Mens & Maatschappij
Les 1: sociologie als studie van de samenleving.
Wat is sociologie? Even opfrissen…
We nemen waar vanuit ons eigen referentiekader. → Beginpunt van sociologie
Sociologie helpt ons objectiever leren kijken → de eigen selectieve waarneming overstijgen & vanuit
verschillende perspectieven leren waarnemen
➔ Socioloog Erving Goffman noemde dit “the social construction of reality”
- Ons beeld van werkelijkheid = sociaal geconstrueerd
- Dit is een cruciaal inzicht voor ontwerpers
➔ je kan als ontwerper alleen op een goede manier werken, wanneer je (ook) kennis hebt van en
oog hebt voor de maatschappelijke context (& voor de problemen & uitdagingen van onze
samenleving.)
Hoe komen onze woonvoorkeuren en smaken tot stand?
Woonvoorkeuren zijn niet zomaar over de bevolking verdeeld. Ze verschillen niet alleen op basis van
persoonlijke smaak, maar ook o.b.v. een aantal sociologische kenmerken van mensen.
➔ Zo zijn er verschillen in wooncultuur tussen:
- Ouderen en jongeren
- Rijken en armen
- Laaggeschoolde en hooggeschoolde (enerzijds te maken met financieel aspect)
- Belgen en migranten
- Mannen en vrouwen
- ….
Woonvoorkeuren staan niet op zich → onderdeel van ruimere smaak & culturele patronen.
➔ Sociologie leert ons dat dit niet enkel het resultaat is van de ontwikkeling van onze persoonlijke
smaak.
➔ Persoonlijke smaak wordt in mate meebepaald door: sociale milieu & sociale laag/klasse.
- Vb. opvoeding: we leren eerst de wereld zien vanuit de bril van onze ouders & hun plek in de
samenleving.
- Studiekeuze: we verwerven niet enkel een diploma, maar ook een levensstijl.
➔ Vaak leven mensen sterk binnen één sociale laag → leven vaak met enigszins gelijkstemden in een
bepaalde niche
De samenleving bepaalt mee woonvoorkeuren en smaken. Over sociale ongelijkheid en sociale
gelaagdheid.
Smaken worden mee beïnvloed door onze maatschappelijke positie, en is dus ten dele het resultaat van
ongelijkheid. We gebruiken culturele voorkeuren/verschillen om ons van elkaar te onderscheiden. → Een van
de basisinzichten van Pierre Bourdieu.
De hogere klasse vinden dat hun visies, manier van leven, smaken & voorkeuren beter zijn dan de rest van de
bevolking.
➔ Iedereen die niet tot de hogere klasse horen, hebben een achterstand = sociale ongelijkheid.
▪ Iemands culturele smaak is volgens Pierre Bordieu niet alleen het resultaat van persoonlijke voorkeur.
Vaak is het ook een uiting van de klasse, sociale laag of groep waartoe hij/zij behoort.
, ▪ Smaken nauw verbonden met economische en sociale condities.
Mensen onderscheiden zich met behulp van culturele smaak. (dmv kunst, kledij, eetvoorkeuren)
• Opgroeien in een bepaalde sociale klasse creëert een habitus, waarin ‘hoge cultuur’ centraal
staat. (= is wat je meekrijgt in het gezin, je klasse).
• Culturele voorkeuren en smaken onderscheiden hen van mensen uit lagere klassen.
• Volgens Bourdieu is de klassenstructuur weergegeven in een ‘sociale ruimte’.
➔ De hoeveelheid kapitaal is niet enkel van belang, maar ook de juiste sociale & culturele kapitaal.
(Vb. kennis over kunst)
➔ Cultuur en smaak is niet statisch, maar dynamisch → nieuwe ontwikkelingen om zich opnieuw te
onderscheiden van anderen.
Socialisatie (=opvoeding in een bepaald gezin) is cruciaal → opgroeien in een milieu rijk aan cultureel kapitaal,
zorgt ervoor dat ‘hogere’ kunst meer gewaardeerd worden dan populaire kunst. → Je ‘leert’ een stuk iets mooi
vinden.
➔ De ‘gave’ om kunst juist te interpreteren is niets meer dan een exhibitie van tijdens het leven
opgebouwd en geïnternaliseerd cultureel kapitaal
➔ = het heeft niets te maken met een “gave”, maar met je habitus.
Immanuel Kant ziet schoonheid als:
- ‘Belangeloos welbehagen’: het gaat over de schoonheidservaring. Dit is niet alleen belangeloos, maar
ook behaagt. M.a.w.: je vindt iets mooi, maar niet omdat je er een bepaalde voordeel/doel uit haalt
(functie), maar puur om esthetische redenen.
➔ = ‘doelmatigheid zonder doel’
- Binnen een sociale gemeenschap zal iedereen instemmen, dat het object ware schoonheid
belichaamt. → Gemeenschappelijke zin die er op esthetisch gebied zou bestaan.
Pierre Bourdieu over schoonheid:
- Universele smaak bestaan niet, maar klasse gebonden smaak.
- Resultaat van strijd waarin de dominante groep erin slaagt haar definitie erkend te doen krijgen. → Zij
‘duwen’ hun beeld van schoonheid.
Smaken verschillen én maken verschillen:
Smaak is verbonden met de sociale condities waarin die smaak is ontwikkeld → wordt sterk bepaalt door
gezinsmilieu.
➔ Daarbinnen ontstaan “persoonlijke” smaak & habitus.
➔ Niet alleen voor kunst, ook voor kledij, woninginrichting, voedsel, …
➔ Luxe & verfijning vs. nut & eenvoud
Culturele distinctie en sociale distantie:
Cultureel kapitaal, levensstijl & smaak spelen een belangrijke rol bij het in stand houden van sociale
ongelijkheid. De verschillen in smaak speelt een cruciale rol bij het op afstand houden van de mensen uit
lagere klassenfracties. → Wordt als wapen gebruikt.
- De dominante klasse dwingt acceptatie van haar smaak & levensstijl af
- Het veranderen van sociale klasse, betekent voor de dominante klasse dat je ook van “smaak” moet
veranderen, om deel uit te maken van de sociale stijging, (= culturele inhaalbeweging)
- Voortdurend nieuwe streefdoelen zorgen ervoor dat de ‘indringers’ (lagere klasse) op afstand gehouden
worden.
,Les 2: sociologie van de tijd
Hartmut Rosa: Wat is sociale versnelling?
Waar draait het in de moderniteit eigenlijk om? Veranderingen worden meestal geinterpreteerd als:
- Processen van rationalisatie (minder geloof en meer wetenschap)
- Differentiatie (specialisatie van kennis, omdat de totale kennis toeneemt)
- Individualisering (eigen keuzes maken)
- Vermarkting (oprukking van economie, kapitalistisch)
- Versnelling van het sociale leven, de samenleving
Volgens Peter Conrad: ‘Modernity is about the acceleration of time’
= moderniteit gaat over de versnelling van de tijd
➔ Rosa is hier niet mee eens: Tijd opzich is niet versnelbaar → één uur blijft één uur.
➔ Het is niet de tijd dat versnelt, maar de samenleving
➔ Nood aan een systematische theorie van tijd én sociale versnelling (om het proces beter te
begrijpen)
Drie categorieën van versnelling volgens Hartmut Rosa:
1. Technische versnelling:
- De intentionele toename van de snelheid van doelgerichte transport-, communicatie en
productieprocessen.
- Technologie laat ons toe dat we dezelfde dingen in een kortere tijd kunnen doen OF meer dingen in
dezelfde tijd
➔ Door vb. vliegtuigen, computer, internet, …
➔
2. Versnelling van sociale veranderingen
- Er is een verhoogde veranderingsgraad van sociale relatiepatronen
- Vb. vroegere generatie startte aan een job op 16-jarige leeftijd en bleef in dat bedrijf tot ze op pensioen
gaan → nu: veranderen we sneller van job
- Samenleving gaat van solid naar liquid modernity
- Van versnelling binnen de samenleving naar versnellingen van de samenleving
➔ Veranderen op een steeds kortere tijd
➔ Er is een krimp van het heden
- Verleden = alles wat niet meer geldt
- Toekomst = alles wat nog niet geldt
- Heden = ervaringsruimte & verwachtingshorizon vallen samen
Door de sociale versnelling is er een afname van de betrouwbaarheid van ervaringen en verwachtingen.
Voorspelbaarheid van de toekomst wordt steeds moeilijker → onzekerheid wordt een deel van de samenleving
➔ Verkorting van de als heden bepaalde tijdsruimte
= gevoel van het 'heden' wordt korter → ‘nu’ voelt instabiel en vluchtig aan
▪ Van intergenerationele verandering naar intra-generationele veranderingen
→ Vroeger veranderde de wereld vooral van generatie op generatie
→ Nu verandert de wereld zo snel dat er veranderingen plaatsvinden binnen één generatie
▪ Niet alleen producten, maar ook manieren van samenleven kennen steeds kortere vervaldatum
→ Vroeger: producten hadden een beperkte levensduur (vb wasmachine, auto)
→ Nu: vervaldatum ook voor manieren van samenleven (werk, relatie, woonvormen)
, ▪ Overgang solid modernity naar liquid (snel veranderde moderniteit)
→ vb van job voor het leven naar flexibele contracten
▪ Minder stabiele instituties door snellere verandering
3. Versnelling van het levenstempo
Versnelling = een toename van handelingen en ervaringen per tijdseenheid.
We doen veel meer dan vroeger → vrije momenten zijn steeds schaarster
Paradox:
- Objectief: we doen meer in minder tijd, we leven efficiënter en ons levenstempo gaat omhoog. →
Verdichting van de tijd (we winnen tijd)
→ Versnelling gaat niet samen met tijdsoverschot, wel met het gevoel van tijd schaarste en stress
- Subjectief: voelen we ons opgejaagd
➔ Vb. Wasmachine spaart tijd, maar we wassen dingen meer & vaker
- De samenleving versnelt, maar meer snelheid betekent niet automatisch een betere
levenskwaliteit.
Wat zijn de motoren van deze maatschappelijke versnelling?
De moderne samenleving wordt in combinatie gezet met groei en versnelling
➔ Techniek is niet de oorzaak van sociale versnelling, maar hoe we ermee omgaan
➔ Vb. vroeger werd er wekelijks 1 brief gestuurd → transportatie brief duurde lang
Nu: alles is veel snellen→ je kan e-mails sturen over berichten, maar we sturen niet 1 mail per week,
maar meestal meerdere per dag
We moeten elders naar de motoren van versnelling zoeken: (3 antwoorden)
1. De sociale motor: concurrentievoordeel
➔ Sociale/economische motor: concurrentie logica waarbij mensen/bedrijven voortdurend opzoek
zijn naar concurrentievoordeel.
➔ Kapitalistische economie is gebaseerd op concurrentieprincipe
- Gebaseerd op voortdurende economische groei
- Voortdurend streven naar winst & meer winst
• Versnelling is een hulpmiddel om groei te creëren (meer doen in minder tijd)
• Versnelling is een hulpmiddel om winst te creëren (vb. lopende band voor auto-onderdelen)
➔ We gaan voortdurend opzoek naar technologieën om versnelling toe te laten → biedt
concurrentievoordeel aan een bepaald bedrijf → andere bedrijven willen hierdoor ook innoveren →
vicieuze cirkel
➔ Vb. Amazon gaat investeren in BE om pakjes op dezelfde dag te leveren, want lukte hun ervoor niet
en andere bedrijven wel → concurrentienadeel voor Amazon → nu willen ze even snel leveren als
andere concurrenten
➔ Concurrentieprincipe ook buiten de economie: Politiek, wetenschap (publicatiedruk), kunst, zelfs
religie
➔ Stilstaan is achteruitgaan, je moet blijven produceren/innoveren om te concurreren
2. De culturele motor: de belofte van eeuwigheid
Vroeger: geloofde mensen meer in leven na de dood, dus als dingen niet lukte in de samenleving
konden ze ermee leven.
➔ Niet alles waar mensen over droomde was in deze wereld
- Er is een versnelling in een seculiere samenleving (geloof meer op de achtergrond) → equivalent voor
“eeuwig leven”
→ Als er geen leven na de dood is, moeten we alles in dit leven realiseren
• Versnelling:
- We willen steeds meer doen & meer ervaringen hebben in dit leven → we leiden 2 levens in de duur van
1 → dat is onze interne motor
➔ Hedonistische tredmolen:
Les 1: sociologie als studie van de samenleving.
Wat is sociologie? Even opfrissen…
We nemen waar vanuit ons eigen referentiekader. → Beginpunt van sociologie
Sociologie helpt ons objectiever leren kijken → de eigen selectieve waarneming overstijgen & vanuit
verschillende perspectieven leren waarnemen
➔ Socioloog Erving Goffman noemde dit “the social construction of reality”
- Ons beeld van werkelijkheid = sociaal geconstrueerd
- Dit is een cruciaal inzicht voor ontwerpers
➔ je kan als ontwerper alleen op een goede manier werken, wanneer je (ook) kennis hebt van en
oog hebt voor de maatschappelijke context (& voor de problemen & uitdagingen van onze
samenleving.)
Hoe komen onze woonvoorkeuren en smaken tot stand?
Woonvoorkeuren zijn niet zomaar over de bevolking verdeeld. Ze verschillen niet alleen op basis van
persoonlijke smaak, maar ook o.b.v. een aantal sociologische kenmerken van mensen.
➔ Zo zijn er verschillen in wooncultuur tussen:
- Ouderen en jongeren
- Rijken en armen
- Laaggeschoolde en hooggeschoolde (enerzijds te maken met financieel aspect)
- Belgen en migranten
- Mannen en vrouwen
- ….
Woonvoorkeuren staan niet op zich → onderdeel van ruimere smaak & culturele patronen.
➔ Sociologie leert ons dat dit niet enkel het resultaat is van de ontwikkeling van onze persoonlijke
smaak.
➔ Persoonlijke smaak wordt in mate meebepaald door: sociale milieu & sociale laag/klasse.
- Vb. opvoeding: we leren eerst de wereld zien vanuit de bril van onze ouders & hun plek in de
samenleving.
- Studiekeuze: we verwerven niet enkel een diploma, maar ook een levensstijl.
➔ Vaak leven mensen sterk binnen één sociale laag → leven vaak met enigszins gelijkstemden in een
bepaalde niche
De samenleving bepaalt mee woonvoorkeuren en smaken. Over sociale ongelijkheid en sociale
gelaagdheid.
Smaken worden mee beïnvloed door onze maatschappelijke positie, en is dus ten dele het resultaat van
ongelijkheid. We gebruiken culturele voorkeuren/verschillen om ons van elkaar te onderscheiden. → Een van
de basisinzichten van Pierre Bourdieu.
De hogere klasse vinden dat hun visies, manier van leven, smaken & voorkeuren beter zijn dan de rest van de
bevolking.
➔ Iedereen die niet tot de hogere klasse horen, hebben een achterstand = sociale ongelijkheid.
▪ Iemands culturele smaak is volgens Pierre Bordieu niet alleen het resultaat van persoonlijke voorkeur.
Vaak is het ook een uiting van de klasse, sociale laag of groep waartoe hij/zij behoort.
, ▪ Smaken nauw verbonden met economische en sociale condities.
Mensen onderscheiden zich met behulp van culturele smaak. (dmv kunst, kledij, eetvoorkeuren)
• Opgroeien in een bepaalde sociale klasse creëert een habitus, waarin ‘hoge cultuur’ centraal
staat. (= is wat je meekrijgt in het gezin, je klasse).
• Culturele voorkeuren en smaken onderscheiden hen van mensen uit lagere klassen.
• Volgens Bourdieu is de klassenstructuur weergegeven in een ‘sociale ruimte’.
➔ De hoeveelheid kapitaal is niet enkel van belang, maar ook de juiste sociale & culturele kapitaal.
(Vb. kennis over kunst)
➔ Cultuur en smaak is niet statisch, maar dynamisch → nieuwe ontwikkelingen om zich opnieuw te
onderscheiden van anderen.
Socialisatie (=opvoeding in een bepaald gezin) is cruciaal → opgroeien in een milieu rijk aan cultureel kapitaal,
zorgt ervoor dat ‘hogere’ kunst meer gewaardeerd worden dan populaire kunst. → Je ‘leert’ een stuk iets mooi
vinden.
➔ De ‘gave’ om kunst juist te interpreteren is niets meer dan een exhibitie van tijdens het leven
opgebouwd en geïnternaliseerd cultureel kapitaal
➔ = het heeft niets te maken met een “gave”, maar met je habitus.
Immanuel Kant ziet schoonheid als:
- ‘Belangeloos welbehagen’: het gaat over de schoonheidservaring. Dit is niet alleen belangeloos, maar
ook behaagt. M.a.w.: je vindt iets mooi, maar niet omdat je er een bepaalde voordeel/doel uit haalt
(functie), maar puur om esthetische redenen.
➔ = ‘doelmatigheid zonder doel’
- Binnen een sociale gemeenschap zal iedereen instemmen, dat het object ware schoonheid
belichaamt. → Gemeenschappelijke zin die er op esthetisch gebied zou bestaan.
Pierre Bourdieu over schoonheid:
- Universele smaak bestaan niet, maar klasse gebonden smaak.
- Resultaat van strijd waarin de dominante groep erin slaagt haar definitie erkend te doen krijgen. → Zij
‘duwen’ hun beeld van schoonheid.
Smaken verschillen én maken verschillen:
Smaak is verbonden met de sociale condities waarin die smaak is ontwikkeld → wordt sterk bepaalt door
gezinsmilieu.
➔ Daarbinnen ontstaan “persoonlijke” smaak & habitus.
➔ Niet alleen voor kunst, ook voor kledij, woninginrichting, voedsel, …
➔ Luxe & verfijning vs. nut & eenvoud
Culturele distinctie en sociale distantie:
Cultureel kapitaal, levensstijl & smaak spelen een belangrijke rol bij het in stand houden van sociale
ongelijkheid. De verschillen in smaak speelt een cruciale rol bij het op afstand houden van de mensen uit
lagere klassenfracties. → Wordt als wapen gebruikt.
- De dominante klasse dwingt acceptatie van haar smaak & levensstijl af
- Het veranderen van sociale klasse, betekent voor de dominante klasse dat je ook van “smaak” moet
veranderen, om deel uit te maken van de sociale stijging, (= culturele inhaalbeweging)
- Voortdurend nieuwe streefdoelen zorgen ervoor dat de ‘indringers’ (lagere klasse) op afstand gehouden
worden.
,Les 2: sociologie van de tijd
Hartmut Rosa: Wat is sociale versnelling?
Waar draait het in de moderniteit eigenlijk om? Veranderingen worden meestal geinterpreteerd als:
- Processen van rationalisatie (minder geloof en meer wetenschap)
- Differentiatie (specialisatie van kennis, omdat de totale kennis toeneemt)
- Individualisering (eigen keuzes maken)
- Vermarkting (oprukking van economie, kapitalistisch)
- Versnelling van het sociale leven, de samenleving
Volgens Peter Conrad: ‘Modernity is about the acceleration of time’
= moderniteit gaat over de versnelling van de tijd
➔ Rosa is hier niet mee eens: Tijd opzich is niet versnelbaar → één uur blijft één uur.
➔ Het is niet de tijd dat versnelt, maar de samenleving
➔ Nood aan een systematische theorie van tijd én sociale versnelling (om het proces beter te
begrijpen)
Drie categorieën van versnelling volgens Hartmut Rosa:
1. Technische versnelling:
- De intentionele toename van de snelheid van doelgerichte transport-, communicatie en
productieprocessen.
- Technologie laat ons toe dat we dezelfde dingen in een kortere tijd kunnen doen OF meer dingen in
dezelfde tijd
➔ Door vb. vliegtuigen, computer, internet, …
➔
2. Versnelling van sociale veranderingen
- Er is een verhoogde veranderingsgraad van sociale relatiepatronen
- Vb. vroegere generatie startte aan een job op 16-jarige leeftijd en bleef in dat bedrijf tot ze op pensioen
gaan → nu: veranderen we sneller van job
- Samenleving gaat van solid naar liquid modernity
- Van versnelling binnen de samenleving naar versnellingen van de samenleving
➔ Veranderen op een steeds kortere tijd
➔ Er is een krimp van het heden
- Verleden = alles wat niet meer geldt
- Toekomst = alles wat nog niet geldt
- Heden = ervaringsruimte & verwachtingshorizon vallen samen
Door de sociale versnelling is er een afname van de betrouwbaarheid van ervaringen en verwachtingen.
Voorspelbaarheid van de toekomst wordt steeds moeilijker → onzekerheid wordt een deel van de samenleving
➔ Verkorting van de als heden bepaalde tijdsruimte
= gevoel van het 'heden' wordt korter → ‘nu’ voelt instabiel en vluchtig aan
▪ Van intergenerationele verandering naar intra-generationele veranderingen
→ Vroeger veranderde de wereld vooral van generatie op generatie
→ Nu verandert de wereld zo snel dat er veranderingen plaatsvinden binnen één generatie
▪ Niet alleen producten, maar ook manieren van samenleven kennen steeds kortere vervaldatum
→ Vroeger: producten hadden een beperkte levensduur (vb wasmachine, auto)
→ Nu: vervaldatum ook voor manieren van samenleven (werk, relatie, woonvormen)
, ▪ Overgang solid modernity naar liquid (snel veranderde moderniteit)
→ vb van job voor het leven naar flexibele contracten
▪ Minder stabiele instituties door snellere verandering
3. Versnelling van het levenstempo
Versnelling = een toename van handelingen en ervaringen per tijdseenheid.
We doen veel meer dan vroeger → vrije momenten zijn steeds schaarster
Paradox:
- Objectief: we doen meer in minder tijd, we leven efficiënter en ons levenstempo gaat omhoog. →
Verdichting van de tijd (we winnen tijd)
→ Versnelling gaat niet samen met tijdsoverschot, wel met het gevoel van tijd schaarste en stress
- Subjectief: voelen we ons opgejaagd
➔ Vb. Wasmachine spaart tijd, maar we wassen dingen meer & vaker
- De samenleving versnelt, maar meer snelheid betekent niet automatisch een betere
levenskwaliteit.
Wat zijn de motoren van deze maatschappelijke versnelling?
De moderne samenleving wordt in combinatie gezet met groei en versnelling
➔ Techniek is niet de oorzaak van sociale versnelling, maar hoe we ermee omgaan
➔ Vb. vroeger werd er wekelijks 1 brief gestuurd → transportatie brief duurde lang
Nu: alles is veel snellen→ je kan e-mails sturen over berichten, maar we sturen niet 1 mail per week,
maar meestal meerdere per dag
We moeten elders naar de motoren van versnelling zoeken: (3 antwoorden)
1. De sociale motor: concurrentievoordeel
➔ Sociale/economische motor: concurrentie logica waarbij mensen/bedrijven voortdurend opzoek
zijn naar concurrentievoordeel.
➔ Kapitalistische economie is gebaseerd op concurrentieprincipe
- Gebaseerd op voortdurende economische groei
- Voortdurend streven naar winst & meer winst
• Versnelling is een hulpmiddel om groei te creëren (meer doen in minder tijd)
• Versnelling is een hulpmiddel om winst te creëren (vb. lopende band voor auto-onderdelen)
➔ We gaan voortdurend opzoek naar technologieën om versnelling toe te laten → biedt
concurrentievoordeel aan een bepaald bedrijf → andere bedrijven willen hierdoor ook innoveren →
vicieuze cirkel
➔ Vb. Amazon gaat investeren in BE om pakjes op dezelfde dag te leveren, want lukte hun ervoor niet
en andere bedrijven wel → concurrentienadeel voor Amazon → nu willen ze even snel leveren als
andere concurrenten
➔ Concurrentieprincipe ook buiten de economie: Politiek, wetenschap (publicatiedruk), kunst, zelfs
religie
➔ Stilstaan is achteruitgaan, je moet blijven produceren/innoveren om te concurreren
2. De culturele motor: de belofte van eeuwigheid
Vroeger: geloofde mensen meer in leven na de dood, dus als dingen niet lukte in de samenleving
konden ze ermee leven.
➔ Niet alles waar mensen over droomde was in deze wereld
- Er is een versnelling in een seculiere samenleving (geloof meer op de achtergrond) → equivalent voor
“eeuwig leven”
→ Als er geen leven na de dood is, moeten we alles in dit leven realiseren
• Versnelling:
- We willen steeds meer doen & meer ervaringen hebben in dit leven → we leiden 2 levens in de duur van
1 → dat is onze interne motor
➔ Hedonistische tredmolen:
