Psychodynamische therapie
Hoofdstuk 1: waarom psychodynamische psychotherapie?
1. Waarom psychotherapie?
Is more psychotherapy a dead horse? (Batstra & Timini, 2024)
- Van alle mensen aan wie psychotherapie wordt gegeven, reageert 80% niet
- Genuanceerd antwoord: we moeten met stepped care werken
o Goed nadenken over aan wie we psychotherapie geven
o Westers fenomeen dat redelijk duur is (85€/sessie)
o Probeer als het kan op een simpele manier iets aan te leren en hou de
langdurige psychotherapie voor diegene met complexe problematieken
o Als het kort kan, dan kort; als het in groep kan, dan in groep
Lambert (2013): werkzaamheid psychotherapie
- Voornamelijk extratherapeutische en common factors enorm van belang
- We moeten ons vooral richten op het belang van de therapeutische relatie
o Verankerd in zowel common factors als placebo effect als techniek
Dodobird verdict (Berk)
- Alle psychotherapievormen blijken dezelfde effectiviteit te bezitten
- Wil niet zeggen dat daarom die specifieke factoren niet belangrijk zouden zijn
- Als we de verschillende therapievormen vergelijken, dan wordt grotendeels
van de variantie verklaard door het kader van de therapeut => belangrijk om
één te kiezen
Er is geen geld om iedereen naar psychotherapie te verwijzen (ook al werkt
psychotherapie beter dan antidepressiva bij depressie)
Een belangrijke subgroep heeft geen baat bij psychotherapie: er is onderzoek nodig
naar (de massa) non-responders (in huidig onderzoek vaak link met therapeutische
relatie) maar ook naar hoe we psychotherapie effectiever kunnen maken
1
,Psychodynamische therapie
Wat weten we over wat helpt in effectiviteit?
- Wat werkt voor wie? Matching pt/type therapie
- Frequentie van sessies (beter 2x dan 1x per week)
Belang van therapeutfactoren, zoals
- Overtuigingskracht
- Verbale flexibiliteit
- En interpersoonlijke vaardigheden
Verschillende therapiestromingen bewezen gelijkaardige effectiviteit en kunnen
elkaar aanvullen (complementair zijn): psychodynamische therapie is er 1 van ->
geeft extra keuzemogelijkheid voor therapeut in spe
Belang diagnostiek in indicatiestelling en keuze behandelingen (kort/lang)
Belang hanteren (tegen)overdracht of wat er gebeurt in de relatie tussen therapeut
en patiënt -> belang van interpersoonlijke vaardigheden
- Des te belangrijk bij langdurige therapieën
- Zeer nodig bij oa complex trauma, persoonlijkheidsproblematieken
Belang van eigen leertherapieproces en supervisie in deze stroming: eigen
leerproces mogelijks cruciaal in verbeteren van interpersoonlijke vaardigheden en de
effectiviteit van psychotherapie
2. Wat is psychodynamische therapie?
Focus op het verleden en niet-directief -> klopt bij psychodynamische therapie niet
helemaal en zijn voornamelijk oude ideeën
2
,Psychodynamische therapie
Basisingrediënten
- Het kader: frequentie, duur
- De relatie: overdracht/tegenoverdracht (wat roept de patiënt bij jou op?) ->
herhaling van het verleden in het heden
- Analyse van intrapsychische conflicten/weerstanden (speelt zich af in relatie
tussen uzelf en patiënt – vb patiënt die eigenlijk over alles praat dan de
problematiek en de bijhorende emoties)/afweermechanismen (kan je
beschrijven, is abstract – niet altijd slecht)
- Het ‘onbewuste’/’vreemde’ -> betekenis van het symptoom (duurt soms jaren)
– verschil manifest (oppervlakkig niveau) en latente (wat leeft daaronder, wat
is hier eigenlijk aan de gang?) inhoud -> ambivalentie loert altijd om de hoek:
ik vind mij te dik, maar niemand anders vindt dat; ik wil iets en ik wil het niet
3. Hoe werkt psychodynamische therapie?
Misvattingen
- De therapeut zwijgt grotendeels
- Doorbraken via dramatische emotionele catharsis van verdrongen inhoud ->
de trauma’s ophalen
- Belangrijkste aandachtsgebied: seksualiteit van de patiënt
o Libido is veel breder dan seksualiteit, gaat over de liefdesdrift en staat
tegenover de doodsdrift
- Alle reacties op de therapeut zijn vervormingen van de huidige situatie,
gebaseerd op relaties uit het verleden
- De therapie is niet te beëindigen en ineffectief
- De therapeut heeft een stalen gezicht, geeft niets van zijn of haar
persoonlijkheid prijs aan de patiënt
- De therapeut geeft nooit een mening waarmee hij of zijn een bepaald oordeel
uitspreekt over wat de patiënt zeg (abstinentieregel)
Basisprincipes psychodynamische therapie
- Onbewust mentaal leven
o We kennen ons hart en brein niet helemaal en vele belangrijke dingen
vinden plaats onder ons bewustzijn
o Er zijn ook zaken die we niet willen weten (gaat niet altijd over niet
kunnen weten)
o Doel psychoanalyse is om de vrijheid en keuzevrijheid te vergroten
door mensen te helpen meer bewust te worden van hun ervaring in het
hier en nu
- Intrapsychisch conflict
o We kunnen dingen verlangen die met elkaar in tegenspraak zijn
o Ook wel ambivalentie genoemd
- Defensiemechanismen
o Alles wat een persoon doet om zijn aandacht af te leiden van iets
verontrustends of dissonants, kan een defensieve functie hebben
3
, Psychodynamische therapie
o Projectie: onbewust zijn van een ongewenste eigenschap in jezelf en
die aan iemand anders toewijzen
o Reactievorming: een houding maskeren door het tegenovergestelde te
benadrukken
o Ontkenning: informatie die recht voor ons ligt, onbeduidend negeren
o Intellectualisering: op een abstracte manier nadenken over emotioneel
geladen onderwerpen
o Contrafobisch gedrag: onszelf overtuigen dat we niet bang zijn door
roekeloos te duiken in situatie die ons bang maakt
o Verplaatsing: onze gevoelens op de verkeerde persoon richten
o Projectieve identificatie: gevoelens die we zelf niet kunnen verdragen
bij een ander oproepen en die proberen te beheersen
o Externalisatie: verantwoordelijkheid voor eigen gedrag toeschrijven aan
omstandigheden buiten eigen controle
- Herhaling van het verleden
o We leren bepaalde scripts van hoe de wereld werkt
o We bekijken het heden door de lens van eerdere ervaringen en hebben
daarom de neiging aspecten van het verleden te herhalen en opnieuw
te creëren
o Ervaringen uit het verleden contextualiseren de ervaringen van
vandaag en vormen onze waarnemingen, interpretaties en reacties
- Overdracht en tegenoverdracht
o Iemand die met therapie begint, betreedt een onbekende situatie en
een nieuwe relatie en past noodzakelijkerwijs zijn of haar eerder
gevormde sjablonen, scripts of schema's toe om zijn of haar perceptie
van deze nieuwe persoon, de therapeut, te ordenen en de nieuwe
situatie te begrijpen
o Er is geen andere keus dan deze nieuwe relatie te bekijken door de
lens van eerdere relaties; het is geen kwestie van keuze.
o Verschillende patiënten reageren dan ook opvallend verschillend op
dezelfde therapeut
o Het is een centraal uitgangspunt van psychoanalytische psychotherapie
dat problematische relatiepatronen terugkeren in de relatie met de
therapeut
o Tegenoverdracht slaat op de therapeut die hun verleden in de
therapieruimte brengen
Waarom valt een man steeds opnieuw op onbereikbare vrouwen (ambivalentie)?
- Hij heeft het moeilijk om zich emotioneel kwetsbaar open te stellen en door op
zoek te gaan naar onbereikbare vrouwen kon hij dat vermijden
- Willen – en niet willen is de ambivalentie -> die verbondenheid willen, maar er
is ook een angst aanwezig die hem hierin tegenhoudt
Wat heeft ‘boulimie’ te maken met de relatie (overdeterminering)?
- Ze was kwaad op de man, maar ook op zichzelf
- Ze wou de man op die manier straffen, maar ze strafte ook zichzelf
4
Hoofdstuk 1: waarom psychodynamische psychotherapie?
1. Waarom psychotherapie?
Is more psychotherapy a dead horse? (Batstra & Timini, 2024)
- Van alle mensen aan wie psychotherapie wordt gegeven, reageert 80% niet
- Genuanceerd antwoord: we moeten met stepped care werken
o Goed nadenken over aan wie we psychotherapie geven
o Westers fenomeen dat redelijk duur is (85€/sessie)
o Probeer als het kan op een simpele manier iets aan te leren en hou de
langdurige psychotherapie voor diegene met complexe problematieken
o Als het kort kan, dan kort; als het in groep kan, dan in groep
Lambert (2013): werkzaamheid psychotherapie
- Voornamelijk extratherapeutische en common factors enorm van belang
- We moeten ons vooral richten op het belang van de therapeutische relatie
o Verankerd in zowel common factors als placebo effect als techniek
Dodobird verdict (Berk)
- Alle psychotherapievormen blijken dezelfde effectiviteit te bezitten
- Wil niet zeggen dat daarom die specifieke factoren niet belangrijk zouden zijn
- Als we de verschillende therapievormen vergelijken, dan wordt grotendeels
van de variantie verklaard door het kader van de therapeut => belangrijk om
één te kiezen
Er is geen geld om iedereen naar psychotherapie te verwijzen (ook al werkt
psychotherapie beter dan antidepressiva bij depressie)
Een belangrijke subgroep heeft geen baat bij psychotherapie: er is onderzoek nodig
naar (de massa) non-responders (in huidig onderzoek vaak link met therapeutische
relatie) maar ook naar hoe we psychotherapie effectiever kunnen maken
1
,Psychodynamische therapie
Wat weten we over wat helpt in effectiviteit?
- Wat werkt voor wie? Matching pt/type therapie
- Frequentie van sessies (beter 2x dan 1x per week)
Belang van therapeutfactoren, zoals
- Overtuigingskracht
- Verbale flexibiliteit
- En interpersoonlijke vaardigheden
Verschillende therapiestromingen bewezen gelijkaardige effectiviteit en kunnen
elkaar aanvullen (complementair zijn): psychodynamische therapie is er 1 van ->
geeft extra keuzemogelijkheid voor therapeut in spe
Belang diagnostiek in indicatiestelling en keuze behandelingen (kort/lang)
Belang hanteren (tegen)overdracht of wat er gebeurt in de relatie tussen therapeut
en patiënt -> belang van interpersoonlijke vaardigheden
- Des te belangrijk bij langdurige therapieën
- Zeer nodig bij oa complex trauma, persoonlijkheidsproblematieken
Belang van eigen leertherapieproces en supervisie in deze stroming: eigen
leerproces mogelijks cruciaal in verbeteren van interpersoonlijke vaardigheden en de
effectiviteit van psychotherapie
2. Wat is psychodynamische therapie?
Focus op het verleden en niet-directief -> klopt bij psychodynamische therapie niet
helemaal en zijn voornamelijk oude ideeën
2
,Psychodynamische therapie
Basisingrediënten
- Het kader: frequentie, duur
- De relatie: overdracht/tegenoverdracht (wat roept de patiënt bij jou op?) ->
herhaling van het verleden in het heden
- Analyse van intrapsychische conflicten/weerstanden (speelt zich af in relatie
tussen uzelf en patiënt – vb patiënt die eigenlijk over alles praat dan de
problematiek en de bijhorende emoties)/afweermechanismen (kan je
beschrijven, is abstract – niet altijd slecht)
- Het ‘onbewuste’/’vreemde’ -> betekenis van het symptoom (duurt soms jaren)
– verschil manifest (oppervlakkig niveau) en latente (wat leeft daaronder, wat
is hier eigenlijk aan de gang?) inhoud -> ambivalentie loert altijd om de hoek:
ik vind mij te dik, maar niemand anders vindt dat; ik wil iets en ik wil het niet
3. Hoe werkt psychodynamische therapie?
Misvattingen
- De therapeut zwijgt grotendeels
- Doorbraken via dramatische emotionele catharsis van verdrongen inhoud ->
de trauma’s ophalen
- Belangrijkste aandachtsgebied: seksualiteit van de patiënt
o Libido is veel breder dan seksualiteit, gaat over de liefdesdrift en staat
tegenover de doodsdrift
- Alle reacties op de therapeut zijn vervormingen van de huidige situatie,
gebaseerd op relaties uit het verleden
- De therapie is niet te beëindigen en ineffectief
- De therapeut heeft een stalen gezicht, geeft niets van zijn of haar
persoonlijkheid prijs aan de patiënt
- De therapeut geeft nooit een mening waarmee hij of zijn een bepaald oordeel
uitspreekt over wat de patiënt zeg (abstinentieregel)
Basisprincipes psychodynamische therapie
- Onbewust mentaal leven
o We kennen ons hart en brein niet helemaal en vele belangrijke dingen
vinden plaats onder ons bewustzijn
o Er zijn ook zaken die we niet willen weten (gaat niet altijd over niet
kunnen weten)
o Doel psychoanalyse is om de vrijheid en keuzevrijheid te vergroten
door mensen te helpen meer bewust te worden van hun ervaring in het
hier en nu
- Intrapsychisch conflict
o We kunnen dingen verlangen die met elkaar in tegenspraak zijn
o Ook wel ambivalentie genoemd
- Defensiemechanismen
o Alles wat een persoon doet om zijn aandacht af te leiden van iets
verontrustends of dissonants, kan een defensieve functie hebben
3
, Psychodynamische therapie
o Projectie: onbewust zijn van een ongewenste eigenschap in jezelf en
die aan iemand anders toewijzen
o Reactievorming: een houding maskeren door het tegenovergestelde te
benadrukken
o Ontkenning: informatie die recht voor ons ligt, onbeduidend negeren
o Intellectualisering: op een abstracte manier nadenken over emotioneel
geladen onderwerpen
o Contrafobisch gedrag: onszelf overtuigen dat we niet bang zijn door
roekeloos te duiken in situatie die ons bang maakt
o Verplaatsing: onze gevoelens op de verkeerde persoon richten
o Projectieve identificatie: gevoelens die we zelf niet kunnen verdragen
bij een ander oproepen en die proberen te beheersen
o Externalisatie: verantwoordelijkheid voor eigen gedrag toeschrijven aan
omstandigheden buiten eigen controle
- Herhaling van het verleden
o We leren bepaalde scripts van hoe de wereld werkt
o We bekijken het heden door de lens van eerdere ervaringen en hebben
daarom de neiging aspecten van het verleden te herhalen en opnieuw
te creëren
o Ervaringen uit het verleden contextualiseren de ervaringen van
vandaag en vormen onze waarnemingen, interpretaties en reacties
- Overdracht en tegenoverdracht
o Iemand die met therapie begint, betreedt een onbekende situatie en
een nieuwe relatie en past noodzakelijkerwijs zijn of haar eerder
gevormde sjablonen, scripts of schema's toe om zijn of haar perceptie
van deze nieuwe persoon, de therapeut, te ordenen en de nieuwe
situatie te begrijpen
o Er is geen andere keus dan deze nieuwe relatie te bekijken door de
lens van eerdere relaties; het is geen kwestie van keuze.
o Verschillende patiënten reageren dan ook opvallend verschillend op
dezelfde therapeut
o Het is een centraal uitgangspunt van psychoanalytische psychotherapie
dat problematische relatiepatronen terugkeren in de relatie met de
therapeut
o Tegenoverdracht slaat op de therapeut die hun verleden in de
therapieruimte brengen
Waarom valt een man steeds opnieuw op onbereikbare vrouwen (ambivalentie)?
- Hij heeft het moeilijk om zich emotioneel kwetsbaar open te stellen en door op
zoek te gaan naar onbereikbare vrouwen kon hij dat vermijden
- Willen – en niet willen is de ambivalentie -> die verbondenheid willen, maar er
is ook een angst aanwezig die hem hierin tegenhoudt
Wat heeft ‘boulimie’ te maken met de relatie (overdeterminering)?
- Ze was kwaad op de man, maar ook op zichzelf
- Ze wou de man op die manier straffen, maar ze strafte ook zichzelf
4
