GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHIATRIE
1. Hoe waren de opvattingen over geestelijke gestoordheid in de Middeleeuwen?
Het geloof in goden en duivels maken dat geestelijk gestoorden in sommige streken beschouwd worden
als heiligen, elders als bezetenen. In de Middeleeuwen was het klooster vaak een toevluchtsoord
voor de bezetene.
EXORCIE/EXORCISME: In deze periode was er de overtuiging dat geestelijk gestoorden door de duivel
bezeten waren. De behandeling richtte zich op het uitdrijven van boze geesten door gebeden en bezweringen,
met behulp van wijwater en kruisbeelden en door het aanroepen van heiligen. Soms werd het zieke
lichaam geslagen en gestompt of uitgehongerd.
Er was niet of nauwelijks sprake van specifieke krankzinnigenverpleging. Er waren nog geen inrichtingen
voor geesteszieken. Wanneer iemand zodanig gestoord was, dat de openbare orde er door in gevaar
kwam, volgde opsluiting. Er waren ook steden waar krankzinnigen en personen die leden aan een
besmettelijke ziekte samen werden opgesloten.
In de periode 400 tot het jaar 1000 werd de ziekenverpleging voornamelijk uitgeoefend in kloosters. Bekend is
ook, dat verschillende kloosters en zeer oude gasthuizen, een afdeling of een gesloten verblijf
hadden waar psychisch gestoorden konden geherbergd worden.
In het dorp Geel, in de provincie Antwerpen, was in de dertiende eeuw een kapel opgericht, gewijd aan de
heilige Dymphna. Toen het meisje nog een kind was, stierf haar moeder. Haar vader is radeloos en zoekt
naarstig naar een nieuwe echtgenote, maar niemand kan de plaats van zijn overleden vrouw innemen. Als
laatste wil hij zijn dochter dwingen met hem te trouwen. Dymphna vlucht daarop naar het vasteland van
Europa. Ze komt in de Lage Landen terecht en vestigt zich in de bossen in de Kempen. Hier leeft ze als
kluizenaar en zorgt z voor de armen en behoeftigen. Haar vader is haar achtervolgd en na enkele jaren
vindt hij haar in een kluizenaarsverblijf. Wederom dwingt hij Dymphna om met hem te trouwen en haar
biechtvader moet het huwelijk sluiten, maar hun antwoord is duidelijk neen. Hierop ontsteekt haar vader in
razernij en onthoofdt hij zijn dochter.
De relieken van de twee martelaars, die zich als bij wonder in mysterieuze witte sarcofagen bleken te bevinden,
werden overgebracht naar Geel. Op haar graf deden zich genezingen voor en dat bracht pelgrims,
vooral geesteszieken, naar Geel. De toeloop van pelgrims, voornamelijk bezetenen en zwakzinnigen, werd zo
groot, dat deze bij inwoners van het dorp werden ondergebracht waaruit de tot op heden wereldbekende
Geelse ‘gezinsverpleging’ is ontstaan.
KEISNIJDEN: Een nogal spectaculair gebeuren was het ‘keisnijden’. Dit was een 'operatie' waarbij doormiddel
van een snede in het hoofd 'stenen', die de krankzinnigheid veroorzaakt hadden, werden verwijderd.
2. Hoe waren de opvattingen over geestelijke gestoordheid in de Nieuwe Tijd?
In het begin van de nieuwe tijd worden de eerste dolhuizen opgericht. Deze waren zo ingericht,
dat daarin "razenden en dollen gespannen of gesloten konden gehouden worden".
Hoewel de dolhuizen in sommige opzichten een verbetering betekenden (de bevolking moest
tegen wangedrag beschermd worden, terwijl de opgenomen personen zelf ook een zekere
bescherming ondervonden), waren de toestanden er zonder meer mensonterend te noemen. De
verblijven ontvingen geen ander licht dan door een in de achterwand gemetselde spleet die naar
buiten toe breed uitliep. Deze 'dolhuysjes' waren gewoonlijk rond de binnenplaats gerangschikt.
Een merkwaardig gebruik was het bezichtigen van de geesteszieken. De burgers mochten dan tegen
betaling van een geringe vergoeding naar binnen om de krankzinnigen gade te slaan. Vaak werden ze
bespot en geplaagd. Omdat op de binnenplaats ook koekkramen en dergelijke waren opgesteld,
1
Geestelijke gezondheidszorg: verpleegkundige denkkaders: Hoeyberghs
, werd dit gebeuren ook wel eens de 'dolhuiskermis' genoemd. Pas in 1825 werd dit gebruik
voorgoed afgeschaft.
Sedert 1614 kregen geesteszieken in Utrecht gebraden schapenvlees en runderhutspot met pruimen
en rozijnen, dik bier en wittebrood. Aan de ontslagen zieken werd wel eens wat geld meegegeven. Uit
deze opsomming zou kunnen worden afgeleid dat de zogenaamde donkere tijden misschien minder
donker waren dan wel wordt aangenomen. Dr. H. Schade vermeldt in zijn beschrijving van de Reinier
van Arkelstichting dat in 1650 al niet meer gesproken wordt van 'spannen, bynden ende sluyten',
maar van 'onderhouden, geallimenteerd ende gadegeslagen'. Daarmee begint de behandeling dus al
meer op verplegen te lijken.
In de meeste gestichten heersten echter opvattingen en toestanden die met verpleging weinig of
niets te maken hadden. Ook het geneeskundig toezicht schoot door allerlei oorzaken tekort. In
Utrecht wordt pas in 1625 voor het eerst melding gemaakt van een arts. Aan de krankzinnigen werd
een bovenmenselijke lichaamskracht toegeschreven. De behandeling bestond mogelijk in verband
daarmee uit verzwakkende maatregelen, zoals aderlaten, koppen zetten, overmatig purgeren en
hongerkuren. Hielp dit niet dan werden dwangmiddelen gebruikt. Eerst waren dit ijzeren
kettingen, voet- en handboeien, later gebruikte men ook zware lederen riemen met gespen.
3. Welke dwangmiddelen waren gangbare praktijken in de Nieuwe Tijd?
Dwangstoel: Onrustige verpleegden werden met riemen op een stoel gebonden, de armen
werden vastgebonden aan schuine stijlen en vervolgens naar achteren getrokken. Gewoonlijk
waren de armen na korte tijd blauw. De zieken die hun kleren stukbeten, kregen een ijzeren beugel in
de mond zodat de tanden niet op elkaar gesloten konden worden.
Dwangbuis: Het dwangbuis of dwangjak was een uitvinding van Mac Bride in de 18 de eeuw. Het was
een kiel van zware stof, die achter met riemen gesloten werd. De mouwen van ongeveer anderhalve
meter lengte werden gebruikt om de armen onbeweeglijk kruiselings te fixeren.
Spuwmasker: Het spuwmasker was gemaakt van stevig gaas of van metaal. Het diende om de patiënt
het bijten, spuwen of schreeuwen te beletten en af te leren.
Dwangstaan : Om onrust en agressie in te dammen om de slaap en de gehoorzaamheid te
bevorderen paste men gedurende meerdere uren het dwangstaan toe.
Draaistoel: De Duitsers Horn en Reil construeerden vernuftige draaimachines, zoals de draaistoel, het
draaibed en het holle rad, een soort tredmolen waarin men moest blijven lopen om niet te
vallen. De grote vermoeidheid bracht tenslotte de gewenste rust.
Badverpleging: Tevens ging men allerlei soorten baden toepassen, zoals het stortbad, waarbij van een
bepaalde hoogte tien tot veertig of vijftig emmers koud water 'met enige heftigheid' op het hoofd
werden uitgestort. stortbad. Dit werd aanbevolen bij melancholie. Bij het Spritz-bad werd de goed
vastgelegde patiënt bespoten met een krachtige straal ijskoud water op voorhoofd, nek en rug. Een
mildere werking had het douche-of regenbad. Later kwamen dan nog de warme baden met zout en
mosterd (= voorloper hydrotherapie).
4. Welke geneesmiddelen werden in de Nieuwe Tijd gebruikt om geesteszieken te
behandelen?
In toenemende mate begon men in te zien dat geesteszieken, evengoed als lichamelijk zieken, recht
hadden op geneeskundige behandeling.
2
Geestelijke gezondheidszorg: verpleegkundige denkkaders: Hoeyberghs
1. Hoe waren de opvattingen over geestelijke gestoordheid in de Middeleeuwen?
Het geloof in goden en duivels maken dat geestelijk gestoorden in sommige streken beschouwd worden
als heiligen, elders als bezetenen. In de Middeleeuwen was het klooster vaak een toevluchtsoord
voor de bezetene.
EXORCIE/EXORCISME: In deze periode was er de overtuiging dat geestelijk gestoorden door de duivel
bezeten waren. De behandeling richtte zich op het uitdrijven van boze geesten door gebeden en bezweringen,
met behulp van wijwater en kruisbeelden en door het aanroepen van heiligen. Soms werd het zieke
lichaam geslagen en gestompt of uitgehongerd.
Er was niet of nauwelijks sprake van specifieke krankzinnigenverpleging. Er waren nog geen inrichtingen
voor geesteszieken. Wanneer iemand zodanig gestoord was, dat de openbare orde er door in gevaar
kwam, volgde opsluiting. Er waren ook steden waar krankzinnigen en personen die leden aan een
besmettelijke ziekte samen werden opgesloten.
In de periode 400 tot het jaar 1000 werd de ziekenverpleging voornamelijk uitgeoefend in kloosters. Bekend is
ook, dat verschillende kloosters en zeer oude gasthuizen, een afdeling of een gesloten verblijf
hadden waar psychisch gestoorden konden geherbergd worden.
In het dorp Geel, in de provincie Antwerpen, was in de dertiende eeuw een kapel opgericht, gewijd aan de
heilige Dymphna. Toen het meisje nog een kind was, stierf haar moeder. Haar vader is radeloos en zoekt
naarstig naar een nieuwe echtgenote, maar niemand kan de plaats van zijn overleden vrouw innemen. Als
laatste wil hij zijn dochter dwingen met hem te trouwen. Dymphna vlucht daarop naar het vasteland van
Europa. Ze komt in de Lage Landen terecht en vestigt zich in de bossen in de Kempen. Hier leeft ze als
kluizenaar en zorgt z voor de armen en behoeftigen. Haar vader is haar achtervolgd en na enkele jaren
vindt hij haar in een kluizenaarsverblijf. Wederom dwingt hij Dymphna om met hem te trouwen en haar
biechtvader moet het huwelijk sluiten, maar hun antwoord is duidelijk neen. Hierop ontsteekt haar vader in
razernij en onthoofdt hij zijn dochter.
De relieken van de twee martelaars, die zich als bij wonder in mysterieuze witte sarcofagen bleken te bevinden,
werden overgebracht naar Geel. Op haar graf deden zich genezingen voor en dat bracht pelgrims,
vooral geesteszieken, naar Geel. De toeloop van pelgrims, voornamelijk bezetenen en zwakzinnigen, werd zo
groot, dat deze bij inwoners van het dorp werden ondergebracht waaruit de tot op heden wereldbekende
Geelse ‘gezinsverpleging’ is ontstaan.
KEISNIJDEN: Een nogal spectaculair gebeuren was het ‘keisnijden’. Dit was een 'operatie' waarbij doormiddel
van een snede in het hoofd 'stenen', die de krankzinnigheid veroorzaakt hadden, werden verwijderd.
2. Hoe waren de opvattingen over geestelijke gestoordheid in de Nieuwe Tijd?
In het begin van de nieuwe tijd worden de eerste dolhuizen opgericht. Deze waren zo ingericht,
dat daarin "razenden en dollen gespannen of gesloten konden gehouden worden".
Hoewel de dolhuizen in sommige opzichten een verbetering betekenden (de bevolking moest
tegen wangedrag beschermd worden, terwijl de opgenomen personen zelf ook een zekere
bescherming ondervonden), waren de toestanden er zonder meer mensonterend te noemen. De
verblijven ontvingen geen ander licht dan door een in de achterwand gemetselde spleet die naar
buiten toe breed uitliep. Deze 'dolhuysjes' waren gewoonlijk rond de binnenplaats gerangschikt.
Een merkwaardig gebruik was het bezichtigen van de geesteszieken. De burgers mochten dan tegen
betaling van een geringe vergoeding naar binnen om de krankzinnigen gade te slaan. Vaak werden ze
bespot en geplaagd. Omdat op de binnenplaats ook koekkramen en dergelijke waren opgesteld,
1
Geestelijke gezondheidszorg: verpleegkundige denkkaders: Hoeyberghs
, werd dit gebeuren ook wel eens de 'dolhuiskermis' genoemd. Pas in 1825 werd dit gebruik
voorgoed afgeschaft.
Sedert 1614 kregen geesteszieken in Utrecht gebraden schapenvlees en runderhutspot met pruimen
en rozijnen, dik bier en wittebrood. Aan de ontslagen zieken werd wel eens wat geld meegegeven. Uit
deze opsomming zou kunnen worden afgeleid dat de zogenaamde donkere tijden misschien minder
donker waren dan wel wordt aangenomen. Dr. H. Schade vermeldt in zijn beschrijving van de Reinier
van Arkelstichting dat in 1650 al niet meer gesproken wordt van 'spannen, bynden ende sluyten',
maar van 'onderhouden, geallimenteerd ende gadegeslagen'. Daarmee begint de behandeling dus al
meer op verplegen te lijken.
In de meeste gestichten heersten echter opvattingen en toestanden die met verpleging weinig of
niets te maken hadden. Ook het geneeskundig toezicht schoot door allerlei oorzaken tekort. In
Utrecht wordt pas in 1625 voor het eerst melding gemaakt van een arts. Aan de krankzinnigen werd
een bovenmenselijke lichaamskracht toegeschreven. De behandeling bestond mogelijk in verband
daarmee uit verzwakkende maatregelen, zoals aderlaten, koppen zetten, overmatig purgeren en
hongerkuren. Hielp dit niet dan werden dwangmiddelen gebruikt. Eerst waren dit ijzeren
kettingen, voet- en handboeien, later gebruikte men ook zware lederen riemen met gespen.
3. Welke dwangmiddelen waren gangbare praktijken in de Nieuwe Tijd?
Dwangstoel: Onrustige verpleegden werden met riemen op een stoel gebonden, de armen
werden vastgebonden aan schuine stijlen en vervolgens naar achteren getrokken. Gewoonlijk
waren de armen na korte tijd blauw. De zieken die hun kleren stukbeten, kregen een ijzeren beugel in
de mond zodat de tanden niet op elkaar gesloten konden worden.
Dwangbuis: Het dwangbuis of dwangjak was een uitvinding van Mac Bride in de 18 de eeuw. Het was
een kiel van zware stof, die achter met riemen gesloten werd. De mouwen van ongeveer anderhalve
meter lengte werden gebruikt om de armen onbeweeglijk kruiselings te fixeren.
Spuwmasker: Het spuwmasker was gemaakt van stevig gaas of van metaal. Het diende om de patiënt
het bijten, spuwen of schreeuwen te beletten en af te leren.
Dwangstaan : Om onrust en agressie in te dammen om de slaap en de gehoorzaamheid te
bevorderen paste men gedurende meerdere uren het dwangstaan toe.
Draaistoel: De Duitsers Horn en Reil construeerden vernuftige draaimachines, zoals de draaistoel, het
draaibed en het holle rad, een soort tredmolen waarin men moest blijven lopen om niet te
vallen. De grote vermoeidheid bracht tenslotte de gewenste rust.
Badverpleging: Tevens ging men allerlei soorten baden toepassen, zoals het stortbad, waarbij van een
bepaalde hoogte tien tot veertig of vijftig emmers koud water 'met enige heftigheid' op het hoofd
werden uitgestort. stortbad. Dit werd aanbevolen bij melancholie. Bij het Spritz-bad werd de goed
vastgelegde patiënt bespoten met een krachtige straal ijskoud water op voorhoofd, nek en rug. Een
mildere werking had het douche-of regenbad. Later kwamen dan nog de warme baden met zout en
mosterd (= voorloper hydrotherapie).
4. Welke geneesmiddelen werden in de Nieuwe Tijd gebruikt om geesteszieken te
behandelen?
In toenemende mate begon men in te zien dat geesteszieken, evengoed als lichamelijk zieken, recht
hadden op geneeskundige behandeling.
2
Geestelijke gezondheidszorg: verpleegkundige denkkaders: Hoeyberghs
