Samenvatting Ethisch Ondernemen

Inhoudsopgave
Inleiding vak ..................................................................................................................................... 6

DEEL 1: ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING .................................................................................... 8
‘Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?’ ..................................................................... 8

1. Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan .......................................................................... 8
1.1 Vrijheid ................................................................................................................................. 8
1.2 Angst voor dood en het verlies (het oncontroleerbare) ...................................................... 9
1.3 Isolatie en connectie (relaties) ........................................................................................... 9
1.4 Zinloosheid en zingeving ..................................................................................................... 9
1.5 Belang van deze uitdaging volgens Yalom .......................................................................... 9

DEEL 2: ETHISCH DENKEN EN SYSTEEMDENKEN........................................................................... 10

1. Ethisch denken .............................................................................................................................10
1.1 Heinz Dillema ....................................................................................................................... 10
1.2 Vragen bij Heinz Dillema ....................................................................................................... 10
1.3 Ethisch denken ? .................................................................................................................. 10
1.4 Ethisch denken in dit vak ....................................................................................................... 11
2. Wat is systeemdenken? (= het dieper begrijpen van de wereld) ......................................................11
2.1 Hoe ben jij naar de campus gekomen .................................................................................... 11
2.2 Systemen beïnvloeden ons gedrag......................................................................................... 11
2.3 Definitie systeemdenken....................................................................................................... 11
2.4 Voobeeld: instorting van de Rana Plaza in Bangladesh ............................................................ 12
2.6 Systeemdenken .................................................................................................................... 13
2.7 Systeemdenken in dit vak ...................................................................................................... 13

DEEL 3: AANDACHT EN OVERDAAD............................................................................................... 13

1. overdaad ....................................................................................................................................13
1.1 Vijf minuten “niets doen” ...................................................................................................... 13
2. Een wereld van overdaad? ...........................................................................................................14
2.1 Een wereld van overdaad? ..................................................................................................... 14
2.2 Verslaafd aan prikkels ........................................................................................................... 14
2.3 Aandacht en gewoontes ........................................................................................................ 14
2.4 The social dillema ................................................................................................................. 15
3. De vermoeide samenleving .........................................................................................................15
3.1 De vermoeide samenleving multitasken................................................................................. 15
3.2 De vermoeide samenleving hyperaandacht ............................................................................ 16
3.3 De vermoeide samenleving reproductie ................................................................................. 16
3.4 Ultrabewerkte informatie ...................................................................................................... 17
4. Contemplatie .............................................................................................................................17
4.1 Contemplatie ....................................................................................................................... 17
4.2 Aandacht en contemplatie .................................................................................................... 17
5. Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteiten .............................................................................17



1

, 5.1 Aandacht en contemplatie als zijnskwaliteiten ....................................................................... 17

DEEL 4: EENZAAMHEID EN PSYCHICH WELZIJN ............................................................................ 18

1. EENZAAMHEID EN ISOLATIE ........................................................................................................18
1.1 Verschil tussen sociale en emotionele eenzaamheid .............................................................. 18
1.2 Eenzaamheid in België .......................................................................................................... 19
1.3 Eenzaamheid en geluk .......................................................................................................... 19
1.4 Evoluties eenzaamheid en connectie ..................................................................................... 19
1.5 Individualisme en eenzaamheid ............................................................................................ 20
2. Psychisch welzijn ........................................................................................................................20
2.1 Psychisch welzijn in België .................................................................................................... 20
2.2 Psychisch welzijn bij jongeren ............................................................................................... 21
2.3 Psychisch welzijn en arbeid ................................................................................................... 21
2.4 Psychisch welzijn en medicatie ............................................................................................. 22
2.5 Eenzaamheid en internalisering van lijden ............................................................................. 22
2.6 Psychisch welzijn zit niet (alleen) in je hoofd........................................................................... 22

3. De burn-out samenleving ............................................................................................................22
3.1 Het prestatiesubject: de prestatiemaatschapij ....................................................................... 23
3.2 Het prestatiesubject: zelfoptimalisatie .................................................................................. 23
3.3 Het prestatiesubject zelfuitbuiting ......................................................................................... 23
3.4 Het prestatiesubject: burn-out .............................................................................................. 24
3.5 Het prestatiesubject: depressie ............................................................................................. 25
3.6 overzicht disciplinair vs. Prestatie .......................................................................................... 27
4. Vertragen ....................................................................................................................................27
4.1 Vertragen als zijnskwaliteit .................................................................................................... 27

DEEL 5: Kwetsbaarheid als kracht................................................................................................. 27

1. Inleiding: Brown over verbinding ..................................................................................................27
1.2 Resultaat van haar onderzoek ............................................................................................... 28

2. De “wholehearted” en kwetsbaarheid ..........................................................................................28
2.1 Eigenschappen van de Wholehearted .................................................................................... 28
2.2 Kwetsbaarheid ..................................................................................................................... 29
2.3 Kwetsbaarheid als sleutel tot intimiteit .................................................................................. 29
2.4 paradox van de kwetsbaarheid .............................................................................................. 29

3. Negatieve omgang met kwetsbaarheid .........................................................................................30
3.1 Verdringen en verdoven ......................................................................................................... 30
3.2 Onzekere zeker maken .......................................................................................................... 30
3.3 Schuld geven ........................................................................................................................ 30
3.4 Perfectioneren ...................................................................................................................... 30
3.5 Doen alsof........................................................................................................................... 30
4.1 Vloeibare moderniteit (Bauman) ............................................................................................ 30
4.2 Kwetsbaarheid in vloeibare moderniteit ................................................................................. 31

5. Kwetsbaarheid en technologie ........................................................................................................31
5.1 Kwetsbaarheid en technologie .............................................................................................. 31
5.2 Kwetsbaarheid en AI ............................................................................................................. 31
6. Kwetsbaarheid als kracht ............................................................................................................32


2

, 6.1 De moed om onszelf echt te tonen ........................................................................................ 32
6.2 Om te durven springen en graag te zien met heel ons hart, ook als is er geen garantie .............. 32
6.3 Om vreugde en dankbaarheid te beoefen, ook op moeilijke momenten ................................... 32
6.4 Om te geloven dat we goed genoeg zijn .................................................................................. 32
7. Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit ..............................................................................33
7.1 Verbinding ............................................................................................................................ 33
7.2 Kwetsbaarheid en verbinding als zijnskwaliteit ....................................................................... 33

DEEL 6: ONGELIJKHEID ................................................................................................................ 33
1. Ongelijkheid ...............................................................................................................................33
1.1 Ongelijke verdeling van rijkdom ............................................................................................. 33
1.2 Ongelijkheid ......................................................................................................................... 34
1.3 Inkomensongelijkheid ........................................................................................................... 35
1.4 De rijken groeien harder ........................................................................................................ 35
1.5 Carbon Billionaires ............................................................................................................... 35
1.6 Vermogen en ongelijkheid in België ........................................................................................ 35
1.5 Ongelijkheid en macht .......................................................................................................... 36
1.6 Conclusie voor ongelijkheid .................................................................................................. 36

2. Armoede ....................................................................................................................................37
2.1 Wat is armoede? ................................................................................................................... 37
2.2 Welke armoedegrens? .......................................................................................................... 37
2.3 The moral egregiousness of poverty ....................................................................................... 37
2.4 armoede en de morele schaamteloosheid ervan .................................................................... 37
2.4 Armoede als een systemische keuze ..................................................................................... 39
2.5 Een verschil in productiviteit? ................................................................................................ 39
2.6 Armoede als onderdeel van de globale economie................................................................... 40
KERNIDEE.................................................................................................................................. 40
WAT IS HET MECHANISME? (stap voor stap) ................................................................................ 40
GEVOLGEN ................................................................................................................................ 41

3. Honger in de wereld ....................................................................................................................41
3.1 Honger is opnieuw aan het stijgen ......................................................................................... 41
3.2 Honger volgens VN ............................................................................................................... 41
3.3 Voedselonzekerheid ............................................................................................................. 41
3.4 Honger in een wereld van overproductie ................................................................................ 41
Conclusie .................................................................................................................................. 43

DEEL 7: GIGANTISME EN INNOVATIE ............................................................................................. 44

Self@home: ‘We moeten af van groot, groter, grootst’. Econoom Geert Noels; .............................44
1. Wat is gigantisme ........................................................................................................................45
1.1 Gigantisme? ......................................................................................................................... 45
1.2 Gigantisme bij bedrijven........................................................................................................ 45
1.3 Gigantisme in de maatschapij ............................................................................................... 45
2. Gigantisme en concentratie .........................................................................................................46
2.1 Concentratie? ...................................................................................................................... 46
2.2 Gigantisme en concentratie .................................................................................................. 46
2.3 Concentratie en macht ......................................................................................................... 47



3

, 4. gevolgen van gigantisme op de economie.....................................................................................48
3. Gigantisme en innovatie ..............................................................................................................49
3.1 Waar komt innovatie vandaan? .............................................................................................. 49
3.2 De ondernemende staat ....................................................................................................... 50
4. Afname innovatie ........................................................................................................................50
4.1 Voorbeeld: de farmaceutische industrie ................................................................................ 50
4.2 Waar ontstaat innovatie?....................................................................................................... 50
4.3 Voorbeeld: antibiotica crisis .................................................................................................. 51
4.4 Voorbeeld patenten belemmeren innovatie ............................................................................ 51
4.5 Afname innovatie besluit....................................................................................................... 51

DEEL 8: PLATFORMKAPITALISME EN DE GIG ECONOMIE ................................................................ 51

1. Lage rente en financielisering van de economie ............................................................................51
1.1 Vier decennia dalende rente .................................................................................................. 51
1.2 Verzadigde markt .................................................................................................................. 52
1.4 Disruptie .............................................................................................................................. 52
1.5 Financialisering van de economie .......................................................................................... 52
1.6 Waardecreatie of waarde-onttrekking? .................................................................................. 53

2. Platform kapitalisme ...................................................................................................................53
2.1 Jarenlang zonder winst? ........................................................................................................ 53
2.2 Platform kapitalisme ............................................................................................................. 54
2.3 Platform kapitalisme en arbeid .............................................................................................. 54
3. De gig economie .........................................................................................................................55
3.1 De gig economie ................................................................................................................... 55
3.2 De gig economie en arbeid .................................................................................................... 55
3.3 AI en de gig ........................................................................................................................... 55

4. AI en werk ...................................................................................................................................56
4.1 The GenAI Divide (State of AI in Business 2025 – MIT/Nanda) ................................................... 56
4.2 Five Myths about GenAI in the Enterprise ............................................................................... 56
4.3 GenAI en werk? .................................................................................................................... 57
AI-coding tools: “slower but they think they’re faster” (studie) ...................................................... 57
4.4 “ChatGPT is Bullshit” ............................................................................................................ 57
4.5 Emect van GenAI op mens en productie? ................................................................................ 57
4.6 Historische parallel: Luddisme → hedendaagse Luddisme?..................................................... 58
4.7 AI en de toekomst van werk? ................................................................................................. 58

DEEL 9: KLIMAATVERANDERING ................................................................................................... 58

1. Inleiding: wat is klimaatverandering? ............................................................................................58
1.1 Inleiding: groene economie? ................................................................................................. 58
1.2 Tipping points ....................................................................................................................... 59
1.3 Holoceen vs. Antropoceen .................................................................................................... 59
Holoceen:.................................................................................................................................. 59
Antropoceen: ............................................................................................................................. 59

2. Groene groei en decoupling .........................................................................................................59
3. Is groene groei een mythe? ..........................................................................................................59




4

, 3.1 Decoupling debunked – evidence and arguments against green growth as a sole strategy of
sustainabilty .............................................................................................................................. 59
3.2 Duurzame groei? .................................................................................................................. 60
3.3 Duurzame groei en greenwashing .......................................................................................... 61
3.4 Groei en vooruitgang ............................................................................................................. 61
3.5 Duurzame groei?: conclusie .................................................................................................. 61
4. Degrowth....................................................................................................................................61
4.1 Wat is degrowth .................................................................................................................... 61
4.2 Voorbij de focus op”groei” ..................................................................................................... 61
4.3 Degrowth als een systemische verandering ............................................................................ 62
4.4 Degrowth in de praktijk? ........................................................................................................ 62
4.5 Degrowth en welvaart ........................................................................................................... 62
4.6 To degrown or not to degrow? ................................................................................................ 63

5. Een systemische blik op klimaatverandering.................................................................................63
5.1 De ecologische problematiek systemisch bekeken................................................................. 63
5.2 Erik Swyngedouw: we ontwijken de kern van het probleem ..................................................... 63
5.3 Erik Sywngedouw: systemische oorzaken .............................................................................. 64
5.4 Conclusie............................................................................................................................. 64

6. welke toekomst ..........................................................................................................................64
6.1 Welke soort samenleving en economie willen we?.................................................................. 64

DEEL 10: GEWELD EN VERZET ...................................................................................................... 65
1. Wat is geweld .............................................................................................................................65
2. Johan Galtung en de 3 soorten geweld .........................................................................................65
2.1 Johan Gultang en de drie soorten van geweld ......................................................................... 65
2.2 Direct geweld ....................................................................................................................... 65
2.3 Strucureel geweld ................................................................................................................. 65
2.4 Cultureel geweld .................................................................................................................. 65
2.5 Relatie tussen verschillende vormen van geweld .................................................................... 66

3. Een kritische blik op geweld .........................................................................................................66
3.1 Zizek en de kritiek van geweld ................................................................................................ 66
3.2 Zizek over de legitimiteit van geweld ...................................................................................... 66
4. Gewelddadig of geweldloos verzet? .............................................................................................66
4.1 Andreas Malm en ecosabatoge ............................................................................................. 66
4.2 Andreas Malm over de rol van geweld .................................................................................... 67
4.3 Voorbeeld: actie en protest ................................................................................................... 67
4.4 Voorbeeld: Israël-Palestina en gaza ....................................................................................... 67

DEEL 11: MVO EN COÖPERATIEF ONDERNEMEN ........................................................................... 67
1. Verantwoord ondernemen? .........................................................................................................67
1.1 Kapitalistisch realisme en TINA (“there is no alternative”) ....................................................... 67
1.2 Kapitalisme kraakt ................................................................................................................ 68
1.3 De drie p’s van verantwoord ondernemen .............................................................................. 68

2. Waardegedreven ondernemen.....................................................................................................68
2.1 Triodos bank ......................................................................................................................... 68




5

, 3. sociaal ondernemen ...................................................................................................................69
3.1 Mobiele scholen en Streetwize .............................................................................................. 69
4. Coöperatief ondernemen ............................................................................................................69
4.1 Wat is een coöperatie ........................................................................................................... 69
4.2 Coöperatief ondernemen: kernprincipes................................................................................ 69
4.3 Werkers coöperatie............................................................................................................... 69
4.4 Belangrijke voordelen van dit model ...................................................................................... 70
4.5 Belangrijke maatschappelijke voordelen van dit model ........................................................... 70
4.6 Belangrijke verschillen met ................................................................................................... 70
4.7 Soorten coöperatieven .......................................................................................................... 70
5. Democratiseren van de economie ...............................................................................................71
5.1 Democratiseren van de economie ......................................................................................... 71
5.2 Post-kapitalisme................................................................................................................... 71

6. ondernemerschap en plasticiteit .................................................................................................71
6.1 Ondernemerschap en plasticiteit .......................................................................................... 71
6.2 Catherine Malabou over flexibiliteit en plasticiteit .................................................................. 71
6.4 Ondernemerschap en plasticiteit .......................................................................................... 71
6.4 Belang van hoop: voorbij optimisme en pessimisme............................................................... 72




ETHISCH ONDERNEMEN
OVER ZINGEVING, SAMENLEVEN EN ECONOMIE

Inleiding vak
Levensbeschouwing en zingeving
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt van jezelf, de maatschappij en de wereld
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten
1) De vier grote vragen van ons bestaan
2) Overdaad en aandacht
3) De kracht van kwetsbaarheid
4) De burn-out maatschappij



Ethisch en kri4sch denken
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt van ethiek, economie en
ondernemerschap
• Vanuit een focus op systeemdenken
1) Ongelijkheid
2) GiganQsme en innovatie
3) PlaSormkapitalisme en de gig economie
4) Klimaatverandering
5) Geweld


6

, 6) Maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen

Zijnskwaliteiten = eigenschappen die te maken hebben met wie je bent
als mens, en hoe je in het leven staat.
o à Innerlijke houding, je houding tegenover het leven, anderen en de
wereld.
Systeemdenken = leren denken in verbanden en gehele systemen i.p.v. enkel losse
onderdelen.
o In plaats van problemen los te bekijken, kijk je naar het
grotere geheel: hoe dingen met elkaar verbonden zijn.
à Systeemdenken helpt je dus om oorzaken en gevolgen beter te
begrijpen en om ethisch te denken over economie.
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs




Biesta zegt dat goed onderwijs 3 taken heeft:

1) Kwalifica:e: Inhoud van onderwijs - kennis en vaardigheden aanleren
2) Socialisa:e: Je inleiden in de maatschappij/samenleving
Bv. tradi>e, prak>jken, a?tudes, omgangsvormen, normen,
overtuigingen…
3) Subjec:vering: Je helpen groeien als persoon kriQsch
denken, connecQe maken, samenleven, volwassenheid,
engagement, ondernemingszin…
Biesta over de balans tussen de drie taken van onderwijs
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag ligt de focus vaak té hard op ‘kennis’ (kwalificaQe), terwijl
persoonlijke ontwikkeling (subjec:vering) ook cruciaal is.
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar
uithouden op een kwetsbare planeet” à samenleven
Biesta over wereldgericht onderwijs

• Onderwijs moet je voorbereiden op de echte wereld.
• Je leert niet enkel over de wereld, maar ook je plek daarin ontdekken.
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Leren wie je bent en hoe je in de wereld wil staan.
Relevan4e RZL? Check



7

, • Er is een heel sterk verband tussen economie en de manier waarop we leven.
• We moeten vaak keuzes maken waarbij waarden en normen van tel zijn.
Þ In een veranderende wereld worden we steeds uitgedaagd om onze visie te
herdenken. We moeten een kri4sche geest kweken


DEEL 1: ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING
‘Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?’
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven.
Het leven is het, dat vragen stelt.” - Victor Frankl
- Frankl zegt: “Het is niet aan ons om te vragen wat de zin van het leven is. Het
leven zelf stelt ons vragen.”

1. Irvin Yalom en de vier grote vragen van ons bestaan
Yalom was een Amerikaanse psychiater
• Stelde zich de vraag: “wat zijn de ul>eme bezorgdheden van
ons bestaan?”
Zijn antwoord: Elke mens wordt in zijn leven geconfronteerd met 4 fundamentele
existen:ële vragen. Je kan ze niet ontwijken. Ze horen bij het mens zijn. Hoe jij ermee
omgaat, bepaalt je levenskwaliteit.
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die
we maken en de verantwoordelijkheid die we
opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het
oncontroleerbare van het leven
3) Isola:e en connec:e: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
1.1 Vrijheid
“De mens is gedoemd om vrij zijn” – Sartre
à We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven.
Vrijheid = dat je zelf keuzes kan maken.
• Vrijheid vraagt verantwoordelijkheid: je moet ook de gevolgen
van je keuzes dragen.
• Tussen kiezen en verliezen: als je iets kiest, verlies je ook iets anders.
• Je kiest niet alles zelf: je geboorteplek, ouders, cultuur…
• Maar wel hoe je omgaat met wat je gekregen hebt.
• Niet kiezen is ook een keuze.


Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we
op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?



8