Strafrecht en strafprocesrecht samenvatting 2025/2026

Strafrecht en strafprocesrecht
Inhoud

,Strafrecht en strafprocesrecht

Wat is strafrecht?
Wat is strafrecht?
 Een van de meeste bekende rechtsgebieden
 Media-aandacht – heel populair
 Iets stigmatiserend?
 Iets pedagogisch?
 Iets praktisch (““kanaliseren vergeldingsbehoeftes”)
 Waarover gaat het?
o Wat is strafbaar? Wat is een misdrijf?
o Schending van de fundamentele waarden van onze samenleving?
Hoe kunnen we die waarden vaststellen
o Legaliteitsbeginsel!!!
 Rechtszekerheid, rechtsbescherming + gelijkheid


Strafrecht gaat om…
 Misdrijven
o Wat is een misdrijf?
o Bepalen welke bouwstenen erbij horen ( vb. als een persoon deze
gedragingen vertoont) → daaraan straf koppelen
 … Politie, procureurs des Konings, (onderzoeks)rechters, rechtbanken en
hoven
o Wat mogen zij doen om misdrijven en misdadigers op te sporen, te
ontdekken en te veroordelen?
o Vb. Waarvoor de politierechtbank bevoegd is en wat niet
 En slachtoffers

Strafrecht
 Materieel strafrecht
o De rechtsnormen die bepalen wie, waarvoor, wanneer strafbaar is
en waarom en welke sancties opgelegd kunnen worden
o “Wat men niet mag” (let op: soms wat men niet mag weigeren te
doen)
 Vb. als iemand hulp nodig heeft hem niet helpen (strafbaar)
 Formeel strafrecht (strafvordering/strafprocesrecht)
o De regels aangaande het verloop van het strafproces
o Strafprocedure, strafvordering, strafrechtspleging,
tenuitvoerlegging, rechtshulp
o “Wat er moet gedaan worden als er een misdrijf is gepleegd”

Verband tussen materieel en formeel strafrecht
 Materieel strafrecht komt tot leven in een strafprocedure
o Impact strafrecht op strafprocesrecht



1

,  Vb. drempels voor voorlopige hechtenis (alleen bij ernstige
feiten), verjaringstermijnen (hoe zwaarder het feit, hoe langer
de overheid mag vervolgen)
→ Het materieel strafrecht is als het fundament: het bepaalt wat strafbaar is en
hoe zwaar. Het formeelrecht/ strafprocesrecht bouwt daarop voort en bepaalt
hoe en wanneer de overheid mag optreden.
 Strafprocesrecht als kader voor de sanctionering van strafrechtelijk
relevant gedrag
 SR en SPR = beschermende functie
o Vermijden onrechtmatig overheidsingrijpen
 Vb. vrijheidsberoving of huiszoeking


Materieel strafrecht
1. Wat is strafbaar? (wat wordt verboden?)
o Misdrijven
2. Wie moet gestraft worden?
o Misdadigers (alleen mensen?)
 Vb. bedrijven, AI…
3. Wanneer moet iemand gestraft worden voor iets wat strafbaar is?
o Voorwaarden voor individuele aansprakelijkheid & strafrechtelijke
sancties
 Vb. als een huiseigenaar de inbreker verwondt met een
hamer

Ideologieën
 Waarom Strafrecht? Nuttig?
 Wat is het doel van Strafrecht?
o Straffen (?!)
o Strafrecht als beleidsinstrument
 Normconform gedrag afdwingen (vb. niet te hard rijden zodat
er minder ongevallen zijn)
 In tal van domeinen
 Vb. seksueel strafrecht, fiscaal strafrecht,
milieustrafrecht, sociaal strafrecht, …
 Het strafrecht is uitgegroeid tot een omvangrijk systeem van
maatschappelijke ordening en sociale controle
(instrumentele functie).
 Tegelijkertijd leggen rechtsnormen deze ordenings- en
controlebevoegdheid aan banden via waarborgen die
individuele rechten beschermen (rechtsbeschermende
functie)


 Wat is het doel van straffen?
o Reactie tegen/vergelding voor laakbare gedragingen
 Vb. taliowet: ‘oog om oog, tand om tand’ (Twaalftafelenwet)
 Proportionaliteit nastreven
 Strafrecht als beteugeld recht tot straffen
o Preventie van laakbare gedragingen
 Positieve: voorkomen dat daders/criminelen wederom in de
fout gaan


2

,  Negatieve: voorkomen dat mensen (alle burgers) in de fout
gaan
o Resocialisatie van misdadigers
o Andere?: maatschappij reguleren, moraliteit beschermen …


 Strafdoelen anno 2026
o Art. 27 NSw.
 Strafdoelen wettelijk bepaald:
 Het uiting geven aan de maatschappelijke afkeuring
ten aanzien van de overtreding van de strafwet;
 Het bevorderen van het herstel van het
maatschappelijk evenwicht en van het herstel van de
door het misdrijf veroorzaakte schade;
 Het bevorderen van de maatschappelijke rehabilitatie
en re-integratie van de dader;
 Het beschermen van de maatschappij.



H2: codificatie
Wortels van huidig materieel strafrecht
 Modern Strafrecht – Verlichting
o Montesquieu, Voltaire, Bentham, Feuerbach, Beccaria
 Beccaria: mensen zijn rationele wezens als ze weten wat ze
riskeren dan gaan ze bepaalde handelingen niet stellen
o Rationaliseren
 Wat is de grondslag van het recht op straffen
o Humaniseren (menselijker maken)
o Vermijd willekeur
 Oorsprong van ‘klassieke school’ van strafrechtsdenken:
o Homo economicus met vrije wil
o Strafrecht als ultima ratio (het laatste middel) – utilitarisme
 Repressieve functie - beperkt tot schending van essentiële
goederen (vb. leven, eigendom …)
o Aandacht voor “criminele feiten” (meer dan voor daders)

Déclaration des droits de l’homme et du citoyen - Verklaring van de rechten van
de mens en de burger (26 Augustus 1789)
 Artikel 5 - Schade
o De wet heeft slechts het recht handelingen te verbieden, die
schadelijk zijn voor de maatschappij
 Artikel 7 – Legaliteit
o Niemand kan beschuldigd, aangehouden of gevangen worden dan in
bij de wet bepaalde gevallen en in de vormen, die zij heeft
voorgeschreven (+ verbod op willekeur)
 Artikel 8 – Legaliteit II & proport. straf
o De wet kan slechts strikte en weliswaar noodzakelijke straffen
opleggen, en niemand kan gestraft worden dan door een wet die is
vastgesteld en uitgevaardigd voorafgaand aan het delict en op
wettige wijze toegepast
 Artikel 9 - Vermoeden van onschuld

Franse wetboek na de Revolutie

3

,  Napoleontische tijd
o Frans Wetboek 1810
 Blijft trouw aan sommige beginselen van de Verlichting (vb.
legaliteit)
 Maar uitbreiding van misdrijven tegen de veiligheid en het
politieke regime (absoluut regime)
 Veel belang aan veiligheid van de staat

België - geschiedenis
 Belgische onafhankelijkheid (1830)
o Franse Code pénal 1810 van toepassing
o Art. 139 GW 1831 “binnen de kortst mogelijke tijd”
o Strafwetboek 1867
 Obv Franse wetboek (niet alles overgenomen)
 Heersend klassieke strafrecht denken
 Mens als homo economicus
o Wet op de Verzachtende omstandigheden
 Misdaad = hof van assisen met jury
 Talloze procedures voor Hof van assisen vermijden
 Vb. opstellen van vals schrift → verzachtend: ik heb geen
strafblad → correctionele rechtbank
o Ook nadien vele nieuwe wetten onder invloed van bvb. sociaal
verweer

Oud Strafwetboek (Sw) – Algemeen deel v. bijzonder deel
 2 boeken
o Algemeen gedeelte (boek I)
 11 hoofdstukken
 Fundamentele regels die van toepassing zijn op alle
misdrijven
o Bijzonder gedeelte (boek II)
 Specifieke misdrijven (vb. moord, corruptie, diefstal …)
 X Titels + IV (I-bis, I-ter, VI-bis, IX-bis)
 Misdrijven tegen:
 Openbare trouw, personen, eigendommen, de familiale
orde en de openbare zedelijkheid, openbare veiligheid,
openbare orde …
 Verdeling volgens verschillende rechtsgoederen

 Meer en meer vervuild door recente wetten
 Complementaire wetten
o Wetten die niet in Boek I van het Strafwetboek staan, maar die er
logisch en integraal deel van uitmaken
 vb: Wet van 8 april 1965 Jeugdbescherming; Wet van 29 juni
1964 opschorting, uitstel en probatie; Wet 1 juli 1964 ter
bescherming van de maatschappij tegen de abnormalen en
de gewoontemisdadigers; Wet 26 april 2007
terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank; Wet
21 april 2007 betreffende internering van personen met
geestesstoornis (opgeheven door Wet 5 mei 2014 betreffende
de i internering, op zijn beurt gewijzigd door Wet 4 mei 2016
[= Potpourri III]) …
o Die soms ook specifieke regels inhouden (afwijking van algemeen
deel: Boek I Strafwetboek)

4

,  Bijzonder strafrecht (Boek II Strafwetboek + bijzondere
strafwetten)
o Bevatten specifieke misdrijven: bijzonder deel van strafrecht (bvb.
Boek II Strafwetboek, Drugswet 24 februari 1921 …)

Algemeen v. bijzonder strafrecht
 Algemeen SR
o = Boek I Strafwetboek (bv. legaliteit, bepalingen over straffen en
straftoemeting, poging, deelneming, herhaling, samenloop …) +
complementaire wetten (buiten Sw.)


 Bijzonder SR
o = Boek II Strafwetboek + bijzondere strafwetten (buiten Sw.)
 Bv. drugswet, verkeersstrafrecht, fiscaal strafrecht …

Een eigentijds en toekomstbestendig Strafwetboek vanaf 8 april 2026
 Geen tabula rasa (leeg blad)
o +/- oud Sw. (+ complementaire wetten)
 Bepaalde bepalingen overgenomen
 Vb. strafrechtelijke aansprakelijkheid rechtspersonen
o Aanpassingen en vereenvoudigingen
o Codificatie rechtspraak
 Nog steeds opdeling in algemeen deel (Boek I) en deel over misdrijven
(Boek II)

 In combinatie met grondige aanpassingen
o Einde driedeling (misdaad-wanbedrijf-overtreding)  nu 8
strafniveaus
 Misdrijf als uniform begrip
 Einde van de systematische correctionalisering
 Vb. valsheid in geschriften
 Verzachtende omstandigheden wel behouden
 Opheffing overtredingen
o Invoering strafniveaus
 Voor natuurlijke personen en rechtspersonen

 Accuraat, coherent en eenvoudig
o Rechtszekerheid + afgestemd op de uitwerking in de praktijk
o Didactischer
 Vb. onderwerpomschrijvingen “Legaliteitsbeginsel” (art. 1
NSw.)
o Ook doorgetrokken in Boek II
 Heldere misdrijfomschrijvingen en accurate strafmaten
 Nieuwe lijst van definities (art. 79 NSw.)
 Afschaffing van het klachtmisdrijf
 Procedure start pas wanneer slachtoffer initiatief neemt
 Afschaffing van familiale immuniteit
 Vb. kind steelt v/d ouders


Scharnier tussen algemeen en bijzonder SR

5

,  Toepassing van algemene regels (Boek I Sw. + complementaire wetten) op
Misdrijven van Boek II en bijzondere strafwetten
 Artikel 77 NSw.:
Bij gebreke van andersluidende bepalingen in boek II en in de bijzondere wetten
en verordeningen, worden de bepalingen van dit boek toegepast op de
misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere wetten en verordeningen
strafbaar zijn gesteld.

 Voor bijzondere strafwetten: rekening houden met art. 78 NSw.
o Omzetten strafmaten naar strafniveaus NSw. In afwachting
wetgevend ingrijpen
o Bijzondere regels
 Definities (artikel 79 NSw.): in principe enkel voor Boek II
 Regionaal strafrecht: artikel 11 BWHI



Formeel SR - Strafvordering
 Was/is er een misdrijf?
 Wie heeft het gepleegd?
o Ontdekken van misdrijf (opsporen)
o Onderzoeken (of het mogelijk is dat er een misdrijf was)
o Beoordelen van zaak
o Veroordelen/vrijspreken (schuldig/onschuldig bevinden)
 Welke straf zou opgelegd moeten worden?
o Veroordelen van misdadiger

Formeel strafrecht
 Misdadigers? – pas aan het einde
o En in geval van veroordeling
 Voordien: verdachten/beklaagden/beschuldigden
o Verdachte → in verdenking gestelde
o Beklaagde (politierechtbank, correctionele rechtbank of in beroep)
OF beschuldigde (hof van assisen)
 Beklaagde = vermoed dat hij onschuldig is
o Veroordeelde = schuldig als uitspraak definitief is


Strafvordering II (p.6)
 Wetboek Strafvordering – Sv. (Code d’instruction criminelle, 1808)
o wijzigingen & andere wetten
o (bv. Voorafgaande Titel (V.T.Sv.), Franchimont wet 12 Maart 1998,
BOM wet, potpourri wetten …)
 Strafrecht(spleging) houdt inherent inbreuken in op individuele
(grond)rechten – zie bv. EVRM en EHRM-rechtspraak
o Vb. iemand veroordeeld voor 5 jaar → individuele vrijheid aangetast
 Daarom: wettelijke bepaling met concrete waarborgen nodig –
bescherming tegen willekeur
o bv. vereiste van proportionaliteit
 Evenwicht tussen maatschappelijk belang (rechtsbedeling), efficiëntie en
individuele rechten
 Uitkomst? = variabel (afhankelijk van tijd, plaats, onderliggende waarden
& normen)


6

,Types van procedure
 Uitkomst van afweging tussen tegenovergestelde belangen = variabel (tijd,
plaats, onderliggende waarden & normen)
 Meest bekende classificatie:
o accusatoir procedure en inquisitoire procedure

Accusatoir ↔ inquisitoir
 Accusatoir:
o Geschil tussen 2 partijen op gelijke voet
 Maatschappij neemt geen initiatief
 De beschuldiging gebeurt door het slachtoffer
 Aanklager (slachtoffer) vs. beklaagde
o Rechter als scheidsrechter (geen actieve rol)
o Openbare, tegensprekelijke en mondelinge procedure
 Vb. VS, VK
 Inquisitoir:
o De maatschappij gaat de vervolging en berechting behartigen via
een vertegenwoordiger v/h gezag
o Geheime, niet-tegensprekelijke en schriftelijke procedure
o Geen gelijkheid tussen partijen
 De beklaagde heeft een ondergeschikte positie
o Actieve rechter
 Vb. foltering
 Belgische strafprocedure? (mengsel?)
o Invloed Europese regels en rechtspraak
o Onderzoek: geheim, schriftelijk en niet-contradictoir
o Procedure voor de vonnisgerechten: mondeling, openbaar en
contradictoir

Doel strafprocedure
 Misdrijven en daders opsporen
 Waarheid vinden
 Rechten van individu waarborgen
 SPR:
o Gebruik van macht en ingrijpende maatregelen (bv. arrestatie,
huiszoekingen …) door Staat
 Toegelaten vorm van ingrijpen
o Noodzaak fundamentele rechten (van
verdachte/beklaagde/beschuldigde en van derden) te beschermen
 Vb. derden: zoon neemt auto van auto om drugs te
transporteren
 Auto kan inbeslaggenomen → maar ouders willen auto
terug (derden, die hebben ook rechten)
 Strafvordering: beschermende functie

Terminologie




7

,  Niet alle rechters hebben in de procedure een rol
 Slachtoffer kan een keuze maken
o Vb. mijn fiets gestolen → aangifte → dader gevat maar meerdere
fietsen gestolen
 Slachtoffer kan zich manifesteren als burgerlijke partij voor de
correctionele rechtbank voor een vergoeding




Nationaal straf(process)recht
SR & soevereiniteit
 SR & SPR: verbonden aan soevereiniteit
o SR = gebruik van macht toegelaten door burgers
 Voor veiligheid
 In principe is nationaal recht alleen van toepassing op misdrijven die in
België worden gepleegd

 Artikel 3 NSw. – territorialiteit
o Behoudens wettelijke uitzonderingen: misdrijf op Belgisch
grondgebied door Belgen/vreemdelingen gepleegd = bestraft
volgens Belgisch recht
 Wanneer is er een misdrijf in België gepleegd?
o Een van de constitutieve of verzwarende bestanddelen materieel op
dat grondgebied heeft plaatsgevonden
o Objectieve ubiquiteitstheorie
 Behoudens wettelijke uitzonderingen: misdrijf buiten Belgisch grondgebied
gepleegd = niet in België bestraft
o Uitzonderingen: Art. 6-14/15 V.T.Sv.
 Vb. QR code scannen maar om gegevens te stelen
 Dader niet in België?
 Maar slachtoffer wel

Strafrecht: slechts nationaal?
 Internationaal strafrecht
o Internationale misdrijven (bv. genocide, misdrijven tegen de
mensheid)
o Veroordeeld door
 Nationale gerechtshoven

8

,  Internationale gerechtshoven
o (Permanent) Internationaal Strafhof (ICC)
 (Statuut van Rome 1998)
 Den Haag

Europese dimensie
 Europees strafrecht?
o Nee (in de zin van Europese handhaving van strafrecht)
 Maar Europese invloed!
o EVRM/EHRM: beginselen (en toepassing van algemene beginselen –
grote invloed door uitspraken)
o EU: beginselen + bepalingen
o Lissabon Verdrag + Handvest Grondrechten EU
 Art. 83 VWEU: richtlijnen over harmonisatie van bepaalde
misdrijven
 Art. 82 VWEU: richtlijnen over harmonisatie van bepaalde
aspecten van de procedure en rechtshulp
 Vb. Bijstand advocaat
 Vb. Europees onderzoek bevel: ik heb hulp nodig van
een Franse magistraat, want dat huis zit in Frankrijk




H3: Strafrecht en andere rechtsgebieden
Strafrecht v. andere domeinen van het recht
 Wat is het verschil tussen strafrecht en andere rechtsgebieden? Wat is
kenmerkend voor strafrecht?
o Het gaat om de verhouding tussen overheid en
burgers/rechtspersonen
 Civiel (‘burgerlijk’) recht: verhouding tussen burgers
 verheid komt in beeld die gaat toe zien op de procedure waar
de PDK de maatschappij vertegenwoordigd
o Het gaat om straffen – strafrechtelijke sancties
 Onderscheid administratieve sancties
o Het gaat om sterkere waarborgen
 Wat is de relatie met andere rechtstakken?

Strafrecht = publiekrecht
1. Verhouding individu (of rechtspersoon) & Staat
2. Strafwetten = openbare orde
o Kunt geen contract sluiten erover (het is zo niet anders)

3. Handeling van Staat tegen individu (of rechtspersoon)
 Ook verhouding beklaagde-slachtoffer publieke dimensie
o Bv. toestemming slachtoffer sluit misdrijf niet uit (schiet mij maar
dood)
o Bv. Afstand burgerlijke rechtsvordering belet uitoefening sv. Niet
(art. 5 V.T.Sv.)
o Maar kan ook burgerlijke component hebben:
 Burgerrechtelijke procedure binnen strafprocedure voor
schadevergoeding



9