Inleiding in de pedagogiek: Opvoeding
H1 Inleiding: wat is gezinspedagogiek? (Opgroeien in het hedendaagse gezin)
Waar richt Pedagogiek zich op?
- Op het opvoeden van kinderen -> de opvoeders, begeleiders en leerkrachten.
- Op het opgroeien van kinderen -> de babyfase, kindfase/basisschoolperiode (rela;ef weinig
ontwikkelingsstadia), adolescenten en (jong-) volwassenen.
- De behoe@e om de ontwikkeling van kinderen te begrijpen en hen te begeleiden tot goed
func;onerende volwassenen.
Pedagogiek als aparte discipline
- Pedagogiek is ontstaan als aparte discipline als gevolg van de ontdekking van het kind door
Rousseau. Hij benadrukte als eerste de eigenheid van het kind.
- In de 19e eeuw ontstond een reformbeweging waar onder andere het gericht zijn op het kind en
de uniciteit van het kind sterk terugkwamen (vooral in het onderwijs).
- Child study movement (1880-1920) -> toenemende interesse in ontwikkeling van kinderen,
informa;e verzamelen en informa;e delen (congressen) -> G. Stanley Hall (1846-1924),
Amerikaanse psycholoog.
- Prak?sch -> bieden advies en behandeling of begeleiding bij problema;sche opvoedings- en
onderwijssitua;es, waarbij de nadruk ligt op het kind of de volwassene in een
aQankelijkheidsrela;e in interac;e met verschillende milieus.
- Wetenschappelijk -> bestuderen de opvoeding, het onderwijs en de hulpverlening aan kinderen
en jeugdigen, met oog op verbetering van de prak;jk.
Pedagogiek begin 20e eeuw
- In de 20e eeuw vond er een omslag plaats, psychische problemen waren niet meer in de aanleg
aanwezig, maar dat een onguns;g leefmilieu een nega;eve invloed op de ontwikkeling van
geestesziekten. De grootste oorzaken -> mishandeling en verwaarlozing. Er werd nu gefocust op
de preven;e van problemen.
- Dynamisch psychologie -> de medicalisering van de opvoeding zorgde ervoor dat de invloed van
moralisten (schoolleraren en dominees) afnam. Psychische problemen en gedragsproblemen
werden niet langer gezien als een gevolg van een gebrek aan morele opvoeding, maar voor
karaktervorming als gevolg van een individuele levensgeschiedenis.
Neuro?sering van opvoeding -> de oorsprong van gedragsproblemen lag aan de verstoorde
rela;e tussen moeder en kind.
Sigmund Freuds (1886-1939) psychoanalyse en Alfred Alders (1870-1937) individualpsychologie
hebben veel bijgedragen aan de dynamische psychologie.
- Mental Hygiene Movement (begin 20e eeuw in de VS) ->
1. Kwam voort uit kennis hygiënisten
2. Algemene interesse voor mentale gezondheid
3. Mental hygien begint bij vroege jeugd
, 4. Liever voorkomen dan genezen -> aandacht voor ontwikkeling kinderen
In Nederland werden kinderen met problemen behandeld door een mul;disciplinair team
(psychiater, psycholoog, psychiatrisch sociaal werken en kinderarts). De algemene overtuiging ->
psychische problemen van kinderen kwamen voort uit de (indequate) wisselwerking tussen
ouders en kinderen en dat sociale omstandigheden hier grote invloed op had.
- Heilpädagogik (Duitsland) -> rich^e zich op de genezing van psychische defecten via
opvoedingsmaatregelen en ves;gde de pedagogiek zich in Nederland (begin 20e eeuw).
- Philip Kohnstamm (1875-1951) -> stelde dat de basis van de pedagogiek werd gevormd door
fundamenteel levensbeschouwelijke waarden. De pedagogiek scheidde zich hiermee af van de
psychologie.
Pedagogiek na de Tweede Wereldoorlog
- Na WOII -> pedagogiek ontwikkelde zich tot eigen discipline. Empirisch-wetenschappelijk
onderzoek steeds gangbaarder (-> Wilhelm Hundt). Maar empirisch onderzoek krijgt pas
betekenis door vanuit die kennis norma;eve uitspraken te doen. -> norma;ef en
handelingsgericht.
- De pedagogiek verschoof zijn focus van een historische, filosofische context naar een context van
empirisch onderzoek, met een sterkere nadruk op observa;es, tests en experimenten.
- Een empirische benadering gee@ niet antwoord op alle vragen die een pedagoog stelt:
1. Wanneer is opvoeding goed of goed genoeg?
2. Hoe kunnen ouders het best omgaan met technologische ontwikkelingen en sociale media in
de opvoeding van kinderen?
3. Wat maakt iemand een goede pedagogisch hulpverlener?
Pedagogiek is objec<ef want empirisch -> misverstand
- Norma;ef, we handelen vanuit een visie of idee over wat wenselijk is in de opvoeding
- Wanneer is iets goed genoeg? (ouder, opvoeding, pedagoog)
- Achtergrond onderzoeker veroorzaakt subjec;viteit
- Ideeën over opvoeding veranderen -> er ontstaan steeds nieuwe vragen
- Opvoeders wegen normen en waarden mee
De empirisch-analy<sche en de norma<eve pedagogiek
- De empirisch-analy;sche en de norma;eve pedagogiek zijn complementair en samen zorgen ze
voor een unieke bijdrage aan de sociale wetenschappen.
- Empirisch onderzoek zorgt voor feiten en wetma;gheden en de norma;eve uitspraken
(onwetenschappelijk eb subjec;ef) zijn nodig om vanuit de wetenschap handelingsadviezen te
geven voor de prak;jk.
Deelgebieden binnen de hedendaagse pedagogiek
- De moderne pedagogiek bestudeert de opvoeding en
ontwikkeling van alle kinderen en jongeren, en van
volwassenen in een aQankelijkheidsrela;e.
- Gezinspedagogiek -> de ‘normale’ ontwikkeling van kinderen
in verschillende, specifieke opvoedingscontexten, niet alleen
, binnen, maar ook buiten het gezin. Het gezin -> primair opvoedingsmilieu -> dus belangrijkste
binnen de gezinspedagogiek.
Het gezin is door de ;jd heen erg veranderd, daarom is het belangrijk de invloed ervan op de
ontwikkeling van kinderen te onderzoeken.
Opvoedvragen en opvoedadvies met thema’s als de rol van moeders en vaders, de invloed van de
gezinssamenstelling, en vraagstukken rondom het gebruik van sociale media op het ontwikkelen
van het kind.
- De orthopedagogiek -> richt op opvoeding in problema;sche situa;es, zoals fysieke of
verstandelijke beperkingen, ontwikkelingsstoornissen, leerproblemen, gezinsproblemen of de
jeugdhulpverlening. Het doel is het op;maliseren van opvoeding, voor zowel het kind of de
volwassene in een aQankelijkheidsrela;e, als voor de opvoeder.
‘Orthopedagogiek richt zich op de beschrijving van de aard en achtergronden van problemen bij
het opvoeden met het oog op onderkenning, behandeling en preven;e’ -> Nakken, 1999, p. 34.
- Neuropedagogiek (deeldiscipline vanuit orthopedagogiek) -> het verklaren van
opvoedingsproblemen, leerstoornissen en gedrags- en ontwikkelingsproblemen vanuit de
neurologie.
De neuropedagogiek richt zich op duidelijk aantoonbare neurologische disfunc;es en niet
duidelijke aantoonbare neurologische disfunc;es.
Het model van Bronfenbrenner
- Is een sociaalecologisch ontwikkelingsmodel van de Russisch-Amerikaanse
ontwikkelingspsycholoog Urie Bronfenbrenner (1917-2005)
- Bronfenbrenner stelt dat de ontwikkeling van kinderen plaatsvindt als gevolg van een toenemend
complexe interac;e tussen het zich ontwikkelende individu en personen, objecten en symbolen
in zijn onmiddellijke omgeving.
- Deze interac;es -> proximale processen, vormen de basis
voor de ontwikkeling. Hoe de proximale processen invloed
hebben op de ontwikkeling hangt af van de individuele
eigenschappen van het kind, van de omgeving en van de
aard van de ontwikkelingsuitkomsten.
- Er wordt onderscheidt gemaakt tussen verschillende
ecologische systemen:
1. Microsysteem -> opvoedingssitua;es
2. Mesosysteem -> interac;e met verschillende
opvoedingssitua;es -> goede afstemming tussen de
directe omgevingen (ouders, leraren, etc) hee@ een
goede invloed op de ontwikkeling van het individuele
kind.
3. Exosysteem -> invloed op de ontwikkeling van
structuren waarin het kind niet direct in par;cipeert, maar die wel de directe omgeving
beïnvloeden -> werk ouders, klas broer of zus, de media of vrienden van ouders.
4. Macrosysteem -> de grote structuren op afstand van het kind -> wetgeving, cultuur of religie.
5. Chronosysteem -> de historische ontwikkelingen die de omgeving van het kind kunnen
veranderen -> verandering gezinsstructuur, verandering sociaaleconomische status, etc.
, - Het ecologisch ontwikkelingsmodel helpt pedagogen de invloed van de omgeving van het kind in
kaart te brengen.
- In de ontwikkelingspsychologie staat de cogni;eve, morele of sociaalemo;onele ontwikkeling van
het individuele kind centraal -> microniveau.
- In de pedagogiek staat de opvoeding van kinderen en de rol van de opvoedingsomgeving in die
ontwikkeling centraal -> alle niveaus.
- In de sociologie staat de invloed van de bredere maatschappelijke context op opgroeiende
kinderen en jongeren centraal -> macroniveau.
- Integra?eve wetenschap -> er wordt informa;e verzameld en geïntegreerd uit verschillende
onderzoeksgebieden of disciplines.
Het model van Belsky
- Jay belsky (1952) hee@ een sociaal-contextueel procesmodel van opvoeding ontworpen. Belsky
gaat uit van opvoeding als tweerich?ngsverkeer -> er is sprake van wederzijdse beïnvloeding
tussen opvoeder en kind.
- Kenmerken van het kind (intelligen;e
en temperament) beïnvloeden zowel de
ontwikkeling van het kind zelf als het
opvoedingshandelen van de ouder.
- De opvoedingsvaardigheden worden
deels bepaald door ervaringen uit de
eigen kinder;jd en de ontwikkeling van
de persoonlijkheid. Daarnaast zijn ook de mate van sociale steun, de kwaliteit van de
partnerrela;e en het werk van invloed op het opvoedingshandelen van ouders.
Het model van Sameroff
- Arnold Sameroff stelde dat het kind geen hulpeloos slachtoffer is van de opvoeding waarin
ouders de uitkomsten bepalen, maar dat de
eigenschappen en het gedrag van het kind
bepaald opvoedgedrag kunnen uitlokken.
- Volgens Sameroff zijn veranderingen onderling
aQankelijk van elkaar en beïnvloeden ze elkaar.
Deze interac;es of transac;e is vastgesteld in
het transac?oneel model.
- Vb -> een kind met een las;g temperament ->
gevoelens ouder naar kind erns;g verstoord ->
mishandeling van het kind -> invloed op gedrag kind -> wederzijds nega?eve interac?epatronen.
H1 Inleiding: wat is gezinspedagogiek? (Opgroeien in het hedendaagse gezin)
Waar richt Pedagogiek zich op?
- Op het opvoeden van kinderen -> de opvoeders, begeleiders en leerkrachten.
- Op het opgroeien van kinderen -> de babyfase, kindfase/basisschoolperiode (rela;ef weinig
ontwikkelingsstadia), adolescenten en (jong-) volwassenen.
- De behoe@e om de ontwikkeling van kinderen te begrijpen en hen te begeleiden tot goed
func;onerende volwassenen.
Pedagogiek als aparte discipline
- Pedagogiek is ontstaan als aparte discipline als gevolg van de ontdekking van het kind door
Rousseau. Hij benadrukte als eerste de eigenheid van het kind.
- In de 19e eeuw ontstond een reformbeweging waar onder andere het gericht zijn op het kind en
de uniciteit van het kind sterk terugkwamen (vooral in het onderwijs).
- Child study movement (1880-1920) -> toenemende interesse in ontwikkeling van kinderen,
informa;e verzamelen en informa;e delen (congressen) -> G. Stanley Hall (1846-1924),
Amerikaanse psycholoog.
- Prak?sch -> bieden advies en behandeling of begeleiding bij problema;sche opvoedings- en
onderwijssitua;es, waarbij de nadruk ligt op het kind of de volwassene in een
aQankelijkheidsrela;e in interac;e met verschillende milieus.
- Wetenschappelijk -> bestuderen de opvoeding, het onderwijs en de hulpverlening aan kinderen
en jeugdigen, met oog op verbetering van de prak;jk.
Pedagogiek begin 20e eeuw
- In de 20e eeuw vond er een omslag plaats, psychische problemen waren niet meer in de aanleg
aanwezig, maar dat een onguns;g leefmilieu een nega;eve invloed op de ontwikkeling van
geestesziekten. De grootste oorzaken -> mishandeling en verwaarlozing. Er werd nu gefocust op
de preven;e van problemen.
- Dynamisch psychologie -> de medicalisering van de opvoeding zorgde ervoor dat de invloed van
moralisten (schoolleraren en dominees) afnam. Psychische problemen en gedragsproblemen
werden niet langer gezien als een gevolg van een gebrek aan morele opvoeding, maar voor
karaktervorming als gevolg van een individuele levensgeschiedenis.
Neuro?sering van opvoeding -> de oorsprong van gedragsproblemen lag aan de verstoorde
rela;e tussen moeder en kind.
Sigmund Freuds (1886-1939) psychoanalyse en Alfred Alders (1870-1937) individualpsychologie
hebben veel bijgedragen aan de dynamische psychologie.
- Mental Hygiene Movement (begin 20e eeuw in de VS) ->
1. Kwam voort uit kennis hygiënisten
2. Algemene interesse voor mentale gezondheid
3. Mental hygien begint bij vroege jeugd
, 4. Liever voorkomen dan genezen -> aandacht voor ontwikkeling kinderen
In Nederland werden kinderen met problemen behandeld door een mul;disciplinair team
(psychiater, psycholoog, psychiatrisch sociaal werken en kinderarts). De algemene overtuiging ->
psychische problemen van kinderen kwamen voort uit de (indequate) wisselwerking tussen
ouders en kinderen en dat sociale omstandigheden hier grote invloed op had.
- Heilpädagogik (Duitsland) -> rich^e zich op de genezing van psychische defecten via
opvoedingsmaatregelen en ves;gde de pedagogiek zich in Nederland (begin 20e eeuw).
- Philip Kohnstamm (1875-1951) -> stelde dat de basis van de pedagogiek werd gevormd door
fundamenteel levensbeschouwelijke waarden. De pedagogiek scheidde zich hiermee af van de
psychologie.
Pedagogiek na de Tweede Wereldoorlog
- Na WOII -> pedagogiek ontwikkelde zich tot eigen discipline. Empirisch-wetenschappelijk
onderzoek steeds gangbaarder (-> Wilhelm Hundt). Maar empirisch onderzoek krijgt pas
betekenis door vanuit die kennis norma;eve uitspraken te doen. -> norma;ef en
handelingsgericht.
- De pedagogiek verschoof zijn focus van een historische, filosofische context naar een context van
empirisch onderzoek, met een sterkere nadruk op observa;es, tests en experimenten.
- Een empirische benadering gee@ niet antwoord op alle vragen die een pedagoog stelt:
1. Wanneer is opvoeding goed of goed genoeg?
2. Hoe kunnen ouders het best omgaan met technologische ontwikkelingen en sociale media in
de opvoeding van kinderen?
3. Wat maakt iemand een goede pedagogisch hulpverlener?
Pedagogiek is objec<ef want empirisch -> misverstand
- Norma;ef, we handelen vanuit een visie of idee over wat wenselijk is in de opvoeding
- Wanneer is iets goed genoeg? (ouder, opvoeding, pedagoog)
- Achtergrond onderzoeker veroorzaakt subjec;viteit
- Ideeën over opvoeding veranderen -> er ontstaan steeds nieuwe vragen
- Opvoeders wegen normen en waarden mee
De empirisch-analy<sche en de norma<eve pedagogiek
- De empirisch-analy;sche en de norma;eve pedagogiek zijn complementair en samen zorgen ze
voor een unieke bijdrage aan de sociale wetenschappen.
- Empirisch onderzoek zorgt voor feiten en wetma;gheden en de norma;eve uitspraken
(onwetenschappelijk eb subjec;ef) zijn nodig om vanuit de wetenschap handelingsadviezen te
geven voor de prak;jk.
Deelgebieden binnen de hedendaagse pedagogiek
- De moderne pedagogiek bestudeert de opvoeding en
ontwikkeling van alle kinderen en jongeren, en van
volwassenen in een aQankelijkheidsrela;e.
- Gezinspedagogiek -> de ‘normale’ ontwikkeling van kinderen
in verschillende, specifieke opvoedingscontexten, niet alleen
, binnen, maar ook buiten het gezin. Het gezin -> primair opvoedingsmilieu -> dus belangrijkste
binnen de gezinspedagogiek.
Het gezin is door de ;jd heen erg veranderd, daarom is het belangrijk de invloed ervan op de
ontwikkeling van kinderen te onderzoeken.
Opvoedvragen en opvoedadvies met thema’s als de rol van moeders en vaders, de invloed van de
gezinssamenstelling, en vraagstukken rondom het gebruik van sociale media op het ontwikkelen
van het kind.
- De orthopedagogiek -> richt op opvoeding in problema;sche situa;es, zoals fysieke of
verstandelijke beperkingen, ontwikkelingsstoornissen, leerproblemen, gezinsproblemen of de
jeugdhulpverlening. Het doel is het op;maliseren van opvoeding, voor zowel het kind of de
volwassene in een aQankelijkheidsrela;e, als voor de opvoeder.
‘Orthopedagogiek richt zich op de beschrijving van de aard en achtergronden van problemen bij
het opvoeden met het oog op onderkenning, behandeling en preven;e’ -> Nakken, 1999, p. 34.
- Neuropedagogiek (deeldiscipline vanuit orthopedagogiek) -> het verklaren van
opvoedingsproblemen, leerstoornissen en gedrags- en ontwikkelingsproblemen vanuit de
neurologie.
De neuropedagogiek richt zich op duidelijk aantoonbare neurologische disfunc;es en niet
duidelijke aantoonbare neurologische disfunc;es.
Het model van Bronfenbrenner
- Is een sociaalecologisch ontwikkelingsmodel van de Russisch-Amerikaanse
ontwikkelingspsycholoog Urie Bronfenbrenner (1917-2005)
- Bronfenbrenner stelt dat de ontwikkeling van kinderen plaatsvindt als gevolg van een toenemend
complexe interac;e tussen het zich ontwikkelende individu en personen, objecten en symbolen
in zijn onmiddellijke omgeving.
- Deze interac;es -> proximale processen, vormen de basis
voor de ontwikkeling. Hoe de proximale processen invloed
hebben op de ontwikkeling hangt af van de individuele
eigenschappen van het kind, van de omgeving en van de
aard van de ontwikkelingsuitkomsten.
- Er wordt onderscheidt gemaakt tussen verschillende
ecologische systemen:
1. Microsysteem -> opvoedingssitua;es
2. Mesosysteem -> interac;e met verschillende
opvoedingssitua;es -> goede afstemming tussen de
directe omgevingen (ouders, leraren, etc) hee@ een
goede invloed op de ontwikkeling van het individuele
kind.
3. Exosysteem -> invloed op de ontwikkeling van
structuren waarin het kind niet direct in par;cipeert, maar die wel de directe omgeving
beïnvloeden -> werk ouders, klas broer of zus, de media of vrienden van ouders.
4. Macrosysteem -> de grote structuren op afstand van het kind -> wetgeving, cultuur of religie.
5. Chronosysteem -> de historische ontwikkelingen die de omgeving van het kind kunnen
veranderen -> verandering gezinsstructuur, verandering sociaaleconomische status, etc.
, - Het ecologisch ontwikkelingsmodel helpt pedagogen de invloed van de omgeving van het kind in
kaart te brengen.
- In de ontwikkelingspsychologie staat de cogni;eve, morele of sociaalemo;onele ontwikkeling van
het individuele kind centraal -> microniveau.
- In de pedagogiek staat de opvoeding van kinderen en de rol van de opvoedingsomgeving in die
ontwikkeling centraal -> alle niveaus.
- In de sociologie staat de invloed van de bredere maatschappelijke context op opgroeiende
kinderen en jongeren centraal -> macroniveau.
- Integra?eve wetenschap -> er wordt informa;e verzameld en geïntegreerd uit verschillende
onderzoeksgebieden of disciplines.
Het model van Belsky
- Jay belsky (1952) hee@ een sociaal-contextueel procesmodel van opvoeding ontworpen. Belsky
gaat uit van opvoeding als tweerich?ngsverkeer -> er is sprake van wederzijdse beïnvloeding
tussen opvoeder en kind.
- Kenmerken van het kind (intelligen;e
en temperament) beïnvloeden zowel de
ontwikkeling van het kind zelf als het
opvoedingshandelen van de ouder.
- De opvoedingsvaardigheden worden
deels bepaald door ervaringen uit de
eigen kinder;jd en de ontwikkeling van
de persoonlijkheid. Daarnaast zijn ook de mate van sociale steun, de kwaliteit van de
partnerrela;e en het werk van invloed op het opvoedingshandelen van ouders.
Het model van Sameroff
- Arnold Sameroff stelde dat het kind geen hulpeloos slachtoffer is van de opvoeding waarin
ouders de uitkomsten bepalen, maar dat de
eigenschappen en het gedrag van het kind
bepaald opvoedgedrag kunnen uitlokken.
- Volgens Sameroff zijn veranderingen onderling
aQankelijk van elkaar en beïnvloeden ze elkaar.
Deze interac;es of transac;e is vastgesteld in
het transac?oneel model.
- Vb -> een kind met een las;g temperament ->
gevoelens ouder naar kind erns;g verstoord ->
mishandeling van het kind -> invloed op gedrag kind -> wederzijds nega?eve interac?epatronen.
