Krachtige leeromgevingen
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave............................................................................................................................. 1
Een eerste oriëntatie (HB blz. 14) ................................................................................................... 1
Deel 1: Leren en instructie door een hedendaagse bril (HB blz. 30-105) ........................................... 1
1. Intro ............................................................................................................................................. 1
2. Waar ligt de leerkracht wakker van? ............................................................................................... 2
3. JOHN HATTIE over wat echt het verschil maakt (HB blz. 35-41) ........................................................ 2
4. Leren en instructie via verschillende dimensies (HB blz. 42-45) ....................................................... 3
5. Het REFERENTIEKADER (HB blz. 46-47) ......................................................................................... 5
6. MICROniveau: concrete leer- en instructiesituaties (HB blz. 48-78) ................................................. 6
6.1 Bespreking van variabelen, processen en actoren (HB blz. 48-76) .............................................. 6
6.1.1 Leraar/instructieverantwoordelijke op microniveau (HB blz. 50) ........................................... 6
6.1.2 Lerende op microniveau (HB blz. 51-55).............................................................................. 7
6.1.3 Context op microniveau (HB blz. 55-59) .............................................................................. 9
6.1.4 Leeractiviteiten op microniveau (HB blz. 59-60)................................................................. 10
Conjecture mapping: designing for learning activities ............................................................. 10
6.1.5 Organisatie op microniveau (HB blz. 60-65)....................................................................... 11
6.1.6 Didactisch handelen of instructieactiviteiten op microniveau (HB blz. 65-76) ..................... 13
6.2 Microniveau is een complex gegeven! ..................................................................................... 15
6.3 Kritische opmerkingen bij modellen voor het didactisch handelen (HB blz. 76-78) ..................... 16
7. MESOniveau: leren en instructie op school- of opleidingsniveau (HB blz. 79-89) .............................17
7.1 Context op mesoniveau (HB blz. 80-83) ................................................................................... 17
7.2 Organisatie op mesoniveau (HB blz. 83) .................................................................................. 18
7.3 Actoren op mesoniveau (HB blz. 84) ........................................................................................ 18
7.4 Componenten van het didactisch handelen op mesoniveau (HB blz. 84-88).............................. 18
7.4.1 Leerdoelen op mesoniveau (HB blz. 85) ............................................................................ 18
7.4.2 Media op mesoniveau ...................................................................................................... 19
7.4.3 Toetsing op mesoniveau .................................................................................................. 19
7.4.4 Context op mesoniveau ................................................................................................... 19
7.5 Complexiteit van processen en variabelen die een rol spelen op mesoniveau (HB blz. 89) ......... 19
8. MACROniveau: Leren en instructie op beleidsniveau (HB blz. 90-99) ..............................................20
8.1 Actoren op macroniveau (HB blz. 91) ...................................................................................... 21
8.2 Organisatie op macroniveau (HB blz. 93) ................................................................................. 21
8.3 Context op macroniveau (HB blz. 94) ...................................................................................... 21
8.4 Componenten van didactisch handelen op macroniveau (HB blz. 95-98) .................................. 22
9. En verder: werkt het wel? .............................................................................................................23
10. Deel 1: conclusies .....................................................................................................................23
1
, 11. Oefeningen deel 1 ......................................................................................................................23
Deel 2: Theoretische stromingen (HB blz. 107-227) ........................................................................ 25
1. Intro ............................................................................................................................................25
2. Op onderzoek: Wat zegt de wetenschap? (HB blz. 108-111) ...........................................................25
2.1 Het expliciet aanleren van argumenteren bij schrijfonderwijs ................................................... 25
2.2 Het effect van ‘rollen’ bij samenwerkend schrijven .................................................................. 25
3. De bomen door het bos (HB blz. 114) ............................................................................................25
4. Theorie versus praktijk (HB blz. 117-130) .......................................................................................26
4.1 Voorbeelden BEHAVIORISME (HB blz. 117-123) ....................................................................... 26
4.2 Voorbeelden COGNITIVISME (HB blz. 123-126) ....................................................................... 27
4.3 Voorbeelden CONSTRUCTIVISME (HB blz. 126-130) ................................................................ 27
5. Visies op LEREN (HB blz. 131-158) ................................................................................................27
5.1 BEHAVIORISME ..................................................................................................................... 27
5.1.1 THORNDIKE (HB blz. 131-132) .......................................................................................... 27
5.1.2 Skinner (HB blz. 133-135) ................................................................................................. 28
5.2 COGNITIVISME (HB blz. 135-152)............................................................................................ 29
5.2.1 Het informatieverwerkende model (HB blz. 135-138) ......................................................... 29
5.2.2 Dual Channel Theory (verwerken van informatie via diverse kanalen) (HB blz. 138-139) ....... 31
5.2.3 Mentale representaties: schema’s (HB blz. 140-146) ......................................................... 32
5.2.4 Cognitieve belastingstheorie – cognitive load (HB blz. 146-149) ......................................... 34
5.2.5 Executieve functies (EF) (HB blz. 150-152) ........................................................................ 35
5.3 CONSTRUCTIVISME (HB blz. 152-158) .................................................................................... 36
5.3.1 Jonassen (HB blz. 153) ..................................................................................................... 37
5.3.2 Vygotsky (HB blz. 154-155) ............................................................................................... 38
5.3.3 Kolb (HB blz. 155-158) ..................................................................................................... 38
5.3.4 Scientific method van Dewey (niet in HB!) ......................................................................... 39
6. Visies op INSTRUCTIE (HB blz. 159-220)........................................................................................40
6.1 BEHAVIORISME (HB blz. 159-177) ........................................................................................... 40
6.1.1 Het formuleren van leerdoelen in termen van observeerbaar gedrag (HB blz. 159-164)........ 40
Taxonomie van Bloom .......................................................................................................... 40
6.1.2 Het belang van feedback (HB blz. 165-172) ....................................................................... 43
6.1.3 Direct instruction – directe instructie (HB blz. 173-176) ..................................................... 46
6.1.4 Video self modeling (VSM) (HB blz. 176-177) ..................................................................... 46
6.2 COGNITIVISME (HB blz. 178-204)............................................................................................ 47
6.2.1 Cognitieve strategieën aanleren – cognitive strategy instruction (CSI) (HB blz. 178-182) ...... 47
6.2.2 Ontwikkel de executieve functies (HB blz. 183-184) ........................................................... 48
6.2.3 Non-linguïstische representaties (HB blz. 185-191) ........................................................... 49
6.2.4 Verschillen en gelijkenissen (HB blz. 192-193)................................................................... 50
6.2.5 Sterk verschillende representaties – Multiple representations (HB blz. 194-196) ................. 50
6.2.6 Mnemonics (HB blz. 196-198)........................................................................................... 51
6.2.7 Leerlingen zelf vragen laten uitwerken (HB blz. 199-201) .................................................... 51
6.2.8 Notities nemen (HB blz. 201-204) ..................................................................................... 52
6.3 CONSTRUCTIVISME (HB blz. 204-220) .................................................................................... 52
6.3.1 Scaffolding (HB blz. 205-206) ........................................................................................... 52
2
, 6.3.2 Samenwerkend leren (HB blz. 207-215) ............................................................................ 53
6.3.3 Peer tutoring (HB blz. 215-218) ......................................................................................... 56
6.3.4 Student tutoring (HB blz. 219-220) .................................................................................... 57
7. Samenvattende slide ...................................................................................................................57
8. Mythes ........................................................................................................................................58
9. Deel 2: conclusies .......................................................................................................................58
10. Oefeningen deel 1 ......................................................................................................................59
11. Voorbeeldexamenvragen ...........................................................................................................59
Deel 3: Het leerplan – van lerensbelang (HB blz. 230-290) .............................................................. 60
1. Curriculumdiscussie: relevantie (niet in HB) ..................................................................................60
2. THEORETISCHE VISIES over het begrip ‘CURRICULUM’ (HB blz. 237-240).......................................61
2.1 TABA (1962); uit Valcke (2023) (HB blz. 238)............................................................................. 61
2.2 KELLY (1999); uit Valcke (2023) (HB blz. 238) ........................................................................... 61
2.3 SMITH (2000) (HB blz. 238-239) ............................................................................................... 61
2.4 Flinders & Thornton (2004): problematiek leerdoelen (HB blz. 240) ........................................... 62
3. “Van leRensbelang” (HB blz. 241-247) ..........................................................................................62
3.1 KLIEBARD (1989) (HB blz. 242-244) ......................................................................................... 63
3.2 Curriculumordening: continuüm............................................................................................. 64
4. Ideologische discussies over de onderwijsdoelen (HB blz. 248-249) ...............................................65
5. ONDERWIJSDOELEN en COMPETENTIES (document Ufora ter vervanging HB blz. 250-254) ............65
6. Curriculumontwikkeling op het MACRONIVEAU (HB blz. 255-262) ..................................................68
6.1 Het nieuwe Vlaamse beleid: sleutelcompetenties (HB blz. 255-257)......................................... 68
6.2 Onderwijsdoelen, finaliteiten en studierichtingen (HB blz. 257) ................................................ 68
6.3 Competenties (HB blz. 259-260) ............................................................................................. 68
6.4 Kwalificatieniveaus (HB blz. 261-262) ..................................................................................... 69
7. Achtergrond – structuur onderwijs in Vlaanderen (niet in HB) .........................................................70
8. Curriculumontwikkeling op het MESONIVEAU (HB blz. 263-268) ....................................................76
8.1 Leerplannen op het meso- of op het macroniveau? (HB blz. 263-265) ....................................... 76
8.2 Intermezzo (niet in HB) ........................................................................................................... 77
8.3 Een aparte pedagogische invalshoek: competentiegericht opleiden (HB blz. 266-268) .............. 78
9. Curriculumontwikkeling op het MICRONIVEAU (HB blz. 269-276) ...................................................79
9.1 Gebrek aan curriculumontwikkeling op het microniveau (HB blz. 269-270) ............................... 79
9.2 Spanning tussen het micro-, meso- en macroniveau (HB blz. 270-271) ..................................... 80
9.3 Het ‘hidden curriculum’ (HB blz. 271-276) ............................................................................... 80
10. Formuleren van onderwijsdoelen: TAXONOMIEËN (HB blz. 277-282) ............................................81
10.1 Het fenomeen ‘taxonomieën van leerdoelen’ (HB blz. 277-278) .............................................. 81
10.2 De taxonomie van Bloom (HB blz. 279-282) ........................................................................... 82
11. Kritische visies op doelstellingen (HB blz. 283-284) .....................................................................84
12. Conclusie (niet in HB) ................................................................................................................84
3
, 13. Oefeningen ...............................................................................................................................84
Deel 4: EVALUEREN kun je leren (HB blz. 291-371) ......................................................................... 85
1. Het BELANG van EVALUATIE (HB blz. 297-298) ..............................................................................85
2. Een DEFINITIE (HB blz. 299-301) ...................................................................................................85
3. DIMENSIES in evaluatie (HB blz. 302-363) .....................................................................................86
3.1 Op welk AGGREGATIENIVEAU wordt de evaluatie uitgevoerd? (HB blz. 302-327) ....................... 86
3.1.1 MICRONIVEAU (HB blz. 302-309) ...................................................................................... 86
Focus van de evaluatie ......................................................................................................... 86
Over criterium-, norm- en zelfgerichte evaluatie..................................................................... 87
De kwaliteit van de evaluatie op het microniveau ................................................................... 88
3.1.2 MESONIVEAU (HB blz. 310-317) ....................................................................................... 88
Focus van de evaluatie ......................................................................................................... 88
Kwaliteitszorg op mesoniveau ............................................................................................... 88
INSPECTIE of BEGELEIDING .................................................................................................. 89
Een systeem voor kwaliteitszorg: over de INSPECTIE en de DOORLICHTING ........................... 89
3.1.3 MACRONIVEAU (HB blz. 318-327)..................................................................................... 90
Focus van de evaluatie op het macroniveau........................................................................... 90
PISA-onderzoek als voorbeeld ............................................................................................... 91
TIMSS .................................................................................................................................. 91
CENTRALE EXAMENS: een nieuwe werkelijkheid .................................................................... 93
Integratie van onderwijskwaliteitsindicatoren op het macroniveau ......................................... 93
3.2 Wat is de FUNCTIE van de evaluatie? (HB blz. 328-333)............................................................ 94
3.2.1 FORMATIEVE en SUMMATIEVE evaluatie (HB blz. 328-331) ................................................ 94
3.2.2 CERTIFICERENDE, SELECTIEVE en PREDICTIEVE functie van evaluatie (HB blz. 332-333) ... 95
3.3 WIE VOERT de evaluatie UIT? (HB blz. 334-344) ....................................................................... 95
3.3.1 Verschuivingen (HB blz. 334-337) ..................................................................................... 95
3.3.2 ‘SELF ASSESSMENT – ZELFEVALUATIE (HB blz. 337-339) ................................................... 96
3.3.3 ‘PEER ASSESSMENT’ (HB blz. 337-342) ............................................................................. 97
3.3.4 Klassenraden (HB blz. 342-344)........................................................................................ 98
3.4 Op welk TYPE LEERDOELEN richt de evaluatie zich? (niet in HB) ............................................... 98
3.5 WANNEER wordt de evaluatie opgezet? (HB blz. 345-347) ........................................................ 98
3.5.1 Evaluatie VÓÓR het leer- en instructieproces (HB blz. 345-346) ......................................... 98
3.5.2 Evaluatie TIJDENS het leerproces: voortgangstoetsing (HB blz. 346-347) ............................ 98
3.5.3 Evaluatie NA het leerproces: voortgangstoetsing (niet in HB) ............................................. 99
3.6 WELKE TECHNIEKEN worden gebruikt? (HB blz. 348-363) ........................................................ 99
3.6.1 TESTEN/TOETSEN ontwikkeld door de leraar (HB blz. 348-349) .......................................... 99
3.6.2 RUBRICS (HB blz. 350-353) ............................................................................................ 100
3.6.3 GEDRAGSEVALUATIE (HB blz. 354-355) .......................................................................... 101
3.6.4 PORTFOLIO-EVALUATIE (HB blz. 356-359) ...................................................................... 102
3.6.5 ‘PEER ASSESSMENT’ en ‘PEER FEEDBACK’ (HB blz. 360-363) .......................................... 102
3.7 KWALITEIT van de evaluatieaanpak (HB blz. 364-365) ............................................................ 102
3.8 Evaluatie: kritische reflecties (HB blz. 366-367) ..................................................................... 103
4. Extra (niet in HB, wel gezien in de les).......................................................................................... 103
5. Conclusies ................................................................................................................................ 104
4
,Deel 5: Iedereen anders? Diversiteit en inclusie (HB blz. 373-519) ................................................ 105
1. Op onderzoek: wat zegt de wetenschap? (HB blz. 374-376) .......................................................... 105
2. Diversiteit: what’s in a name? (HB blz. 388-411) .......................................................................... 105
2.1 Wat houdt diversiteit in? (HB blz. 388-390) ............................................................................ 105
2.2 Diversiteit en LERAREN (HB blz. 390-395) .............................................................................. 106
2.3 Diversiteit en INSTRUCTIE (HB blz. 395-400) .......................................................................... 106
2.4 DIFFERENTATIE: het antwoord op diversiteit (HB blz. 400-409) ............................................... 107
2.5 Diversiteit in het VLAAMSE ONDERWIJS (HB blz. 410-411)...................................................... 107
3. UITDAGING 1: SOCIAALECONOMISCHE STATUS (SES) en SOCIALE ONGELIJKHEID (HB blz. 412-437)
.................................................................................................................................................... 108
3.1 Een DEFINITIE van sociaaleconomische status (HB blz. 412-414) ........................................... 108
3.2 THEORETISCHE VERKLARINGEN voor sociale ongelijkheid (HB blz. 414-426).......................... 109
3.2.1 Het GENETISCH-DEFICITMODEL (HB blz. 415-417) ......................................................... 109
3.2.2 Het ONDERWIJSDEFICITMODEL (HB blz. 418-422) .......................................................... 109
3.2.3 Het CULTUREEL-DEFICITMODEL (HB blz. 422-425) ......................................................... 110
3.3 Onderzoeksgegevens met betrekking tot SES in Vlaanderen (HB blz. 426-430) ........................ 111
3.4 SES-verschillen en instructie: GOK-DECRETEN (HB blz. 430-437) ........................................... 111
4. UITDAGING 2: ARMOEDE in het Vlaamse Onderwijs (HB blz. 438-449).......................................... 112
4.1 Alarmerende CIJFERS over armoede in Vlaanderen (HB blz. 438-440) ..................................... 112
4.2 SEVERE MATERIAL DEPRIVATION (SMD) (HB blz. 441-442) ..................................................... 113
4.3 Armoede op SCHOOL (HB blz. 443)....................................................................................... 114
4.4 Armoede en instructie op het MACRONIVEAU (HB blz. 443-447)............................................. 114
4.5 Armoede en instructie op het MESO- en MICRONIVEAU (HB blz. 447-449) .............................. 114
5. UITDAGING 3: Onderwijs en INCLUSIE (HB blz. 450-473) ............................................................. 115
5.1 INCLUSIEF ONDERWIJS: oplossing of probleem voor zorgleerlingen? (HB blz. 450-452) .......... 115
5.2 Het LEERSTEUNDECREET versus het M-DECREET (HB blz. 453-455) ...................................... 115
5.3 De basis: er blijft een apart BUITENGEWOON ONDERWIJS bestaan (HB blz. 455-459) ............. 116
5.4 De lange weg naar INCLUSIEF ONDERWIJS in VLAANDEREN (HB blz. 460-462) ....................... 118
5.5 KRIJTLIJNEN van het nieuwe leersteundecreet (HB blz. 462-466) ............................................ 118
5.6 UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING (UDL) (HB blz. 466-467) ................................................. 119
5.7 Omgaan met leerlingen die extra ondersteuning vragen: REDICODIS (HB blz. 467-471) ........... 120
5.8 Pak de EXECUTIEVE FUNCTIES aan (HB blz. 471-473) ............................................................ 120
6. UITDAGING 4: SEKSE, GENDER en onderwijs (HB blz. 474-491) .................................................... 121
6.1 Gender en sekse: een TERMINOLOGISCHE discussie (HB blz. 474-476) ................................. 121
6.2 Internationaal empirisch onderzoek over SEKSEVERSCHILLEN in onderwijs (HB blz. 476-478). 121
6.3 Dus sekse/gender doet er niet toe? (HB blz. 478-484) ............................................................ 122
6.4 Gender, sekse en INSTRUCTIE (HB blz. 484-485) ................................................................... 122
6.5 Het ontwikkelen van een GENDERBEWUSTZIJN bij leraren (HB blz. 486-489) .......................... 123
6.6 Het AANPAKKEN van de GENDERGAP (HB blz. 490-491) ........................................................ 123
7. UITDAGING 5: MEERTALIGHEID in het onderwijs (HB blz. 492-513)............................................... 124
7.1 De mythe van ‘MONOLINGUALISM’ (HB blz. 492-494) ............................................................ 124
7.2 Visies op ‘taligheid’ (HB blz. 494-498) ................................................................................... 125
7.3 TAALVAARDIGHEID (HB blz. 498-502) ................................................................................... 126
7.4 Taal als verklarende factor voor SCHOOLPRESTATIES (HB blz. 502-507) ................................. 128
7.5 Aanpak van meertaligheid: CLIL (HB blz. 507-510) ................................................................. 130
5
, 7.6 FUNCTIONEEL MEERTALIG LEREN in de klas (FML) (HB blz. 510-513) ..................................... 130
Deel 6: DIGITALISERING in het onderwijs (HB blz. 521-595) .......................................................... 131
1. Onderwijstechnologie: makkelijk gezegd (HB blz. 531-532) .......................................................... 131
2. Ontnuchterend: onderwijstechnologie ‘werkt niet’? (HB blz. 533-537) .......................................... 131
3. Onderwijstechnologie op het MACRONIVEAU (HB blz. 538-554) ................................................... 132
3.1 ‘21st century skills’, digitale geletterdheid en de Vlaamse onderwijsdoelen (HB blz. 538-544) . 132
3.2 De ‘digitale sprong’ in het Vlaamse onderwijs (HB blz. 544-550) ............................................. 133
3.2.1 Het DIGICOMPEDU-Raamwerk (HB blz. 547-550) ............................................................ 134
3.2.2 Het Mictivo-project (HB blz. 551-554) ............................................................................. 135
4. Het MESONIVEAU: het belang van een veelzijdig ICT-beleid (HB blz. 555-567) .............................. 136
4.1 De rol van ICT-coördinatoren op een school (HB blz. 555) ...................................................... 136
4.2 Het uitwerken van een ICT-beleid op school (HB blz. 555-560) ............................................... 136
4.3 Op het schoolniveau: MEDIAWIJSHEID (HB blz. 561-566) ....................................................... 136
4.4 Internationalisering (HB blz. 567) .......................................................................................... 136
5. MICRONIVEAU: Onderwijstechnologie in de klas (HB blz. 568-588) .............................................. 137
5.1 Een selfie voor de individuele leraar (HB blz. 568) .................................................................. 137
5.2 TECHNOLOGIE-IMPLEMENTATIEMODELLEN (HB blz. 568-581) .............................................. 137
5.3 Welke onderwijstechnologie voor welke onderwijsdoelen? (HB blz. 582-588) ......................... 140
6. Waar vind je nog meer informatie? (HB blz. 589) .......................................................................... 140
6
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave............................................................................................................................. 1
Een eerste oriëntatie (HB blz. 14) ................................................................................................... 1
Deel 1: Leren en instructie door een hedendaagse bril (HB blz. 30-105) ........................................... 1
1. Intro ............................................................................................................................................. 1
2. Waar ligt de leerkracht wakker van? ............................................................................................... 2
3. JOHN HATTIE over wat echt het verschil maakt (HB blz. 35-41) ........................................................ 2
4. Leren en instructie via verschillende dimensies (HB blz. 42-45) ....................................................... 3
5. Het REFERENTIEKADER (HB blz. 46-47) ......................................................................................... 5
6. MICROniveau: concrete leer- en instructiesituaties (HB blz. 48-78) ................................................. 6
6.1 Bespreking van variabelen, processen en actoren (HB blz. 48-76) .............................................. 6
6.1.1 Leraar/instructieverantwoordelijke op microniveau (HB blz. 50) ........................................... 6
6.1.2 Lerende op microniveau (HB blz. 51-55).............................................................................. 7
6.1.3 Context op microniveau (HB blz. 55-59) .............................................................................. 9
6.1.4 Leeractiviteiten op microniveau (HB blz. 59-60)................................................................. 10
Conjecture mapping: designing for learning activities ............................................................. 10
6.1.5 Organisatie op microniveau (HB blz. 60-65)....................................................................... 11
6.1.6 Didactisch handelen of instructieactiviteiten op microniveau (HB blz. 65-76) ..................... 13
6.2 Microniveau is een complex gegeven! ..................................................................................... 15
6.3 Kritische opmerkingen bij modellen voor het didactisch handelen (HB blz. 76-78) ..................... 16
7. MESOniveau: leren en instructie op school- of opleidingsniveau (HB blz. 79-89) .............................17
7.1 Context op mesoniveau (HB blz. 80-83) ................................................................................... 17
7.2 Organisatie op mesoniveau (HB blz. 83) .................................................................................. 18
7.3 Actoren op mesoniveau (HB blz. 84) ........................................................................................ 18
7.4 Componenten van het didactisch handelen op mesoniveau (HB blz. 84-88).............................. 18
7.4.1 Leerdoelen op mesoniveau (HB blz. 85) ............................................................................ 18
7.4.2 Media op mesoniveau ...................................................................................................... 19
7.4.3 Toetsing op mesoniveau .................................................................................................. 19
7.4.4 Context op mesoniveau ................................................................................................... 19
7.5 Complexiteit van processen en variabelen die een rol spelen op mesoniveau (HB blz. 89) ......... 19
8. MACROniveau: Leren en instructie op beleidsniveau (HB blz. 90-99) ..............................................20
8.1 Actoren op macroniveau (HB blz. 91) ...................................................................................... 21
8.2 Organisatie op macroniveau (HB blz. 93) ................................................................................. 21
8.3 Context op macroniveau (HB blz. 94) ...................................................................................... 21
8.4 Componenten van didactisch handelen op macroniveau (HB blz. 95-98) .................................. 22
9. En verder: werkt het wel? .............................................................................................................23
10. Deel 1: conclusies .....................................................................................................................23
1
, 11. Oefeningen deel 1 ......................................................................................................................23
Deel 2: Theoretische stromingen (HB blz. 107-227) ........................................................................ 25
1. Intro ............................................................................................................................................25
2. Op onderzoek: Wat zegt de wetenschap? (HB blz. 108-111) ...........................................................25
2.1 Het expliciet aanleren van argumenteren bij schrijfonderwijs ................................................... 25
2.2 Het effect van ‘rollen’ bij samenwerkend schrijven .................................................................. 25
3. De bomen door het bos (HB blz. 114) ............................................................................................25
4. Theorie versus praktijk (HB blz. 117-130) .......................................................................................26
4.1 Voorbeelden BEHAVIORISME (HB blz. 117-123) ....................................................................... 26
4.2 Voorbeelden COGNITIVISME (HB blz. 123-126) ....................................................................... 27
4.3 Voorbeelden CONSTRUCTIVISME (HB blz. 126-130) ................................................................ 27
5. Visies op LEREN (HB blz. 131-158) ................................................................................................27
5.1 BEHAVIORISME ..................................................................................................................... 27
5.1.1 THORNDIKE (HB blz. 131-132) .......................................................................................... 27
5.1.2 Skinner (HB blz. 133-135) ................................................................................................. 28
5.2 COGNITIVISME (HB blz. 135-152)............................................................................................ 29
5.2.1 Het informatieverwerkende model (HB blz. 135-138) ......................................................... 29
5.2.2 Dual Channel Theory (verwerken van informatie via diverse kanalen) (HB blz. 138-139) ....... 31
5.2.3 Mentale representaties: schema’s (HB blz. 140-146) ......................................................... 32
5.2.4 Cognitieve belastingstheorie – cognitive load (HB blz. 146-149) ......................................... 34
5.2.5 Executieve functies (EF) (HB blz. 150-152) ........................................................................ 35
5.3 CONSTRUCTIVISME (HB blz. 152-158) .................................................................................... 36
5.3.1 Jonassen (HB blz. 153) ..................................................................................................... 37
5.3.2 Vygotsky (HB blz. 154-155) ............................................................................................... 38
5.3.3 Kolb (HB blz. 155-158) ..................................................................................................... 38
5.3.4 Scientific method van Dewey (niet in HB!) ......................................................................... 39
6. Visies op INSTRUCTIE (HB blz. 159-220)........................................................................................40
6.1 BEHAVIORISME (HB blz. 159-177) ........................................................................................... 40
6.1.1 Het formuleren van leerdoelen in termen van observeerbaar gedrag (HB blz. 159-164)........ 40
Taxonomie van Bloom .......................................................................................................... 40
6.1.2 Het belang van feedback (HB blz. 165-172) ....................................................................... 43
6.1.3 Direct instruction – directe instructie (HB blz. 173-176) ..................................................... 46
6.1.4 Video self modeling (VSM) (HB blz. 176-177) ..................................................................... 46
6.2 COGNITIVISME (HB blz. 178-204)............................................................................................ 47
6.2.1 Cognitieve strategieën aanleren – cognitive strategy instruction (CSI) (HB blz. 178-182) ...... 47
6.2.2 Ontwikkel de executieve functies (HB blz. 183-184) ........................................................... 48
6.2.3 Non-linguïstische representaties (HB blz. 185-191) ........................................................... 49
6.2.4 Verschillen en gelijkenissen (HB blz. 192-193)................................................................... 50
6.2.5 Sterk verschillende representaties – Multiple representations (HB blz. 194-196) ................. 50
6.2.6 Mnemonics (HB blz. 196-198)........................................................................................... 51
6.2.7 Leerlingen zelf vragen laten uitwerken (HB blz. 199-201) .................................................... 51
6.2.8 Notities nemen (HB blz. 201-204) ..................................................................................... 52
6.3 CONSTRUCTIVISME (HB blz. 204-220) .................................................................................... 52
6.3.1 Scaffolding (HB blz. 205-206) ........................................................................................... 52
2
, 6.3.2 Samenwerkend leren (HB blz. 207-215) ............................................................................ 53
6.3.3 Peer tutoring (HB blz. 215-218) ......................................................................................... 56
6.3.4 Student tutoring (HB blz. 219-220) .................................................................................... 57
7. Samenvattende slide ...................................................................................................................57
8. Mythes ........................................................................................................................................58
9. Deel 2: conclusies .......................................................................................................................58
10. Oefeningen deel 1 ......................................................................................................................59
11. Voorbeeldexamenvragen ...........................................................................................................59
Deel 3: Het leerplan – van lerensbelang (HB blz. 230-290) .............................................................. 60
1. Curriculumdiscussie: relevantie (niet in HB) ..................................................................................60
2. THEORETISCHE VISIES over het begrip ‘CURRICULUM’ (HB blz. 237-240).......................................61
2.1 TABA (1962); uit Valcke (2023) (HB blz. 238)............................................................................. 61
2.2 KELLY (1999); uit Valcke (2023) (HB blz. 238) ........................................................................... 61
2.3 SMITH (2000) (HB blz. 238-239) ............................................................................................... 61
2.4 Flinders & Thornton (2004): problematiek leerdoelen (HB blz. 240) ........................................... 62
3. “Van leRensbelang” (HB blz. 241-247) ..........................................................................................62
3.1 KLIEBARD (1989) (HB blz. 242-244) ......................................................................................... 63
3.2 Curriculumordening: continuüm............................................................................................. 64
4. Ideologische discussies over de onderwijsdoelen (HB blz. 248-249) ...............................................65
5. ONDERWIJSDOELEN en COMPETENTIES (document Ufora ter vervanging HB blz. 250-254) ............65
6. Curriculumontwikkeling op het MACRONIVEAU (HB blz. 255-262) ..................................................68
6.1 Het nieuwe Vlaamse beleid: sleutelcompetenties (HB blz. 255-257)......................................... 68
6.2 Onderwijsdoelen, finaliteiten en studierichtingen (HB blz. 257) ................................................ 68
6.3 Competenties (HB blz. 259-260) ............................................................................................. 68
6.4 Kwalificatieniveaus (HB blz. 261-262) ..................................................................................... 69
7. Achtergrond – structuur onderwijs in Vlaanderen (niet in HB) .........................................................70
8. Curriculumontwikkeling op het MESONIVEAU (HB blz. 263-268) ....................................................76
8.1 Leerplannen op het meso- of op het macroniveau? (HB blz. 263-265) ....................................... 76
8.2 Intermezzo (niet in HB) ........................................................................................................... 77
8.3 Een aparte pedagogische invalshoek: competentiegericht opleiden (HB blz. 266-268) .............. 78
9. Curriculumontwikkeling op het MICRONIVEAU (HB blz. 269-276) ...................................................79
9.1 Gebrek aan curriculumontwikkeling op het microniveau (HB blz. 269-270) ............................... 79
9.2 Spanning tussen het micro-, meso- en macroniveau (HB blz. 270-271) ..................................... 80
9.3 Het ‘hidden curriculum’ (HB blz. 271-276) ............................................................................... 80
10. Formuleren van onderwijsdoelen: TAXONOMIEËN (HB blz. 277-282) ............................................81
10.1 Het fenomeen ‘taxonomieën van leerdoelen’ (HB blz. 277-278) .............................................. 81
10.2 De taxonomie van Bloom (HB blz. 279-282) ........................................................................... 82
11. Kritische visies op doelstellingen (HB blz. 283-284) .....................................................................84
12. Conclusie (niet in HB) ................................................................................................................84
3
, 13. Oefeningen ...............................................................................................................................84
Deel 4: EVALUEREN kun je leren (HB blz. 291-371) ......................................................................... 85
1. Het BELANG van EVALUATIE (HB blz. 297-298) ..............................................................................85
2. Een DEFINITIE (HB blz. 299-301) ...................................................................................................85
3. DIMENSIES in evaluatie (HB blz. 302-363) .....................................................................................86
3.1 Op welk AGGREGATIENIVEAU wordt de evaluatie uitgevoerd? (HB blz. 302-327) ....................... 86
3.1.1 MICRONIVEAU (HB blz. 302-309) ...................................................................................... 86
Focus van de evaluatie ......................................................................................................... 86
Over criterium-, norm- en zelfgerichte evaluatie..................................................................... 87
De kwaliteit van de evaluatie op het microniveau ................................................................... 88
3.1.2 MESONIVEAU (HB blz. 310-317) ....................................................................................... 88
Focus van de evaluatie ......................................................................................................... 88
Kwaliteitszorg op mesoniveau ............................................................................................... 88
INSPECTIE of BEGELEIDING .................................................................................................. 89
Een systeem voor kwaliteitszorg: over de INSPECTIE en de DOORLICHTING ........................... 89
3.1.3 MACRONIVEAU (HB blz. 318-327)..................................................................................... 90
Focus van de evaluatie op het macroniveau........................................................................... 90
PISA-onderzoek als voorbeeld ............................................................................................... 91
TIMSS .................................................................................................................................. 91
CENTRALE EXAMENS: een nieuwe werkelijkheid .................................................................... 93
Integratie van onderwijskwaliteitsindicatoren op het macroniveau ......................................... 93
3.2 Wat is de FUNCTIE van de evaluatie? (HB blz. 328-333)............................................................ 94
3.2.1 FORMATIEVE en SUMMATIEVE evaluatie (HB blz. 328-331) ................................................ 94
3.2.2 CERTIFICERENDE, SELECTIEVE en PREDICTIEVE functie van evaluatie (HB blz. 332-333) ... 95
3.3 WIE VOERT de evaluatie UIT? (HB blz. 334-344) ....................................................................... 95
3.3.1 Verschuivingen (HB blz. 334-337) ..................................................................................... 95
3.3.2 ‘SELF ASSESSMENT – ZELFEVALUATIE (HB blz. 337-339) ................................................... 96
3.3.3 ‘PEER ASSESSMENT’ (HB blz. 337-342) ............................................................................. 97
3.3.4 Klassenraden (HB blz. 342-344)........................................................................................ 98
3.4 Op welk TYPE LEERDOELEN richt de evaluatie zich? (niet in HB) ............................................... 98
3.5 WANNEER wordt de evaluatie opgezet? (HB blz. 345-347) ........................................................ 98
3.5.1 Evaluatie VÓÓR het leer- en instructieproces (HB blz. 345-346) ......................................... 98
3.5.2 Evaluatie TIJDENS het leerproces: voortgangstoetsing (HB blz. 346-347) ............................ 98
3.5.3 Evaluatie NA het leerproces: voortgangstoetsing (niet in HB) ............................................. 99
3.6 WELKE TECHNIEKEN worden gebruikt? (HB blz. 348-363) ........................................................ 99
3.6.1 TESTEN/TOETSEN ontwikkeld door de leraar (HB blz. 348-349) .......................................... 99
3.6.2 RUBRICS (HB blz. 350-353) ............................................................................................ 100
3.6.3 GEDRAGSEVALUATIE (HB blz. 354-355) .......................................................................... 101
3.6.4 PORTFOLIO-EVALUATIE (HB blz. 356-359) ...................................................................... 102
3.6.5 ‘PEER ASSESSMENT’ en ‘PEER FEEDBACK’ (HB blz. 360-363) .......................................... 102
3.7 KWALITEIT van de evaluatieaanpak (HB blz. 364-365) ............................................................ 102
3.8 Evaluatie: kritische reflecties (HB blz. 366-367) ..................................................................... 103
4. Extra (niet in HB, wel gezien in de les).......................................................................................... 103
5. Conclusies ................................................................................................................................ 104
4
,Deel 5: Iedereen anders? Diversiteit en inclusie (HB blz. 373-519) ................................................ 105
1. Op onderzoek: wat zegt de wetenschap? (HB blz. 374-376) .......................................................... 105
2. Diversiteit: what’s in a name? (HB blz. 388-411) .......................................................................... 105
2.1 Wat houdt diversiteit in? (HB blz. 388-390) ............................................................................ 105
2.2 Diversiteit en LERAREN (HB blz. 390-395) .............................................................................. 106
2.3 Diversiteit en INSTRUCTIE (HB blz. 395-400) .......................................................................... 106
2.4 DIFFERENTATIE: het antwoord op diversiteit (HB blz. 400-409) ............................................... 107
2.5 Diversiteit in het VLAAMSE ONDERWIJS (HB blz. 410-411)...................................................... 107
3. UITDAGING 1: SOCIAALECONOMISCHE STATUS (SES) en SOCIALE ONGELIJKHEID (HB blz. 412-437)
.................................................................................................................................................... 108
3.1 Een DEFINITIE van sociaaleconomische status (HB blz. 412-414) ........................................... 108
3.2 THEORETISCHE VERKLARINGEN voor sociale ongelijkheid (HB blz. 414-426).......................... 109
3.2.1 Het GENETISCH-DEFICITMODEL (HB blz. 415-417) ......................................................... 109
3.2.2 Het ONDERWIJSDEFICITMODEL (HB blz. 418-422) .......................................................... 109
3.2.3 Het CULTUREEL-DEFICITMODEL (HB blz. 422-425) ......................................................... 110
3.3 Onderzoeksgegevens met betrekking tot SES in Vlaanderen (HB blz. 426-430) ........................ 111
3.4 SES-verschillen en instructie: GOK-DECRETEN (HB blz. 430-437) ........................................... 111
4. UITDAGING 2: ARMOEDE in het Vlaamse Onderwijs (HB blz. 438-449).......................................... 112
4.1 Alarmerende CIJFERS over armoede in Vlaanderen (HB blz. 438-440) ..................................... 112
4.2 SEVERE MATERIAL DEPRIVATION (SMD) (HB blz. 441-442) ..................................................... 113
4.3 Armoede op SCHOOL (HB blz. 443)....................................................................................... 114
4.4 Armoede en instructie op het MACRONIVEAU (HB blz. 443-447)............................................. 114
4.5 Armoede en instructie op het MESO- en MICRONIVEAU (HB blz. 447-449) .............................. 114
5. UITDAGING 3: Onderwijs en INCLUSIE (HB blz. 450-473) ............................................................. 115
5.1 INCLUSIEF ONDERWIJS: oplossing of probleem voor zorgleerlingen? (HB blz. 450-452) .......... 115
5.2 Het LEERSTEUNDECREET versus het M-DECREET (HB blz. 453-455) ...................................... 115
5.3 De basis: er blijft een apart BUITENGEWOON ONDERWIJS bestaan (HB blz. 455-459) ............. 116
5.4 De lange weg naar INCLUSIEF ONDERWIJS in VLAANDEREN (HB blz. 460-462) ....................... 118
5.5 KRIJTLIJNEN van het nieuwe leersteundecreet (HB blz. 462-466) ............................................ 118
5.6 UNIVERSAL DESIGN FOR LEARNING (UDL) (HB blz. 466-467) ................................................. 119
5.7 Omgaan met leerlingen die extra ondersteuning vragen: REDICODIS (HB blz. 467-471) ........... 120
5.8 Pak de EXECUTIEVE FUNCTIES aan (HB blz. 471-473) ............................................................ 120
6. UITDAGING 4: SEKSE, GENDER en onderwijs (HB blz. 474-491) .................................................... 121
6.1 Gender en sekse: een TERMINOLOGISCHE discussie (HB blz. 474-476) ................................. 121
6.2 Internationaal empirisch onderzoek over SEKSEVERSCHILLEN in onderwijs (HB blz. 476-478). 121
6.3 Dus sekse/gender doet er niet toe? (HB blz. 478-484) ............................................................ 122
6.4 Gender, sekse en INSTRUCTIE (HB blz. 484-485) ................................................................... 122
6.5 Het ontwikkelen van een GENDERBEWUSTZIJN bij leraren (HB blz. 486-489) .......................... 123
6.6 Het AANPAKKEN van de GENDERGAP (HB blz. 490-491) ........................................................ 123
7. UITDAGING 5: MEERTALIGHEID in het onderwijs (HB blz. 492-513)............................................... 124
7.1 De mythe van ‘MONOLINGUALISM’ (HB blz. 492-494) ............................................................ 124
7.2 Visies op ‘taligheid’ (HB blz. 494-498) ................................................................................... 125
7.3 TAALVAARDIGHEID (HB blz. 498-502) ................................................................................... 126
7.4 Taal als verklarende factor voor SCHOOLPRESTATIES (HB blz. 502-507) ................................. 128
7.5 Aanpak van meertaligheid: CLIL (HB blz. 507-510) ................................................................. 130
5
, 7.6 FUNCTIONEEL MEERTALIG LEREN in de klas (FML) (HB blz. 510-513) ..................................... 130
Deel 6: DIGITALISERING in het onderwijs (HB blz. 521-595) .......................................................... 131
1. Onderwijstechnologie: makkelijk gezegd (HB blz. 531-532) .......................................................... 131
2. Ontnuchterend: onderwijstechnologie ‘werkt niet’? (HB blz. 533-537) .......................................... 131
3. Onderwijstechnologie op het MACRONIVEAU (HB blz. 538-554) ................................................... 132
3.1 ‘21st century skills’, digitale geletterdheid en de Vlaamse onderwijsdoelen (HB blz. 538-544) . 132
3.2 De ‘digitale sprong’ in het Vlaamse onderwijs (HB blz. 544-550) ............................................. 133
3.2.1 Het DIGICOMPEDU-Raamwerk (HB blz. 547-550) ............................................................ 134
3.2.2 Het Mictivo-project (HB blz. 551-554) ............................................................................. 135
4. Het MESONIVEAU: het belang van een veelzijdig ICT-beleid (HB blz. 555-567) .............................. 136
4.1 De rol van ICT-coördinatoren op een school (HB blz. 555) ...................................................... 136
4.2 Het uitwerken van een ICT-beleid op school (HB blz. 555-560) ............................................... 136
4.3 Op het schoolniveau: MEDIAWIJSHEID (HB blz. 561-566) ....................................................... 136
4.4 Internationalisering (HB blz. 567) .......................................................................................... 136
5. MICRONIVEAU: Onderwijstechnologie in de klas (HB blz. 568-588) .............................................. 137
5.1 Een selfie voor de individuele leraar (HB blz. 568) .................................................................. 137
5.2 TECHNOLOGIE-IMPLEMENTATIEMODELLEN (HB blz. 568-581) .............................................. 137
5.3 Welke onderwijstechnologie voor welke onderwijsdoelen? (HB blz. 582-588) ......................... 140
6. Waar vind je nog meer informatie? (HB blz. 589) .......................................................................... 140
6
