DE MIDDELEEUWEN
1
,H1: Een valkuil voor historici
1.1. De middeleeuwen
Onderverdeeld in:
o De eerste middeleeuwen, 500-1000 Gesloten landbouwsamenleving
o De tweede middeleeuwen, 1000-1450 Open, op de markt gerichte, landbouwsamenleving
1.1.1. De achterlijke middeleeuwen
Geen neutrale tijdsaanduiding. Naamgeving impliceerde de periode die versterkt wordt door de oude en nieuwe tijd.
Humanisten
De nieuwe tijd wordt beschouwd als de herleving van de glorierijke antieke cultuur en werd ontvangen door
humanisten. Keken neer op de middeleeuwen, periode van verval waarin de kerk was afgedwaald door corruptie /
bijgeloof van het ware geloof.
18de-eeuwse verlichting
Middeleeuwen als hét voorbeeld van een irrationele, achterlijke periode waarin elke vorm van vrijheid van denken in
de kiem werd gesmoord door de dogmatische ingesteldheid van de kerk. De Franse Revolutie als afzetting tegen het
middeleeuwse feodale systeem.
De verlichtingsfilosofen zagen de middeleeuwen als het dieptepunt van de onwetendheid.
1.1.2. De gekoesterde middeleeuwen
De maatschappelijke context van de 18de- en 19de eeuw zorgde voor een positievere benadering van de
middeleeuwen.
- Economisch: de Industriële Revolutie, ‘toen alles nog anders was, was het beter’
- Cultureel: de romantiek, de nostalgie naar het natuurlijke en mysterieuze
- Politiek: nationalisme en nationale helden. Politieke restauratie.
- Katholieke restauratie. De middeleeuwen als meest christelijke tijd ooit. => herontdekking middeleeuwse
architectuur => restauratiebeweging. Gotiek in de middeleeuwen zorgden voor neogotiek in de 19de eeuw.
1.1.3. De middeleeuwen vandaag
De mediëvistiek als de tak binnen de geschiedeniswetenschap die zich concentreert op de kennis van en inzicht in
de middeleeuwse samenleving en probeert dit vanuit een objectieve visie te benaderen. Gericht op de
wetenschappelijke historische beeldvorming over de middeleeuwen.
Het mediëvisme als een zelfstandige wetenschappelijke discipline die is ontstaan in het laatste kwart van de 20ste
eeuw, het is gericht op de algemene beeldvorming over de middeleeuwen met een cultuurhistorische aard. De
wetenschappelijke studie van de kijk op de middeleeuwen.
1.2. Periodisering
Fernand Braudel stelde voor om in de geschiedenis met drie tijdsniveaus te werken:
o La longue durée / structurele niveau. Gekenmerkt door geografische en klimatologische omstandigheden
o La moyenne durée / conjuncturele niveau. Gekenmerkt door economische golfbewegingen.
o La courte durée / evenementiële niveau. Gekenmerkt door initiatieven van individuen of groepen.
2
,Langetermijngeschiedenis
o Samenleving van voedselverzamelaar-jagers
o Landbouwsamenleving
o Industriële samenleving
o Postindustriële samenleving
Wat is een landbouwsamenleving?
Landbouw is de dominante economische activiteit. Het grootste deel van de bevolking woont én werkt op het
platteland. Energiebronnen: menselijke spierkracht, dieren die als trek- en lastdieren worden gebruikt, beperkt
gebruik wind en water als energiebron.
1.2.1. Cesuur
De term middeleeuwen (of "Medium Aevum" in het Latijn) is ontstaan in de Renaissance. Humanisten uit die tijd
zagen deze periode als een "tussentijd" tussen de glorietijd van de klassieke oudheid en hun eigen "nieuwe" tijd.
- Petrarca (14de eeuw) betitelde de periode tussen de oudheid en zijn eigen tijd als saecula tenebrae / duistere
eeuwen.
- Bisschop Bussi (15de eeuw) noemde de eeuwen die aan zijn tijd voorafgingen de media tempestas / de
middentijd.
- In de 17de eeuw werd de Latijnse term ‘medium aevum’ de standaardnaam.
De middeleeuwen als een constructie post factum. De overgang van de klassieke oudheid naar de middeleeuwen
wordt dus, hoe dan ook, gekenmerkt door staatkundige, religieuze en economische veranderingen. 500 als cesuur
puur symbolisch:
- 313 : keizer Constantijn kondigt - 395 : Splitsing Oost- en West-Romeinse Rijk
godsdienstvrijheid aan in het Romeinse Rijk - 410 : Plundering van Rome door Visigoten
- 325 : Concilie van Nicea - 476 : Einde West-Romeinse Rijk
- 330 : Keizerlijke residentie in Constantinopel - 496 : Doop van Clovis
- 392 : Christendom als staatsgodsdienst van
het Romeinse Rijk
! In 476 val van het West-Romeinse Rijk. In realiteit is er al twee eeuwen crisis in het Romeinse Rijk en er zal weinig
veranderen, enkel de ‘lege titel’ verdween.
3de tot 8e eeuw een overgangsperiode, een geleidelijk samengaan van Romeinse, christelijke en Germaanse traditie
- 1 000 jaar ‘middeleeuwse geschiedenis’ ≠ onveranderlijk geheel. Continuïteit versus verandering.
- Geen eensgezindheid over de opdeling van de middeleeuwen.
Het is een periode van 1000 jaar waar niet enkel continuïteit heerst, in tegendeel! Op alle domeinen van de
samenleving is er sprake van verandering binnen die 1000 jaar!
Toch kan het jaar 1000 gezien worden als een sleuteljaar: opkomst staatsmarkt, handelseconomie, burgerij,
intellectuele leven, verandering in de kerk, de kruistochten … Deze fenomenen en gebeurtenissen waren van even
grote omvang dan die aan het begin/einde van de ME.
3
, 1.2.2. Geografie
In het westen leidde de crisis van het Romeinse rijk én de Arabische veroveringen tot een verbrokkeling van het
territorium, zowel politiek als cultureel. Het Oost-Romeinse rijk bleef aanvankelijk als geheel bestaan, onder de
vorm van het Byzantijnse Rijk.
Het mediterrane eenheidsrijk verdween en er zullen in de 1e middeleeuwen drie nieuwe politiek-culturele entiteiten
tot stand komen:
- Het Byzantijnse Rijk
- Het Frankische Rijk
- De Moslimstaten
De middeleeuwen blijven dus gereserveerd voor de delen
van het voormalige W.R.R. die niet in Arabische handen
vielen, de Latijns christelijke gemenebest1.
Mede dankzij veroveringen zullen de invloedssferen
uitbreiden naar Scandinavië, Midden-Europa, Ierland en
westelijk Duitsland.
Westerse Middeleeuwen als pleonasme.
o Middeleeuwen wordt intuïtief gekoppeld aan de West-Europese context
o Gelijktijdigheid van ontwikkelingen die zich niet bewust zijn van de ontwikkelingen in Europa
Synchrone vergelijking
- Zuid-Amerika: De Maya’s, Azteken en Inca’s
- Verre Oosten: Chinese cultuur en Perzen
- Zuid-Europa: Byzantijnen en Arabieren
1.3. Bronnen maken de geschiedenis
1.3.1. Bronnen voor de geschiedenis van de eerste ME
Geschriften 19de -eeuwse mediëvisten
Verhalen
Afbeeldingen
Monumentale resten Moderne mediëvisten + archeologen
Archeologische resten
Landschappelijke resten
…
Probleem met de middeleeuwen? Bronnenschaarste
o Bronnenproductie relatief gering
o Vernietiging van materialen door brandstichting, verknippen (Lutgart-handschrift), bewuste liquidatie, …
1
Men erkent de paus van Rome als hoogst geestelijke leider, men volgt de mis in het Latijn en men grijpt terug naar de Romeinse
oudheid.
4
1
,H1: Een valkuil voor historici
1.1. De middeleeuwen
Onderverdeeld in:
o De eerste middeleeuwen, 500-1000 Gesloten landbouwsamenleving
o De tweede middeleeuwen, 1000-1450 Open, op de markt gerichte, landbouwsamenleving
1.1.1. De achterlijke middeleeuwen
Geen neutrale tijdsaanduiding. Naamgeving impliceerde de periode die versterkt wordt door de oude en nieuwe tijd.
Humanisten
De nieuwe tijd wordt beschouwd als de herleving van de glorierijke antieke cultuur en werd ontvangen door
humanisten. Keken neer op de middeleeuwen, periode van verval waarin de kerk was afgedwaald door corruptie /
bijgeloof van het ware geloof.
18de-eeuwse verlichting
Middeleeuwen als hét voorbeeld van een irrationele, achterlijke periode waarin elke vorm van vrijheid van denken in
de kiem werd gesmoord door de dogmatische ingesteldheid van de kerk. De Franse Revolutie als afzetting tegen het
middeleeuwse feodale systeem.
De verlichtingsfilosofen zagen de middeleeuwen als het dieptepunt van de onwetendheid.
1.1.2. De gekoesterde middeleeuwen
De maatschappelijke context van de 18de- en 19de eeuw zorgde voor een positievere benadering van de
middeleeuwen.
- Economisch: de Industriële Revolutie, ‘toen alles nog anders was, was het beter’
- Cultureel: de romantiek, de nostalgie naar het natuurlijke en mysterieuze
- Politiek: nationalisme en nationale helden. Politieke restauratie.
- Katholieke restauratie. De middeleeuwen als meest christelijke tijd ooit. => herontdekking middeleeuwse
architectuur => restauratiebeweging. Gotiek in de middeleeuwen zorgden voor neogotiek in de 19de eeuw.
1.1.3. De middeleeuwen vandaag
De mediëvistiek als de tak binnen de geschiedeniswetenschap die zich concentreert op de kennis van en inzicht in
de middeleeuwse samenleving en probeert dit vanuit een objectieve visie te benaderen. Gericht op de
wetenschappelijke historische beeldvorming over de middeleeuwen.
Het mediëvisme als een zelfstandige wetenschappelijke discipline die is ontstaan in het laatste kwart van de 20ste
eeuw, het is gericht op de algemene beeldvorming over de middeleeuwen met een cultuurhistorische aard. De
wetenschappelijke studie van de kijk op de middeleeuwen.
1.2. Periodisering
Fernand Braudel stelde voor om in de geschiedenis met drie tijdsniveaus te werken:
o La longue durée / structurele niveau. Gekenmerkt door geografische en klimatologische omstandigheden
o La moyenne durée / conjuncturele niveau. Gekenmerkt door economische golfbewegingen.
o La courte durée / evenementiële niveau. Gekenmerkt door initiatieven van individuen of groepen.
2
,Langetermijngeschiedenis
o Samenleving van voedselverzamelaar-jagers
o Landbouwsamenleving
o Industriële samenleving
o Postindustriële samenleving
Wat is een landbouwsamenleving?
Landbouw is de dominante economische activiteit. Het grootste deel van de bevolking woont én werkt op het
platteland. Energiebronnen: menselijke spierkracht, dieren die als trek- en lastdieren worden gebruikt, beperkt
gebruik wind en water als energiebron.
1.2.1. Cesuur
De term middeleeuwen (of "Medium Aevum" in het Latijn) is ontstaan in de Renaissance. Humanisten uit die tijd
zagen deze periode als een "tussentijd" tussen de glorietijd van de klassieke oudheid en hun eigen "nieuwe" tijd.
- Petrarca (14de eeuw) betitelde de periode tussen de oudheid en zijn eigen tijd als saecula tenebrae / duistere
eeuwen.
- Bisschop Bussi (15de eeuw) noemde de eeuwen die aan zijn tijd voorafgingen de media tempestas / de
middentijd.
- In de 17de eeuw werd de Latijnse term ‘medium aevum’ de standaardnaam.
De middeleeuwen als een constructie post factum. De overgang van de klassieke oudheid naar de middeleeuwen
wordt dus, hoe dan ook, gekenmerkt door staatkundige, religieuze en economische veranderingen. 500 als cesuur
puur symbolisch:
- 313 : keizer Constantijn kondigt - 395 : Splitsing Oost- en West-Romeinse Rijk
godsdienstvrijheid aan in het Romeinse Rijk - 410 : Plundering van Rome door Visigoten
- 325 : Concilie van Nicea - 476 : Einde West-Romeinse Rijk
- 330 : Keizerlijke residentie in Constantinopel - 496 : Doop van Clovis
- 392 : Christendom als staatsgodsdienst van
het Romeinse Rijk
! In 476 val van het West-Romeinse Rijk. In realiteit is er al twee eeuwen crisis in het Romeinse Rijk en er zal weinig
veranderen, enkel de ‘lege titel’ verdween.
3de tot 8e eeuw een overgangsperiode, een geleidelijk samengaan van Romeinse, christelijke en Germaanse traditie
- 1 000 jaar ‘middeleeuwse geschiedenis’ ≠ onveranderlijk geheel. Continuïteit versus verandering.
- Geen eensgezindheid over de opdeling van de middeleeuwen.
Het is een periode van 1000 jaar waar niet enkel continuïteit heerst, in tegendeel! Op alle domeinen van de
samenleving is er sprake van verandering binnen die 1000 jaar!
Toch kan het jaar 1000 gezien worden als een sleuteljaar: opkomst staatsmarkt, handelseconomie, burgerij,
intellectuele leven, verandering in de kerk, de kruistochten … Deze fenomenen en gebeurtenissen waren van even
grote omvang dan die aan het begin/einde van de ME.
3
, 1.2.2. Geografie
In het westen leidde de crisis van het Romeinse rijk én de Arabische veroveringen tot een verbrokkeling van het
territorium, zowel politiek als cultureel. Het Oost-Romeinse rijk bleef aanvankelijk als geheel bestaan, onder de
vorm van het Byzantijnse Rijk.
Het mediterrane eenheidsrijk verdween en er zullen in de 1e middeleeuwen drie nieuwe politiek-culturele entiteiten
tot stand komen:
- Het Byzantijnse Rijk
- Het Frankische Rijk
- De Moslimstaten
De middeleeuwen blijven dus gereserveerd voor de delen
van het voormalige W.R.R. die niet in Arabische handen
vielen, de Latijns christelijke gemenebest1.
Mede dankzij veroveringen zullen de invloedssferen
uitbreiden naar Scandinavië, Midden-Europa, Ierland en
westelijk Duitsland.
Westerse Middeleeuwen als pleonasme.
o Middeleeuwen wordt intuïtief gekoppeld aan de West-Europese context
o Gelijktijdigheid van ontwikkelingen die zich niet bewust zijn van de ontwikkelingen in Europa
Synchrone vergelijking
- Zuid-Amerika: De Maya’s, Azteken en Inca’s
- Verre Oosten: Chinese cultuur en Perzen
- Zuid-Europa: Byzantijnen en Arabieren
1.3. Bronnen maken de geschiedenis
1.3.1. Bronnen voor de geschiedenis van de eerste ME
Geschriften 19de -eeuwse mediëvisten
Verhalen
Afbeeldingen
Monumentale resten Moderne mediëvisten + archeologen
Archeologische resten
Landschappelijke resten
…
Probleem met de middeleeuwen? Bronnenschaarste
o Bronnenproductie relatief gering
o Vernietiging van materialen door brandstichting, verknippen (Lutgart-handschrift), bewuste liquidatie, …
1
Men erkent de paus van Rome als hoogst geestelijke leider, men volgt de mis in het Latijn en men grijpt terug naar de Romeinse
oudheid.
4
