samenvatting sociale en politieke leerstelsels

SOCIALE EN POLITIEKE
LEERSTELSEL
WIES ROMON


criminologie | Ugent | 2025-2026

,INLEIDING

IDEOLOGIE

Een ideologie is een geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-
politieke verhoudingen vorm wenst te geven. Het omvat dus opvattingen
(positieve en negatieve) die zowel descriptief als normatief zijn: het is een poging
om vat te krijgen op de sociopolitieke omgeving zoals die is en zoals deze hoort
te zijn.

– Descriptief = beschrijvend
– Normatief = voorspellend

– Ideologieën zijn er ook om mensen aan te zetten tot (politieke)
verandering
– Ideoloog probeert te mobiliseren
 Mensen overtuigen met argumenten

IDEOLOGISCHE STRIJD EN POLITIEKMAATSCHAPPELIJKE ACTIE

– Dynamisch
– Ideologie is niet gelijk aan doctrine
 Doctrine = gecodificeerde ideeën, maar die worden afgekeurd
door de machthebber
 Ideologen gaan er altijd vanuit dat ze gelijk hebben (volgelingen
een soort zekerheid bieden)




PAGE 1

,DE EUROPESE VERLICHTING EN HET TIJDPERK VAN DE
REVOLUTIES (1650-1800)

DE POLITIEKE OORSPRONG VAN DE BURGERLIJKE SAMENLEVING


JOHN LOCKE (1632-1704)
– Grondlegger van de burgerlijke vrijheden
– Lockes eerste verhandeling
 Een sarcastische weerlegging van het idee , dat de Koning een
rechtstreekse afstammeling van Adam was
– Lockes tweede verhandeling
 De natuurlijke staat van de mens
 Alle mensen worden vrij en even gelijk geboren
 Schetsen van premissen van waaruit, via logische deductie, hij tot
voorstellen kon komen om het samenleven te ordenen

– Stelde dat iedereen recht had op leven  verwerven van voedsel, kleding
en onderdak
– Ging ervan uit dat de mens eigenaar was van de arbeid van zijn lichaam
en het werk van zijn handen  combinatie van iemand arbeid met de
natuur = zijn eigendom
– Locke wilde aantonen dat een systeem van warenproductie en bijgevolg
de maatschappelijke opdeling tussen arbeid en ondernemer, niet strijdig
was met het ‘natuurrecht’, maar er logisch uit voortvloeide
 Leidt tot verschillen in rijkdom
 Ongelijkheid = natuurlijk gevolg van de maatschappelijke evolutie
(moest wel een oplossing krijgen in de politiek)

– Soevereiniteit lag bij het volk als een onvervreemdbaar recht
 MAAR de wetgevende en uitvoerende macht moesten worden
overgedragen via een civil society aan de politieke instanties
 Civil society: mensen die mochten stemmen (free men)
 Deze contractuele overdracht  voorwaardelijk en beperkt



– Essentie van de mens  mens = ijverig en rationeel
 Betekent niet dat iedereen tot de civil society behoort
 Niet: vrouwen, dagloners, arbeiders, werklozen, landlopers en
bedelaars (geen volwaardige leden van de maatschappij)
 Anderen dan free men  stilzwijgende instemming en verplicht
wetten na te leven

– Stelde dat religie zich minder moest inlaten met ingewikkelde
intellectuele theorieën, maar door een eenvoudig straf-en beloningsstelsel
die mensen ertoe brengen de bestaande ordening als dusdanig te
aanvaarden




PAGE 2

,  Godsdienst werd een functioneel instrument in dienst van een
politiek systeem



– Voorstander van scheiding der machten
 Rechterlijke macht gezien als een aanhangsel van de wetgevende,
die in principe boven de uitvoerende macht stond

– ‘the people shall be judge’  freemen gaan na of hun belangen al dan niet
gediend worden
 Belangen: Behoud en uitbreiding van privaat bezit
 Indien vorst belangen niet na kwam  opzeggen van contract
(ontroonde Koning zichzelf)
– Periode van opkomend kapitalisme
 Locke voorstander van een sterke staat die het systeem van
privaat bezit behartigde
 Gerechtvaardigd om in opstand te komen tegen de vorst indien hij
contractuele verplichtingen niet na kwam



– Argumenten gebaseerd op Gods wil of traditie werden terzijde geschoven
ten voordele van de autonomie van de denkende mens
 Kenniskloof en verschil in beoordelingsvermogen  gevolg van de
ongelijke kansen die mensen krijgen
– Grondlegger van het liberale gedachtegoed
 Later: inspiratiebron voor revolutionairen
 Mannelijke elite = witte, rijke mannen



VERLICHTING

– Destutt de Tracy  ideologie als een onafhankelijke wetenschappelijke
discipline, die een theorie en een verklaring gaf voor de oorsprong en het
bestaan van ideeën
 Doel onderzoek: idee op waarachtigheid te toetsen door het
gebruik van de rede
 Rede werd geacht niet bedoezeld te zijn door emoties, belangen of
tradities
– In Frankrijk werd de filosofie van de Verlichting omgesmeed tot een
radicale politieke ideologie die de hele mensheid moest bevrijden
– Publicatie ‘encyclopédie’  Didoret en d’ Alembert = drijvende kracht



– Verlichtingsideologie  optimistisch van aard
 Geloofde dat de vestiging van een rationele en dus gelukkige
maatschappij geleidelijk zou plaatsvinden
 De mens is niet alleen rationeel, maar handelt ook rationeel,
wat noodzakelijkerwijs leidt tot vooruitgang, ergo tot meer
geluk



PAGE 3