INLEIDING TOT DE MODELLEN IN DE
KLINISCHE PSYCHOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
H1: het werkveld van de klinische psychologie .............................................................................. 3
1.1: introductie ................................................................................................................................ 3
1.1.1: Geestelijke gezondheid: ....................................................................................................... 3
1.1.2: Het werkveld: ....................................................................................................................... 3
1.2: settings in de klinische psychologie ............................................................................................ 4
1.3: beroepen in de klinische psychologie ......................................................................................... 4
1.3.1 Positie van de klinische psychologie: ..................................................................................... 4
H2: modellen in de klinische psychologie ...................................................................................... 6
2.1: wetenschapsfilosofische kaders ................................................................................................ 6
2.2: metamodellen ........................................................................................................................... 8
2.2.1 Medische vs contextuele visie................................................................................................ 8
2.2.1.1 Kenmerken van medisch model:...................................................................................... 8
2.2.1.2 Biopsychosociaal model ................................................................................................. 9
2.2.1.3 Contextuele visie (veel varianten) .................................................................................. 12
2.3: wetenschappelijke benadering ..................................................................................................15
2.3.1 Wetenschappelijke kennis: .................................................................................................. 15
2.3.1.1 Beschrijvend onderzoek: ............................................................................................... 16
2.3.1.2 correlationeel onderzoek .............................................................................................. 17
2.3.2 Onderzoeksvragen en onderzoeksdesigns ............................................................................ 17
2.3.2.1 onderzoeksdesigns ....................................................................................................... 17
2.3.2.2 onderzoeksbenaderingen .............................................................................................. 17
2.3.3 Uitkomst- en procesonderzoek: ........................................................................................... 19
2.3.3.1 De geschiedenis van onderzoek naar uitkomsten en processen: een multidimensioneel
verhaal .................................................................................................................................... 19
2.3.3.2 Uitkomstonderzoek: effectiviteit nader bekeken ............................................................. 22
2.3.3.3 Procesonderzoek: de black box van de therapeutische situatie ....................................... 31
2.3.3.4 Enkele besluiten over onderzoek naar uitkomsten en processen ..................................... 36
2.3.3.5 Evidence Based Practice in de praktijk: de vertaalslag maken ......................................... 37
H3: algemene klinische vaardigheden .......................................................................................... 39
3.1 situering ....................................................................................................................................39
3.1.1 proces van hulpverlening ..................................................................................................... 39
3.2 basishouding in context van hulpverlening ..................................................................................40
3.3.1 empathie ............................................................................................................................ 40
3.3.2 echtheid ....................................................................................................................... 41
3.3.3 onvoorwaardelijke acceptatie .............................................................................................. 42
3.3 luistervaardigheden ...................................................................................................................44
1
, 3.3.1 waarom luisteren belangrijk is ............................................................................................. 44
3.3.2 waarom we niet luisteren .................................................................................................... 45
3.3.3 hoe kan ik beter leren luisteren ...................................................................................... 45
3.3.4 luistervaardigheden ....................................................................................................... 45
3.4 nuancerende vaardigheden ...................................................................................................50
3.5 Hulpverlening als wederzijdse beïnvloeding: Verandering bewerkstelligen ....................................53
inleiding ...................................................................................................................................... 53
Expertise/competentie ................................................................................................................ 54
attractiviteit ................................................................................................................................ 55
Voorbeeld structureren................................................................................................................ 56
Vertrouwen ................................................................................................................................. 56
H4: structuur van de GGZ ............................................................................................................. 59
4.1 zorg gegebaseerd op cijfers ........................................................................................................59
Beleid en cijfers – relevantie van wetenschappelijke cijfers bij beleid ............................................. 59
4.2 organisatie: klassieke visie .........................................................................................................62
echelonmodel: ............................................................................................................................ 62
4.3 organisatie en innovaties in zorgmodellen ...................................................................................68
huidig zorgaanbod ....................................................................................................................... 68
Nieuwe GGZ voorstel: .................................................................................................................. 69
H5: ethiek en deontologie ............................................................................................................ 71
1 intro: ethische vraagstukken .........................................................................................................71
2 ethische begrippen .......................................................................................................................71
3 ethische/normatieve theorieën .....................................................................................................72
4 intro deontologie van het beroep ...................................................................................................72
Beroepscodes: ............................................................................................................................ 73
4 pijlers: ...................................................................................................................................... 73
5 morele dilemma’s analyseren .......................................................................................................75
2
,H1: HET WERKVELD VAN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
1.1: INTRODUCTIE
1.1.1: GEESTELIJKE GEZONDHEID:
“Mental health is not just the absence of mental disorder. It is defined as a state of well-being in which
every individual realizes his or her own potential, can cope with the normal stresses of life, can work
productively and fruitfully, and is able to make a contribution to her or his community” -WHO
• Brede definitie van wat geestelijke gezondheid is, houdt zich niet enkel bezig met negatieve
problematies → “mensen kunnen groeien” “mensen zijn weerbaar tegenover stress dat voorkomt
in het leven”
• Gaat niet over 1 op 1 klinische zorg: is de ‘backlobe’ dat mensen zich ok in hun vel voelen in de
maatschappij → basisambitites binnen veld van gezondheidszorg
• Connect: positieve relaties aangaan binnen
gemeenschap, een ‘sense of belonging’
hebben → eenzaamheid tegengaan
• Thrive: betekenis voelen in het leven, ruimte
hebben om na te denken over welzijn van
zichzelf en anderen → grote factor in
stressweerbaarheid
• Cope: omgaan met stressoren,
veranderingen, complexe keuzes maken in
complexe maatschappij omgaan met emoties
→ stressweerbaarheid verbeteren
• Function: opleiding kunnen volgen, bestaan
hebben, salaris hebben, gezonde keuzes
kunnen
• maken
1.1.2: HET WERKVELD:
“The field of Clinical Psychology integrates science, theory, and practice to understand, predict, and
alleviate maladjustment, disability, and discomfort as well as to promote human adaptation, adjustment,
and personal development. Clinical Psychology focuses on the intellectual, emotional, biological,
psychological, social, and behavioral aspects of human functioning across the life span, in varying
cultures, and at all socioeconomic levels”. - American Psychological Association (APA) Division 12,
Society of Clinical Psychology
• Wetenschap: klinische psychologie is gebaseerd op psychologische theorieën en principes
• Enderzijds gericht op het reduceren van ongewenste condities zoals stress, problemen en
beperkingen
o Werken met mensen met klinische problemen → “wat kunnen we voor hen betekenen?”
• Anderzijds gericht op het verbeteren van gewenste condities zoals welbevinden en persoonlijke
groei
o Ook nadenken over omgekeerde kant ipv “wat is een ongelukkig leven?” → “wat is een
gelukkig leven?” nadenken over positieve zaken
3
, • Integratief: Is niet enkel gericht op de psychologische component, maar bekijkt het geheel van
functioneren (Biopsychosociaal model).
o Niet enkel op individueel niveau, maar vooral kijken naar (sub)populatie niveau → vb.
studenten
o Heel veel psychologische processen komen niet voor op individueel niveau: vb
eenzaamheid: je voelt jezelf eenzaam maar wordt vaak versterkt door een
individualistische maatschappij
o Ook interacties met biologie van systeem, mensen reageren verschillend
1.2: SETTINGS IN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
Populaties: waarmee een klinisch psycholoog veel mee werkt
• Kinderen
• Adolescenten
• Volwassenen
• Ouderen
• Gezinnen
Taken van de klinisch psycholoog: niet vanbuiten kennen
• Diagnostiek, indicatiestelling
• Therapie, revalidatie
• Advies, psycho-educatie
• Preventie, beleid
• Onderzoek, onderwijs
Settings van de klinisch psycholoog: niet vanbuiten kennen
• Psychopathologie
• Relatieproblematiek
• Psychosociale rehabilitatie
• Gehandicaptenzorg
• Verslaafdenzorg
• Klinische neuropsychologie
• Forensische psychologie
• Klinische bedrijfspsychologie
• Sportpsychologie
• Klinische verkeerspsychologie
• Gezondheidspsychologie
1.3: BEROEPEN IN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
1.3.1 POSITIE VAN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE:
• Zorg voor de lijdende mens:
o Historisch gegroeid: religieus gekaderd “zorg voor de ziel” → zijn nog altijd vaak aanwezig
binnen structuur GGZ, religie speelt nog altijd een belangrijke rol
o Medische visie: arts gaat zorgen voor een patiënt die in de problemen zit
o Psychische visie: rond gedrag, zorg heeft ander karakter (biosociale hulpverlening:
gesprekken)
• Multidisciplinaire context
o Bepaalde overlap: vb als klinisch psycholoog spreken over zingeving
4
KLINISCHE PSYCHOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
H1: het werkveld van de klinische psychologie .............................................................................. 3
1.1: introductie ................................................................................................................................ 3
1.1.1: Geestelijke gezondheid: ....................................................................................................... 3
1.1.2: Het werkveld: ....................................................................................................................... 3
1.2: settings in de klinische psychologie ............................................................................................ 4
1.3: beroepen in de klinische psychologie ......................................................................................... 4
1.3.1 Positie van de klinische psychologie: ..................................................................................... 4
H2: modellen in de klinische psychologie ...................................................................................... 6
2.1: wetenschapsfilosofische kaders ................................................................................................ 6
2.2: metamodellen ........................................................................................................................... 8
2.2.1 Medische vs contextuele visie................................................................................................ 8
2.2.1.1 Kenmerken van medisch model:...................................................................................... 8
2.2.1.2 Biopsychosociaal model ................................................................................................. 9
2.2.1.3 Contextuele visie (veel varianten) .................................................................................. 12
2.3: wetenschappelijke benadering ..................................................................................................15
2.3.1 Wetenschappelijke kennis: .................................................................................................. 15
2.3.1.1 Beschrijvend onderzoek: ............................................................................................... 16
2.3.1.2 correlationeel onderzoek .............................................................................................. 17
2.3.2 Onderzoeksvragen en onderzoeksdesigns ............................................................................ 17
2.3.2.1 onderzoeksdesigns ....................................................................................................... 17
2.3.2.2 onderzoeksbenaderingen .............................................................................................. 17
2.3.3 Uitkomst- en procesonderzoek: ........................................................................................... 19
2.3.3.1 De geschiedenis van onderzoek naar uitkomsten en processen: een multidimensioneel
verhaal .................................................................................................................................... 19
2.3.3.2 Uitkomstonderzoek: effectiviteit nader bekeken ............................................................. 22
2.3.3.3 Procesonderzoek: de black box van de therapeutische situatie ....................................... 31
2.3.3.4 Enkele besluiten over onderzoek naar uitkomsten en processen ..................................... 36
2.3.3.5 Evidence Based Practice in de praktijk: de vertaalslag maken ......................................... 37
H3: algemene klinische vaardigheden .......................................................................................... 39
3.1 situering ....................................................................................................................................39
3.1.1 proces van hulpverlening ..................................................................................................... 39
3.2 basishouding in context van hulpverlening ..................................................................................40
3.3.1 empathie ............................................................................................................................ 40
3.3.2 echtheid ....................................................................................................................... 41
3.3.3 onvoorwaardelijke acceptatie .............................................................................................. 42
3.3 luistervaardigheden ...................................................................................................................44
1
, 3.3.1 waarom luisteren belangrijk is ............................................................................................. 44
3.3.2 waarom we niet luisteren .................................................................................................... 45
3.3.3 hoe kan ik beter leren luisteren ...................................................................................... 45
3.3.4 luistervaardigheden ....................................................................................................... 45
3.4 nuancerende vaardigheden ...................................................................................................50
3.5 Hulpverlening als wederzijdse beïnvloeding: Verandering bewerkstelligen ....................................53
inleiding ...................................................................................................................................... 53
Expertise/competentie ................................................................................................................ 54
attractiviteit ................................................................................................................................ 55
Voorbeeld structureren................................................................................................................ 56
Vertrouwen ................................................................................................................................. 56
H4: structuur van de GGZ ............................................................................................................. 59
4.1 zorg gegebaseerd op cijfers ........................................................................................................59
Beleid en cijfers – relevantie van wetenschappelijke cijfers bij beleid ............................................. 59
4.2 organisatie: klassieke visie .........................................................................................................62
echelonmodel: ............................................................................................................................ 62
4.3 organisatie en innovaties in zorgmodellen ...................................................................................68
huidig zorgaanbod ....................................................................................................................... 68
Nieuwe GGZ voorstel: .................................................................................................................. 69
H5: ethiek en deontologie ............................................................................................................ 71
1 intro: ethische vraagstukken .........................................................................................................71
2 ethische begrippen .......................................................................................................................71
3 ethische/normatieve theorieën .....................................................................................................72
4 intro deontologie van het beroep ...................................................................................................72
Beroepscodes: ............................................................................................................................ 73
4 pijlers: ...................................................................................................................................... 73
5 morele dilemma’s analyseren .......................................................................................................75
2
,H1: HET WERKVELD VAN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
1.1: INTRODUCTIE
1.1.1: GEESTELIJKE GEZONDHEID:
“Mental health is not just the absence of mental disorder. It is defined as a state of well-being in which
every individual realizes his or her own potential, can cope with the normal stresses of life, can work
productively and fruitfully, and is able to make a contribution to her or his community” -WHO
• Brede definitie van wat geestelijke gezondheid is, houdt zich niet enkel bezig met negatieve
problematies → “mensen kunnen groeien” “mensen zijn weerbaar tegenover stress dat voorkomt
in het leven”
• Gaat niet over 1 op 1 klinische zorg: is de ‘backlobe’ dat mensen zich ok in hun vel voelen in de
maatschappij → basisambitites binnen veld van gezondheidszorg
• Connect: positieve relaties aangaan binnen
gemeenschap, een ‘sense of belonging’
hebben → eenzaamheid tegengaan
• Thrive: betekenis voelen in het leven, ruimte
hebben om na te denken over welzijn van
zichzelf en anderen → grote factor in
stressweerbaarheid
• Cope: omgaan met stressoren,
veranderingen, complexe keuzes maken in
complexe maatschappij omgaan met emoties
→ stressweerbaarheid verbeteren
• Function: opleiding kunnen volgen, bestaan
hebben, salaris hebben, gezonde keuzes
kunnen
• maken
1.1.2: HET WERKVELD:
“The field of Clinical Psychology integrates science, theory, and practice to understand, predict, and
alleviate maladjustment, disability, and discomfort as well as to promote human adaptation, adjustment,
and personal development. Clinical Psychology focuses on the intellectual, emotional, biological,
psychological, social, and behavioral aspects of human functioning across the life span, in varying
cultures, and at all socioeconomic levels”. - American Psychological Association (APA) Division 12,
Society of Clinical Psychology
• Wetenschap: klinische psychologie is gebaseerd op psychologische theorieën en principes
• Enderzijds gericht op het reduceren van ongewenste condities zoals stress, problemen en
beperkingen
o Werken met mensen met klinische problemen → “wat kunnen we voor hen betekenen?”
• Anderzijds gericht op het verbeteren van gewenste condities zoals welbevinden en persoonlijke
groei
o Ook nadenken over omgekeerde kant ipv “wat is een ongelukkig leven?” → “wat is een
gelukkig leven?” nadenken over positieve zaken
3
, • Integratief: Is niet enkel gericht op de psychologische component, maar bekijkt het geheel van
functioneren (Biopsychosociaal model).
o Niet enkel op individueel niveau, maar vooral kijken naar (sub)populatie niveau → vb.
studenten
o Heel veel psychologische processen komen niet voor op individueel niveau: vb
eenzaamheid: je voelt jezelf eenzaam maar wordt vaak versterkt door een
individualistische maatschappij
o Ook interacties met biologie van systeem, mensen reageren verschillend
1.2: SETTINGS IN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
Populaties: waarmee een klinisch psycholoog veel mee werkt
• Kinderen
• Adolescenten
• Volwassenen
• Ouderen
• Gezinnen
Taken van de klinisch psycholoog: niet vanbuiten kennen
• Diagnostiek, indicatiestelling
• Therapie, revalidatie
• Advies, psycho-educatie
• Preventie, beleid
• Onderzoek, onderwijs
Settings van de klinisch psycholoog: niet vanbuiten kennen
• Psychopathologie
• Relatieproblematiek
• Psychosociale rehabilitatie
• Gehandicaptenzorg
• Verslaafdenzorg
• Klinische neuropsychologie
• Forensische psychologie
• Klinische bedrijfspsychologie
• Sportpsychologie
• Klinische verkeerspsychologie
• Gezondheidspsychologie
1.3: BEROEPEN IN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
1.3.1 POSITIE VAN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE:
• Zorg voor de lijdende mens:
o Historisch gegroeid: religieus gekaderd “zorg voor de ziel” → zijn nog altijd vaak aanwezig
binnen structuur GGZ, religie speelt nog altijd een belangrijke rol
o Medische visie: arts gaat zorgen voor een patiënt die in de problemen zit
o Psychische visie: rond gedrag, zorg heeft ander karakter (biosociale hulpverlening:
gesprekken)
• Multidisciplinaire context
o Bepaalde overlap: vb als klinisch psycholoog spreken over zingeving
4
