Voeding en ondervoeding 1
Effectief verplegen hoofdstuk ondervoeding
Ondervoeding: De toestand van een individu waarin de inname van voedingsstoffen onvoldoende is
om in de metabole behoefte te voorzien of de kans op deze toestand.
De hoofdkenmerken van ondervoeding:
- minder voedselinname dan dagelijks aanbevolen hoeveelheden
- een hogere behoefte aan voedingstoffen dan de inname ervan, gecombineerd met gewichtsverlies
Andere kenmerken:
- 10-20% ondergewicht
- tricepshuidplooi of arm(spier)omtrek lager dan 60% van de referentiewaarde
- spieratrofie
- prikkelbaarheid, verwardheid
- verlaagd serumalbumine
- verlaagd transferrine of ijzerbindingscapaciteit
Ondervoeding vergroot de kans op complicaties, zoals als decubitus, leidt tot trager herstel en
beperkt de therapeutische mogelijkheden. Ook behandeling met geneesmiddelen is beperkter, omdat
je dan vaak snel te veel krijgt en een vergiftiging kan krijgen;
Definitie ondervoeding: Is een situatie waarin het lichaam een tekort heeft aan voedingsstoffen. We
zeggen ook wel: de patiënt verkeert in een slechte voedingtoestand of we spreken van depletie.
- Deficiëntie: tekort aan vitamines en/of mineralen
- Energetische ondervoeding: tekort aan energieleverende voedingsstoffen
- Eiwitondervoeding: tekort aan eiwitten, aminozuren
Vormen van ondervoeding
- Chronische ondervoeding: Als er geen ziekte is, kan het lichaam vrij lang met minder voedsel toe,
zonder dat er ernstige verschijnselen ontstaan. Hierbij spelen twee factoren een rol:
1) het lichaam beschikt over voorraden: het lichaam heeft een grote energievoorraad in de
vorm van onderhuids vetweefsel.
2) het lichaam is in staat om het metabolisme aan te passen waardoor energie en belangrijke
eiwitten gespaard worden: belangrijke aanpassing van het lichaam is het verlagen van het basaal
metabolisme; hierdoor is minder energie nodig.
- Acute ondervoeding: wanneer ziekt gepaard gaat met ernstige infecties en hoge koorts, of als er
sprake is van een zware ingreep (grote operatie) of trauma, ontstaat er katabole stress. Het basaal
metabolisme en de gluconeogenese zijn sterk verhoogd. De primaire oorzaak is stressfactoren.
Mensen kunnen nog erg dik zijn;
,Oorzaken ondervoeding
1) te weinig voedselopname: wordt weer veroorzaakt door:
- onvoldoende zelfzorg (bv door kennistekort, financieel, mobiliteitsproblemen, pijn,
depressie, desoriëntatie in de tijd, misbruik van alcohol en drugs)
- onvoldoende voedselinname (bv door verwardheid, kauw- en slikproblemen, droge mond,
geringe eetlust, niet moge of kunnen eten door nuchter zijn voor een onderzoek en dwangmatig
voedselweigering;
2) abnormaal verlies van voedingsstoffen, kan optreden door:
- het maag-darmkanaal door braken en vertering- en resorptiestoornissen
- de huid (wondvocht, bloed)
- de urine (glucosurie, uitspoelen van voedingsstoffen bij dialyse): bij langdurige
hyperglykemie gaat veel energie verloren via de urine (glucosurie).
3) verhoogde behoefte aan voedingsstoffen: bij groei, zwangerschap, lactatie (borstvoeding), ziekte
en herstel is de behoefte verhoogd. Bij ernstige ziekte, trauma of na een grote operatie ontstaat
katabole stress (het basaal metabolisme is dan sterk verhoogd).
Screeningsinstrumenten
Bij opname in een ziekenhuis is 25-40% ondervoeding. Er zijn twee belangrijke
screeningsinstrumenten:
- MUST: gaan over BMI, percentage gewichtsverlies, voedselinname en acute ziekte.
- Matige ondervoeding (1 punt) patiënt krijgt energie verrijkte voeding
- Ernstige ondervoeding (>2 punten) diëtiste wordt ingeschakeld
- SNAQ: vragen gaan over onbedoeld gewichtsverlies, verminderde eetlust en over gebruik van drink-
of sonde voeding in de afgelopen periode.
- Matige ondervoeding (2 punten)
- Ernstige ondervoeding (>3 punten)
Er is sprake van ondervoeding wanneer:
- Meer dan 5% onbedoeld gewichtsverlies in 1 maand
- Meer dan 10% onbedoeld gewichtsverlies in 6 maanden
, Klinische blik
Energetische ondervoeding (hoort bij chronische ondervoeding): wordt gekenmerkt door
- Mager uiterlijk en een bleke, koude huid.
- Huid wordt losser en rimpeliger (door verdwijning onderhuids vet). Dit wordt meestal versterkt
door dehydratie.
- Op de huid zijn soms blauwe plekken zichtbaar (vaatbeschadigingen) en wondjes (die niet snel
herstellen en dus snel kunnen infecteren).
- Haar is dof en futloos
- Acetonlucht dat via urine, huid en longen wordt uitgescheiden (doordat het lichaam vrijwel alleen
vetten verbrand)
- Spiermassa op de romp neemt af
- Gedrag: moeheid, prikkelbaarheid, depressie, lusteloosheid, apathie, slechte concentratie en
verwardheid
Eiwitondervoeding
- Oedeem
- Ophoping vocht in de buik; de ledematen zijn dun door atrofie
- Ernstig ziek
- Huid is strak (door oedeem), warm en vochtig (door koorts)
- Er ontstaan gemakkelijk wondjes op de huid en decubitus.
- Handdruk is slap door spieratrofie
- Ernstige malaise en slechte eetlust
Tekorten aan vitamines en mineralen
- Vermoeidheid & lusteloosheid
- huidafwijkingen,
- Neurologische afwijkingen
- Hartklachten etc.
- (Vit C uit zich in slechte wondgenezing, puntbloedinkjes, en bloedend tandvlees)
- (IJzertekort uit zich in vermoeidheid bij vrouwen in vruchtbare periode en mensen met
kauwproblemen)
Antropometrie: het meten aan het lichaam. Het lichaamsgewicht en de lengte kunnen worden
gemeten. Ook kan het onderhuids vetweefsel op verschillende plaatsen worden gemeten;
BMI = lichaamsgewicht (kg): lengte² (in meters)
18,5-25 goed lichaamsgewicht
< 18,5 ondervoeding
> 25 overvoeding
Effectief verplegen hoofdstuk ondervoeding
Ondervoeding: De toestand van een individu waarin de inname van voedingsstoffen onvoldoende is
om in de metabole behoefte te voorzien of de kans op deze toestand.
De hoofdkenmerken van ondervoeding:
- minder voedselinname dan dagelijks aanbevolen hoeveelheden
- een hogere behoefte aan voedingstoffen dan de inname ervan, gecombineerd met gewichtsverlies
Andere kenmerken:
- 10-20% ondergewicht
- tricepshuidplooi of arm(spier)omtrek lager dan 60% van de referentiewaarde
- spieratrofie
- prikkelbaarheid, verwardheid
- verlaagd serumalbumine
- verlaagd transferrine of ijzerbindingscapaciteit
Ondervoeding vergroot de kans op complicaties, zoals als decubitus, leidt tot trager herstel en
beperkt de therapeutische mogelijkheden. Ook behandeling met geneesmiddelen is beperkter, omdat
je dan vaak snel te veel krijgt en een vergiftiging kan krijgen;
Definitie ondervoeding: Is een situatie waarin het lichaam een tekort heeft aan voedingsstoffen. We
zeggen ook wel: de patiënt verkeert in een slechte voedingtoestand of we spreken van depletie.
- Deficiëntie: tekort aan vitamines en/of mineralen
- Energetische ondervoeding: tekort aan energieleverende voedingsstoffen
- Eiwitondervoeding: tekort aan eiwitten, aminozuren
Vormen van ondervoeding
- Chronische ondervoeding: Als er geen ziekte is, kan het lichaam vrij lang met minder voedsel toe,
zonder dat er ernstige verschijnselen ontstaan. Hierbij spelen twee factoren een rol:
1) het lichaam beschikt over voorraden: het lichaam heeft een grote energievoorraad in de
vorm van onderhuids vetweefsel.
2) het lichaam is in staat om het metabolisme aan te passen waardoor energie en belangrijke
eiwitten gespaard worden: belangrijke aanpassing van het lichaam is het verlagen van het basaal
metabolisme; hierdoor is minder energie nodig.
- Acute ondervoeding: wanneer ziekt gepaard gaat met ernstige infecties en hoge koorts, of als er
sprake is van een zware ingreep (grote operatie) of trauma, ontstaat er katabole stress. Het basaal
metabolisme en de gluconeogenese zijn sterk verhoogd. De primaire oorzaak is stressfactoren.
Mensen kunnen nog erg dik zijn;
,Oorzaken ondervoeding
1) te weinig voedselopname: wordt weer veroorzaakt door:
- onvoldoende zelfzorg (bv door kennistekort, financieel, mobiliteitsproblemen, pijn,
depressie, desoriëntatie in de tijd, misbruik van alcohol en drugs)
- onvoldoende voedselinname (bv door verwardheid, kauw- en slikproblemen, droge mond,
geringe eetlust, niet moge of kunnen eten door nuchter zijn voor een onderzoek en dwangmatig
voedselweigering;
2) abnormaal verlies van voedingsstoffen, kan optreden door:
- het maag-darmkanaal door braken en vertering- en resorptiestoornissen
- de huid (wondvocht, bloed)
- de urine (glucosurie, uitspoelen van voedingsstoffen bij dialyse): bij langdurige
hyperglykemie gaat veel energie verloren via de urine (glucosurie).
3) verhoogde behoefte aan voedingsstoffen: bij groei, zwangerschap, lactatie (borstvoeding), ziekte
en herstel is de behoefte verhoogd. Bij ernstige ziekte, trauma of na een grote operatie ontstaat
katabole stress (het basaal metabolisme is dan sterk verhoogd).
Screeningsinstrumenten
Bij opname in een ziekenhuis is 25-40% ondervoeding. Er zijn twee belangrijke
screeningsinstrumenten:
- MUST: gaan over BMI, percentage gewichtsverlies, voedselinname en acute ziekte.
- Matige ondervoeding (1 punt) patiënt krijgt energie verrijkte voeding
- Ernstige ondervoeding (>2 punten) diëtiste wordt ingeschakeld
- SNAQ: vragen gaan over onbedoeld gewichtsverlies, verminderde eetlust en over gebruik van drink-
of sonde voeding in de afgelopen periode.
- Matige ondervoeding (2 punten)
- Ernstige ondervoeding (>3 punten)
Er is sprake van ondervoeding wanneer:
- Meer dan 5% onbedoeld gewichtsverlies in 1 maand
- Meer dan 10% onbedoeld gewichtsverlies in 6 maanden
, Klinische blik
Energetische ondervoeding (hoort bij chronische ondervoeding): wordt gekenmerkt door
- Mager uiterlijk en een bleke, koude huid.
- Huid wordt losser en rimpeliger (door verdwijning onderhuids vet). Dit wordt meestal versterkt
door dehydratie.
- Op de huid zijn soms blauwe plekken zichtbaar (vaatbeschadigingen) en wondjes (die niet snel
herstellen en dus snel kunnen infecteren).
- Haar is dof en futloos
- Acetonlucht dat via urine, huid en longen wordt uitgescheiden (doordat het lichaam vrijwel alleen
vetten verbrand)
- Spiermassa op de romp neemt af
- Gedrag: moeheid, prikkelbaarheid, depressie, lusteloosheid, apathie, slechte concentratie en
verwardheid
Eiwitondervoeding
- Oedeem
- Ophoping vocht in de buik; de ledematen zijn dun door atrofie
- Ernstig ziek
- Huid is strak (door oedeem), warm en vochtig (door koorts)
- Er ontstaan gemakkelijk wondjes op de huid en decubitus.
- Handdruk is slap door spieratrofie
- Ernstige malaise en slechte eetlust
Tekorten aan vitamines en mineralen
- Vermoeidheid & lusteloosheid
- huidafwijkingen,
- Neurologische afwijkingen
- Hartklachten etc.
- (Vit C uit zich in slechte wondgenezing, puntbloedinkjes, en bloedend tandvlees)
- (IJzertekort uit zich in vermoeidheid bij vrouwen in vruchtbare periode en mensen met
kauwproblemen)
Antropometrie: het meten aan het lichaam. Het lichaamsgewicht en de lengte kunnen worden
gemeten. Ook kan het onderhuids vetweefsel op verschillende plaatsen worden gemeten;
BMI = lichaamsgewicht (kg): lengte² (in meters)
18,5-25 goed lichaamsgewicht
< 18,5 ondervoeding
> 25 overvoeding
