Politicologie
Inleiding
Politiek beleid maakt een verschil (levensverwachting, gelijkheid, gezondheid,…)
Politieke wetenschappen: kunnen we die verschillen verklaren (en zoja, bijdragen aan een betere
samenleving?)
Bv. Amerika: mensen sterven gemiddeld vroeger door oa gezondheidszorg, alcohol, wapenverkoop, drugs
etc.
Doelstellingen:
• Politieke wetenschappen= de wetenschappelijke kennis over de politiek, niet zelf aan politiek doen
of deelnemen aan politieke show
1. Kennis: begrip, methoden, actoren, instellingen
2. Begrip: politiek als maatschappelijk proces (bv. Hoezo stoppen Amerikanen niet met het toelaten
van wapenhandel- proberen verklaren)
3. Vaardigheden: kritische en academische, wetenschappelijke analyse
4. Reflexie: politieke wetenschappen als academische discipline
Thema’s actualiteit die we moeten kennen: Oekraïne (conflicten), begroting, Israël -Hamas, VS,…
Op examen: REKENMACHINE
Immanuel kant: over de eeuwige vrede
Jean Jacques Rousseau: le contrat social
Hobbes: Leviathan
Augustinus: De Stad Gods
ð Opzoeken voor examen waar dit over gaat
Leviathan: een zwaard is nodig om orde te krijgen
1. Politiek en politieke wetenschap
1.1 Politiek
Ruime definitie politiek: “alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving”
Politiek heeft betrekking op het sturen van een samenleving: duidelijke afspraken maken, dingen regelen &
vrije keuze van mensen inperken.
Naarmate een groep groter worden zullen het aantal afspraken toenemen, en opgeschreven moeten worden –
er weer bij halen als er onenigheden optreden.
Samenleving (dus politiek) houdt in dat je moet omgaan met verschillen en conflicten.
“Politiek” komt van grieks politika (= zaken die met de polis te maken hebben)
1
,Kunnen we ontsnappen aan de politiek? => Aristoteles: mens als sociaal dier (zoön politikon), zonder
politiek kunnen we niet bestaan. ‘een sociaal wezen, een wezen dat van nature met anderen samenleeft.
Boek Plato ‘Politeia’ : schreef zijn ideale samenleving neer
• Stelde zich vragen bij de Atheense regering die alle mannen van het bestuur bij de stad te betrekken –
liever goed opgeleide mannen
1.2 Variaties in politiek
1.2.1 politiek en territorium
Politiek kunnen we aantreffen in alle organisaties en verenigingen. Ook als regels als niet-dwingend worden
ervaren, betekent dat nog niet dat ze er niet zijn.
1. Ruime betekenis: elke groep van ‘samen leven’
2. Beperkter: territoriaal gebonden samenleving. Territorium als voorwaarde voor souvereiniteit.
(grondgebied)
Meer precieze definitie : proces waarbij samenlevingen op een voor de leden bindende wijze de regels van
hun samenleven bepalen, bewaren, wijzigen of handhaven
• Proces: politiek als dynamisch proces op meerdere niveaus: multi-level governance (nood aan
samenwerking tussen die niveaus). Structuren liggen niet vast doorheen de tijd.
• Samenlevingen
- Sociale groep die gemeenschappelijk territorium en/of cultuur delen (ó manuel Castells :
“network society”, niet langer territoriaal gebonden, samenleving op basis van ‘weak ties’ en
virtuele netwerken)
- Veranderlijk gegeven: trend tot globalisering, maar ook een tegenreactie door benadrukken van
lokale entiteiten
• Bindend: afdwingbaar, sanctioneerbaar, verschil met andere sociale systemen: monopolie op
legitiem geweld
• Voor de leden bindend: macht van de staat is intern (op de eigen burgers). Niet ten aanzien van
andere staten, die elk souverein zijn (interentie in soevereine landen blijft bijzonder moeilijk)
• De regels van hun samenleven : het gaat om wettelijke regels, niet om culturele normen, regels als
beperking en als mogelijkheden scheppend
• Bepalen, bezwaren, wijzigen:
- Verandering als strategie, gerichten op bewaren legitimiteit van het politiek systeem
- Ideologisch debat tussen progressieven en conservatieven over gewenste mate van
staatsinterventie
• Handhaven : niet alleen regelopstelling, ook handhaving (is de overheid machteloos geworden, of
verwachten we juist steeds meer van de stat?)
• Hoeveel regels?: Uitbreiding van het politiek domein- meer impacjt op ons dagelijks leven. Wordt
ook nadrukkelijk gewenst door bevolking (althans in 1 richting)
• Vormen van politiek
- Democratoisch ó autoritair
- Unitair ó federaal
- Verschillende vormen
Nut van comparatieve benadering binnen politieke wetenschappen.
2
,Politiek kan dus variëren obv 2 aspecten:
1. Territorium
2. Inhoud & rijkwijdte (veel/weinig overheidsinterventie etc.)
3. Verschillende vormen (zie later)
1.2.2 De verschuivende culturele grenzen van de politiek
Halverwege 19e eeuw kreeg de moderne staat een vaste vorm, waarbij politiek een beperkte aangelegenheid
was
• Basisregels
• Rechtbanken en politie moesten hierover waken
• Bescherming van grenzen & zorgen dat mensen belastingen betaalden om alles te kunnen financiëren
Later vraag om ook andere aspecten van de samenleving door de staat te laten regelen, er ontstond oa een
arbeidersbeweging voor beschermende maatregelen die gevolgen van vrij economisch verkeer inperkten.
Marshall TH. Stelt dat burgerschap betrekking heeft tot (20e eeuw):
• Burgerlijke rechten
• Politieke rechten
• Sociale rechten
Historische evoluties gingen ook samen met een evolutie in de politieke cultuur (regels over wat politiek kan
worden en wat niet), maar is moeilijk!
In het westen grote nadruk op het scheiden van privé en publiek (in privéleven mag politiek dus niet
aanwezig zijn.
MAAR, soms lastig. Bv. Seksuele relaties behoren tot de privésfeer, maar gedwongen seksuele relaties
hebben te maken met politieke regels. Onderscheid is dus vaak lastiger dan het lijkt.
1.2.3 De vormen en structuren van de politiek
Classificatie van politieke vormen worden in eerste instantie gebouwd op wat grote principes zijn die aan
de grondslag liggen (=regimes).
Om regimes te kunnen onderscheiden moeten er een paar vragen gesteld worden, vb:
• Wie heeft het recht om beslissingen te nemen?
• Wordt het recht om te besturen afgedwongen door de vorige heerser?
• Laat het bestuur zich inspireren door regels van een godsdienst
• ... (p26)
In tweede instantie kunnen we een onderscheid maken tussen democratische en autoritaire regimes.
Democratisch:
• Macht is tijdelijk & verspreid over verschillende groepen
• Burgers kiezen zelf hun vertegenwoordigers & geven hen toestemming om regels te maken
• Fundamentele rechten worden formeel erkend en beschermt
Autoritair:
3
, • Basisrechten van de individuele burger worden niet gerespecteerd
• Macht ligt bij 1 persoon
In derde instantie maken we een onderscheid tussen unitaire en federale staten.
Unitair: hele territorium wordt vanuit één punt bestuurd
Federaal: deelgebieden hebben hun eigen bestuur
In laatste instantie is er een variatie in instellingen en procedures
In democratische regimes: recht om te besturen wordt verworven via verkiezingen
• Verkiezingen kunnen op veel verschillende manieren georganiseerd worden
1.3 Politieke wetenschap
Kunstenaars praten via hun werk over mens, maatschappij en politiek:
William Golding in ‘lord of the Flies’ : hoe macht en gezag ontstaat en hoe macht en machtsmisbruik zeer
dicht bij elkaar liggen, geweld rond macht.
Multatuli in ‘Max Havelaar’ : over koloniaal bewind in Nederlands-Indië.
Margaret Atwood in ‘The Handmaid’s Tale’: over een gruwelijke samenleving die ontstaat als man en
vrouw niet gelijk zijn en democratie wordt afgeschaft.
Orson Welles in ‘Citizen Kane’ : over de verhouding tussen massamedia en politieke macht.
Charles Chaplin met zijn film ‘The Great Dictator’: over de
megalomanie van alleenheersers.
Stanley Kubrick in ‘Dr. Strangelove’ : over de absurditeit van de
wapenwedloop uit de koude oorlog.
Pablo Picasso met zijn kunstwerk ‘Guernica’ : over de Duitse
aanval op die stad.
Doelstelling van de politieke wetenschap:
• Politieke gebeurtenissen en instellingen proberen te begrijpen en verklaren
<=> politieke wetenschappen willen analyseren
Regels van de politieke wetenschappen:
Intellectuele distantie
In eerste instantie is het niet de bedoeling dat de politieke wetenschappen meedoen aan debat, om te zeggen
wat wel en niet moet.
MAAR ook politicologen hebben een mening (zijn gebiased) door hun eigen overtuigingen en meningen, en
die worden duidelijk in de onderwerpen die zij kiezen een aanhalen.
Dit zien we oa in:
• ‘60: Politicologen besteedden veel aandacht aan de levensvatbaarheid van democratische regimes
doordat onafh kolonies faalden in hun democratie
4
Inleiding
Politiek beleid maakt een verschil (levensverwachting, gelijkheid, gezondheid,…)
Politieke wetenschappen: kunnen we die verschillen verklaren (en zoja, bijdragen aan een betere
samenleving?)
Bv. Amerika: mensen sterven gemiddeld vroeger door oa gezondheidszorg, alcohol, wapenverkoop, drugs
etc.
Doelstellingen:
• Politieke wetenschappen= de wetenschappelijke kennis over de politiek, niet zelf aan politiek doen
of deelnemen aan politieke show
1. Kennis: begrip, methoden, actoren, instellingen
2. Begrip: politiek als maatschappelijk proces (bv. Hoezo stoppen Amerikanen niet met het toelaten
van wapenhandel- proberen verklaren)
3. Vaardigheden: kritische en academische, wetenschappelijke analyse
4. Reflexie: politieke wetenschappen als academische discipline
Thema’s actualiteit die we moeten kennen: Oekraïne (conflicten), begroting, Israël -Hamas, VS,…
Op examen: REKENMACHINE
Immanuel kant: over de eeuwige vrede
Jean Jacques Rousseau: le contrat social
Hobbes: Leviathan
Augustinus: De Stad Gods
ð Opzoeken voor examen waar dit over gaat
Leviathan: een zwaard is nodig om orde te krijgen
1. Politiek en politieke wetenschap
1.1 Politiek
Ruime definitie politiek: “alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving”
Politiek heeft betrekking op het sturen van een samenleving: duidelijke afspraken maken, dingen regelen &
vrije keuze van mensen inperken.
Naarmate een groep groter worden zullen het aantal afspraken toenemen, en opgeschreven moeten worden –
er weer bij halen als er onenigheden optreden.
Samenleving (dus politiek) houdt in dat je moet omgaan met verschillen en conflicten.
“Politiek” komt van grieks politika (= zaken die met de polis te maken hebben)
1
,Kunnen we ontsnappen aan de politiek? => Aristoteles: mens als sociaal dier (zoön politikon), zonder
politiek kunnen we niet bestaan. ‘een sociaal wezen, een wezen dat van nature met anderen samenleeft.
Boek Plato ‘Politeia’ : schreef zijn ideale samenleving neer
• Stelde zich vragen bij de Atheense regering die alle mannen van het bestuur bij de stad te betrekken –
liever goed opgeleide mannen
1.2 Variaties in politiek
1.2.1 politiek en territorium
Politiek kunnen we aantreffen in alle organisaties en verenigingen. Ook als regels als niet-dwingend worden
ervaren, betekent dat nog niet dat ze er niet zijn.
1. Ruime betekenis: elke groep van ‘samen leven’
2. Beperkter: territoriaal gebonden samenleving. Territorium als voorwaarde voor souvereiniteit.
(grondgebied)
Meer precieze definitie : proces waarbij samenlevingen op een voor de leden bindende wijze de regels van
hun samenleven bepalen, bewaren, wijzigen of handhaven
• Proces: politiek als dynamisch proces op meerdere niveaus: multi-level governance (nood aan
samenwerking tussen die niveaus). Structuren liggen niet vast doorheen de tijd.
• Samenlevingen
- Sociale groep die gemeenschappelijk territorium en/of cultuur delen (ó manuel Castells :
“network society”, niet langer territoriaal gebonden, samenleving op basis van ‘weak ties’ en
virtuele netwerken)
- Veranderlijk gegeven: trend tot globalisering, maar ook een tegenreactie door benadrukken van
lokale entiteiten
• Bindend: afdwingbaar, sanctioneerbaar, verschil met andere sociale systemen: monopolie op
legitiem geweld
• Voor de leden bindend: macht van de staat is intern (op de eigen burgers). Niet ten aanzien van
andere staten, die elk souverein zijn (interentie in soevereine landen blijft bijzonder moeilijk)
• De regels van hun samenleven : het gaat om wettelijke regels, niet om culturele normen, regels als
beperking en als mogelijkheden scheppend
• Bepalen, bezwaren, wijzigen:
- Verandering als strategie, gerichten op bewaren legitimiteit van het politiek systeem
- Ideologisch debat tussen progressieven en conservatieven over gewenste mate van
staatsinterventie
• Handhaven : niet alleen regelopstelling, ook handhaving (is de overheid machteloos geworden, of
verwachten we juist steeds meer van de stat?)
• Hoeveel regels?: Uitbreiding van het politiek domein- meer impacjt op ons dagelijks leven. Wordt
ook nadrukkelijk gewenst door bevolking (althans in 1 richting)
• Vormen van politiek
- Democratoisch ó autoritair
- Unitair ó federaal
- Verschillende vormen
Nut van comparatieve benadering binnen politieke wetenschappen.
2
,Politiek kan dus variëren obv 2 aspecten:
1. Territorium
2. Inhoud & rijkwijdte (veel/weinig overheidsinterventie etc.)
3. Verschillende vormen (zie later)
1.2.2 De verschuivende culturele grenzen van de politiek
Halverwege 19e eeuw kreeg de moderne staat een vaste vorm, waarbij politiek een beperkte aangelegenheid
was
• Basisregels
• Rechtbanken en politie moesten hierover waken
• Bescherming van grenzen & zorgen dat mensen belastingen betaalden om alles te kunnen financiëren
Later vraag om ook andere aspecten van de samenleving door de staat te laten regelen, er ontstond oa een
arbeidersbeweging voor beschermende maatregelen die gevolgen van vrij economisch verkeer inperkten.
Marshall TH. Stelt dat burgerschap betrekking heeft tot (20e eeuw):
• Burgerlijke rechten
• Politieke rechten
• Sociale rechten
Historische evoluties gingen ook samen met een evolutie in de politieke cultuur (regels over wat politiek kan
worden en wat niet), maar is moeilijk!
In het westen grote nadruk op het scheiden van privé en publiek (in privéleven mag politiek dus niet
aanwezig zijn.
MAAR, soms lastig. Bv. Seksuele relaties behoren tot de privésfeer, maar gedwongen seksuele relaties
hebben te maken met politieke regels. Onderscheid is dus vaak lastiger dan het lijkt.
1.2.3 De vormen en structuren van de politiek
Classificatie van politieke vormen worden in eerste instantie gebouwd op wat grote principes zijn die aan
de grondslag liggen (=regimes).
Om regimes te kunnen onderscheiden moeten er een paar vragen gesteld worden, vb:
• Wie heeft het recht om beslissingen te nemen?
• Wordt het recht om te besturen afgedwongen door de vorige heerser?
• Laat het bestuur zich inspireren door regels van een godsdienst
• ... (p26)
In tweede instantie kunnen we een onderscheid maken tussen democratische en autoritaire regimes.
Democratisch:
• Macht is tijdelijk & verspreid over verschillende groepen
• Burgers kiezen zelf hun vertegenwoordigers & geven hen toestemming om regels te maken
• Fundamentele rechten worden formeel erkend en beschermt
Autoritair:
3
, • Basisrechten van de individuele burger worden niet gerespecteerd
• Macht ligt bij 1 persoon
In derde instantie maken we een onderscheid tussen unitaire en federale staten.
Unitair: hele territorium wordt vanuit één punt bestuurd
Federaal: deelgebieden hebben hun eigen bestuur
In laatste instantie is er een variatie in instellingen en procedures
In democratische regimes: recht om te besturen wordt verworven via verkiezingen
• Verkiezingen kunnen op veel verschillende manieren georganiseerd worden
1.3 Politieke wetenschap
Kunstenaars praten via hun werk over mens, maatschappij en politiek:
William Golding in ‘lord of the Flies’ : hoe macht en gezag ontstaat en hoe macht en machtsmisbruik zeer
dicht bij elkaar liggen, geweld rond macht.
Multatuli in ‘Max Havelaar’ : over koloniaal bewind in Nederlands-Indië.
Margaret Atwood in ‘The Handmaid’s Tale’: over een gruwelijke samenleving die ontstaat als man en
vrouw niet gelijk zijn en democratie wordt afgeschaft.
Orson Welles in ‘Citizen Kane’ : over de verhouding tussen massamedia en politieke macht.
Charles Chaplin met zijn film ‘The Great Dictator’: over de
megalomanie van alleenheersers.
Stanley Kubrick in ‘Dr. Strangelove’ : over de absurditeit van de
wapenwedloop uit de koude oorlog.
Pablo Picasso met zijn kunstwerk ‘Guernica’ : over de Duitse
aanval op die stad.
Doelstelling van de politieke wetenschap:
• Politieke gebeurtenissen en instellingen proberen te begrijpen en verklaren
<=> politieke wetenschappen willen analyseren
Regels van de politieke wetenschappen:
Intellectuele distantie
In eerste instantie is het niet de bedoeling dat de politieke wetenschappen meedoen aan debat, om te zeggen
wat wel en niet moet.
MAAR ook politicologen hebben een mening (zijn gebiased) door hun eigen overtuigingen en meningen, en
die worden duidelijk in de onderwerpen die zij kiezen een aanhalen.
Dit zien we oa in:
• ‘60: Politicologen besteedden veel aandacht aan de levensvatbaarheid van democratische regimes
doordat onafh kolonies faalden in hun democratie
4
