SV openboek businessmodellen voor digitale media
@ Prof. Tom Evens: schooljaar 25-26
Inhoud
les 1: Intro: 29/09/25.............................................................................................................................. 8
part 1: algemene introductie.................................................................................................................. 8
Alvin Toffler’s ‘future shock’ .......................................................................................................... 8
Turbulente omgeving: ‘VUCA’ is the new normal ......................................................................... 8
Wereldperspectieven ..................................................................................................................... 9
Disruptieve spelers en ‘The perfect storm’ ................................................................................. 10
Media in tegenaanval? (waardepropositie)................................................................................. 11
Hoe kunnen organisaties zich aanpassen? (March, 1991) .......................................................... 11
Adaptive cycle (Miles & Snow, 2003) .......................................................................................... 12
Productinnovatie loont minder ................................................................................................... 13
hallo businessmodel ? .................................................................................................................. 14
Media in digitale transformatie ................................................................................................... 15
Part 2: Creatieve destructie in media- & techmarkten ........................................................................ 15
Industrie in continue verandering ................................................................................................ 15
Innovatiecycli: the sixth wave ...................................................................................................... 16
Creatieve destructie in de praktijk ............................................................................................... 16
“Software is eating the world” – Marc Andreesen (born 1971) .................................................. 17
“Software is eating the world, but AI is going to eat software” (Nvidia CEO) .............................. 17
Creatieve destructie in de praktijk ............................................................................................... 17
Tektonische platen in media en tech ........................................................................................... 18
Technologie domineert markten ................................................................................................. 21
les 2: Innovatie en concurrentieel voordeel: 6/10/25.......................................................................... 21
Part 1: Innovatie in media- & techmarkten .......................................................................................... 21
‘Three -sided’ innovation.............................................................................................................. 21
1.#Innovatie: product (laag 1: WAT) ............................................................................................ 21
2.Innovatie: proces (laag 2: HOE) ................................................................................................ 22
3.#Innovatie: businessmodel (laag 3: WRM?) ............................................................................. 22
Vier bouwstenen van een businessmodel !!! .............................................................................. 23
Innovatie # innovatie ................................................................................................................... 24
De innovatiematrix....................................................................................................................... 24
Elementen businessmodel ........................................................................................................... 26
1
, Red vs.blue ocean strategy .......................................................................................................... 26
De valkuilen .................................................................................................................................. 27
1.Innovator’s dilemma (Christensen, 1995) ................................................................................ 27
2.Tirannie van succes:‘Myopia’............................................................................................... 28
3.Conservatieve bedrijfscultuur ................................................................................................... 28
Part 2: De essentie van competitief voordeel ...................................................................................... 29
Stategie is… .................................................................................................................................. 29
AI is not a strategy ....................................................................................................................... 29
Strategieontwikkeling is een continu proces ............................................................................... 30
Michael Porter (de godfather van competitieve strategie) ......................................................... 30
Generieke concurrentiestrategieën (Porter, 1985) ...................................................................... 31
1) Kostenleiderschap.................................................................................................................... 31
2) Productleiderschap (Differentiatie) ......................................................................................... 31
Belangrijke aanvullingen: nieuwe strategieën ............................................................................. 32
3) Customer Intimacy / Klantintimiteit (Treacy & Wiersema, 1996) ........................................... 32
4) Ecosysteemstrategie (Shapiro & Varian, 1999) ....................................................................... 33
Browser war Internet Explorer vs. Netscape (1995-2003) ........................................................... 33
Generieke concurrentiestrategieën 2.0 ....................................................................................... 34
Transient advantage (McGrath, 2013) ......................................................................................... 34
Ultieme doel: unieke waardecreatie ............................................................................................ 35
les 3: Waardeketen en concurentiële omgeving: 13/10/25 ................................................................. 35
Part 1: analyse van de waardeketen .................................................................................................... 35
Traditionele waardeketens onder druk ....................................................................................... 35
Industriële organisatie (I/0) ......................................................................................................... 35
Marktmacht als centraal begrip ................................................................................................... 36
Speciaal: 2 vormen van marktmacht ........................................................................................... 37
verschillende niveau’s van de waardeketen ................................................................................ 38
1. Waardeketen (supply chain) op organisatieniveau (micro) .................................................... 38
2. Waardeketen op industrieniveau (meso) ................................................................................ 39
3. Mondiale waardeketen (macro) .............................................................................................. 40
Ongelijke verdeling van waarde................................................................................................... 41
De “smiling curve” (Shih, 1992) ................................................................................................... 42
Sweatshops: Foxconn & Pegatron ............................................................................................... 42
Geen eenrichtingsverkeer, wel onevenwichtige relatie ............................................................... 42
Industriële upgrading ................................................................................................................... 43
2
, Verschillende distributiemodellen: D2C – B2B – B2C – B2B2C ................................................... 46
Platform modellen: D2C – B2C – C2C .......................................................................................... 47
Part 2: Analyse van de competitieve omgeving ................................................................................... 47
Trendanalyse: drivers of change .................................................................................................. 47
2. Vijfkrachtenmodel (Porter, 1979) ............................................................................................ 47
Conclusie vijfkrachtenmodel........................................................................................................ 50
les 4: Groeistrategieën en diversificatie: 20/10/2025 ......................................................................... 51
Part 1: de theorieles............................................................................................................................. 51
Ideale product-markt fit: match propositie en verwachting ....................................................... 51
Wat is de ‘Killer App’ van ChatGPT? ............................................................................................ 51
Igor Ansoff & Environmental turbulence ..................................................................................... 52
Product-/markt groeistrategieën ................................................................................................. 52
1. Marktpenetratie – same product, same market (laag risico) .................................................. 52
2. Marktontwikkeling – same product, new market (matig risico) ............................................. 53
3. Productontwikkeling – new product, same market (matig risico) .......................................... 53
4. Diversificatie – new product, new market (hoogste risico) ..................................................... 54
Diversificatie als oorzaak van winstgevendheid ? ....................................................................... 55
Beperkingen van de Ansoffmatrix ............................................................................................... 55
Amazon’s vliegwieleffect ............................................................................................................. 56
Part 2: hands-on: de strategie van open AI ......................................................................................... 56
Trendanalyse + vijfkrachtenmodel + groeimatrix ........................................................................ 56
PESTEL .......................................................................................................................................... 56
Toepassing Vijfkrachtenmodel op AI ........................................................................................... 57
Toepassing Ansoff ........................................................................................................................ 58
les 5: Businessmodellen: 27/10/2025 ................................................................................................. 59
Part 1: Wat is een businessmodel? ...................................................................................................... 59
Begrip: businessmodel ................................................................................................................. 59
Strategie vs. Businessmodel ........................................................................................................ 59
Businessmodel is… (2 metaforen) ................................................................................................. 59
Opkomst van het businessmodel ................................................................................................. 60
Belang van businessmodel = steeds belangrijker ......................................................................... 61
Superieure partnerships vs. superieure technologie ................................................................... 61
Businessmodel canvas ................................................................................................................. 62
Businessmodelanalyse: 4 kernvragen .......................................................................................... 62
Filosofie achter dit model ............................................................................................................. 63
3
, Recurring revenu .......................................................................................................................... 65
Abonnementen vs. transacties .................................................................................................... 65
Businessmodellen buiten winstlogica .......................................................................................... 66
Het perfecte businessmodel is nooit af! ...................................................................................... 66
Wat als businessmodellen falen? ................................................................................................. 67
Business Model Leadership Gap (Chesbrough, 2006) ................................................................. 67
Part 2: businessmodelpatronen ........................................................................................................... 68
Innovatie door recombinatie (Gassmann et al., 2015)................................................................. 68
les 6: Platformen: 3/11/25 .................................................................................................................. 77
part 1: platformen als businessmodel ................................................................................................. 77
VAN ‘PIPE’ NAAR ‘PLATFORM’ ...................................................................................................... 77
‘Platform’ is geen product, wel een businessmodel..................................................................... 78
5 kenmerken van een platform .................................................................................................... 79
Platform wars: controle over platformeconomie ........................................................................ 82
In strijd naar platform oorlogen, 4 trends.................................................................................... 83
Trend 1: Expansie ......................................................................................................................... 83
Trend 2: Positionering .................................................................................................................. 83
Trend 3: Convergentie ................................................................................................................. 84
Trend 4: Silovorming .................................................................................................................... 84
Verschillende types platformen (ecosysteem-hiërarchie) .......................................................... 84
Part 2: typologie van platformen ..................................................................................................... 85
‘Ceci n’est pas une platforme’ ..................................................................................................... 85
Platformen, strategie, innovatie en businessmodellen ................................................................ 85
Types platformen (Cusumano et al., 2019) .................................................................................. 85
Data als olie van het ‘platformkapitalisme’ ................................................................................. 87
Types platformen (Srnicek, 2017) ................................................................................................ 88
1. Advertising platforms ............................................................................................................... 88
kenm van Big data: de 4 V’s ......................................................................................................... 88
Data-rich, information-poor?....................................................................................................... 88
2. Cloud platformen ..................................................................................................................... 89
3. Industrial platform ................................................................................................................... 89
4. Product platform ...................................................................................................................... 91
5. Lean platform ........................................................................................................................... 92
les 7: platformen: winst, groei of faling: 10/11/25 .............................................................................. 92
Part 1: Platformen: groei of winst? ...................................................................................................... 92
4
, Silicon valley = romeinse rijk? ...................................................................................................... 93
Platformen kunnen exponentieel groeien ................................................................................... 93
Schaalbaarheid (scalability) is cruciaal......................................................................................... 93
Groei zonder en met schaalbaarheid (grafiek) ............................................................................ 94
“Netflix runs a cash-hungry content business” ............................................................................ 96
“Musk’s last bet-the-company situation” .................................................................................... 97
Succes weerspiegeld in beurskoersen ......................................................................................... 97
Unicorn: high-growth businessmodel .......................................................................................... 97
Unicorns en zero-sum competition ............................................................................................. 98
Food fight: be big or bought = eat or be eaten ............................................................................ 98
Groei: nieuwe markten/steden, categorieën (nieuwe ideeën als ontbijt rondbrengen) ............ 98
Investeringshype, op naar een unicorn bubble? .......................................................................... 99
Nieuw fenomeen: cloud/ghost/dark kitchen ............................................................................. 100
Uitdaging voor businessmodellen .............................................................................................. 100
Waardecreatie vs. Waardecaptatie (Verdin & Tackx, 2015) ...................................................... 101
De vier kwadranten .................................................................................................................... 101
Part 2: Platformfaling ......................................................................................................................... 102
Platformmanie ........................................................................................................................... 102
Platformfaling: ‘burning platform’ ............................................................................................. 103
Redenen voor platformfaling (Cusumano et al., 2019) ............................................................. 103
1. Mispricing ............................................................................................................................... 103
2. Mistrust .................................................................................................................................. 105
3. Hubris (overmoed) ................................................................................................................. 106
4. Mistiming ............................................................................................................................... 108
les 8: businessmodelinnovatie: 24/11/25 .......................................................................................... 110
Part 1: businessmodelinnovatie ........................................................................................................ 110
Concurrentiestrategie vs. Businessmodelinnovatie ................................................................... 110
Businessmodelinnovatie ............................................................................................................ 111
Waarom businessmodel innoveren?.......................................................................................... 111
Superieure vorm van innovatie .................................................................................................. 113
Link met ondernemerschap ....................................................................................................... 113
Hoe businessmodel innoveren? ................................................................................................. 114
Andere invalshoeken om te innoveren...................................................................................... 115
Snelheid: observe, orient, decide and act .................................................................................. 115
Wendbaarheid/agile (lean innovation) ...................................................................................... 116
5
, Visie: prepare for the day after tomorrow ................................................................................. 116
Wanneer businessmodel innoveren?......................................................................................... 117
Nodig? Een robuust businessmodel (Afuah, 2019) ................................................................... 117
Nodig? Een robuust businessmodel (Amit & Zott, 2001) ........................................................... 118
Businessmodelframework (BMF) (Chesbrough, 2007) .............................................................. 118
Mythes over businessmodelinnovatie ....................................................................................... 119
Part 2: Duurzaamheid ........................................................................................................................ 120
Donuteconomie: groei niet ten koste van mens en planeet...................................................... 120
De donut: economie binnen sociale en ecologische grenzen ................................................... 120
Planetaire grenzen ..................................................................................................................... 120
Maatschappelijke grenzen ......................................................................................................... 121
Zalando: terreur van de gratis retour......................................................................................... 122
E-commerce ............................................................................................................................... 122
Van verzorgingsstaat naar bezorgingsstaat................................................................................ 122
Gig economy: toekomst van werk? ........................................................................................... 122
Naar duurzame groei ................................................................................................................. 123
Duurzaamheid via DeGrowth? ................................................................................................... 123
Circulaire economie ................................................................................................................... 123
Greenwashing ............................................................................................................................ 124
Duurzame businessmodelinnovatie .......................................................................................... 124
Sustainable business model canvas ........................................................................................... 124
Twin transformation .................................................................................................................. 124
les 9: Platformisatie in de mediasector: 01/12/25 ............................................................................ 126
Part 1: platformen in audiovisuele media .......................................................................................... 126
“The great media ecosystem”.................................................................................................... 126
Fase 1: iedereen profileert zich als platform ............................................................................. 126
Fase 2: originals als differentiator ............................................................................................. 127
Fase 3: groei vs winst ................................................................................................................. 127
Chaos leidt tot nieuwe allianties ................................................................................................ 128
Fase 4: lokale media onder druk ................................................................................................ 129
Opbouwen van platformcapaciteit (Evens & Donders, 2018) ................................................... 130
4 kernaspecten die bepalen of platformen overleven .............................................................. 130
1.Content ................................................................................................................................... 130
2. Connectivity ........................................................................................................................... 131
Netflix afhankelijkheid in distributie .......................................................................................... 131
6
, 3. Customer ................................................................................................................................ 132
4. Kapitaal................................................................................................................................... 132
Beurswaarde als indicator (van macht) ..................................................................................... 133
Billion-dollar content race ......................................................................................................... 133
Verliest Europa de platformoorlog? .......................................................................................... 133
Part 2: Platformen in nieuwsmedia ................................................................................................... 133
New York Times: “we just don’t do strategy!” ........................................................................... 133
Digital subs > Print subs (2016) .................................................................................................. 134
Digital subs > Print subs (2025) .................................................................................................. 134
Drie strategische regels van The Guardian ................................................................................ 136
Membership model: The guardian ............................................................................................ 137
Trend: cutting to profit, not growing to profit .......................................................................... 137
Twee cases, maar teken aan de wand? ..................................................................................... 137
Geen afhankelijkheid meer van sociale media .......................................................................... 137
Platform power: afh 3rd-party distributie ................................................................................. 138
Platformen als ‘Frenemies’: Friends + enemies ......................................................................... 138
Social referrals en onvoorspelbare algoritmes .......................................................................... 138
Wie heeft wie het meest nodig? ................................................................................................ 139
Mogelijke strategieën frenemies (Nielsen, 2017) ...................................................................... 139
Strategische afwegingen ............................................................................................................ 139
AI als nieuwe bedreiging voor klantenrelatie ............................................................................ 140
Langzaamaan meer weerstand tegen platform power ............................................................. 140
Inzetten op service innovation + user experience .................................................................... 141
Engagement funnel: conversiestrategie .................................................................................... 141
Reproductie < inzicht & toepassing Openboekexamen!!!!
Kennis hebben van de voornaamste economische concepten, raamwerken, krachtverhoudingen en
evoluties om de logica van snel veranderende media- en technologiemarkten te kunnen begrijpen
en kritisch te evalueren
Kunnen toepassen van economische concepten en raamwerken op actuele situaties en binnen een
concrete onderzoeksvraag
7
,les 1: Intro 29/09/25
part 1: algemene introductie
“Om de grote toekomstige uitdagingen aan te pakken hebben we ondernemers nodig met voldoende
economische bagage om innovatieve ideeën te koppelen aan rendabele businessmodellen.”
• Economisch inzicht is vandaag onmisbaar
• Alles dat nieuw is kan innovatief zijn, maar niet altijd rendabel
• Bedrijven moeten kunnne overleven in een veranderende wereld
Alvin Toffler’s ‘future shock’
Future Shock
• Periode waarin veel veranderingen op korte tijd plaatsvinden
• Mensen weten niet wat waar is/kunnen niet volgen → leidt tot stress, angst, frustratie
• Onzekerheid → toekomstbeeld wordt negatiever
• Jaren ’60: versnelling van technologie, cultuur, politiek → identiek aan vandaag
Polycrisis
• Verschillende crisissen lopen gelijktijdig en versterken elkaar
• Voorbeelden die in de les genoemd zijn:
o Klimaatopwarming & duurzaamheid
o AI … niemand weet of het positief of bedreigend is
o Fake news → dalend vertrouwen in media
o Internationale spanningen en oorlog
o Migratieproblematiek
o Financiële ongelijkheid
→ Mensen & bedrijven groeien op in onzekerheid
(bedrijven moeten overleven, gezinnen rekeningen betalen …)
Dus je moet waakzaam zijn en de juiste strategieën bedenken om met de onzekerheid om te gaan
=> nood aan strategie & businessmodellen
Turbulente omgeving: ‘VUCA’ is the new normal
= Onstabiele, turbulente omgeving waarin bedrijven moeten functioneren
Element Betekenis Inhoudelijke duiding
V: Volatility Veranderlijkheid Snelle, frequente en ingrijpende veranderingen
U: Uncertainty Onzekerheid Onvoorspelbare toekomst → richting onbekend
C: Complexity Complexiteit Veel factoren beïnvloeden elkaar tegelijk
A: Ambiguity Ambiguïteit Onduidelijkheid → moeilijk interpreteerbaar
(en dus moeilijk om mee om te gaan)
De omgeving is instabiel en continu in beweging … digitalisering = grootste motor van VUCA.
→ industriegrenzen vervagen = bron van onzekerheid
• Iedereen kan ieders concurrent worden (intrededrempels ↓)
o Veel concurrentie
o Klassieke inkomsten brokkelen af
• Iedereen ambieert rol van gatekeeper (platform) = machtsvolle gatekeeperpositie
o Publiek verschuift
o controle over data/ publiek/markt
8
,Voorbeeld in media: zonder Facebook moeilijk om bereik te genereren → afhankelijkheid.
Voor omroepen bvb heel moeilijk om in te spelen op digitalisering → Beginnen hun aanbod te herdenken
Wereldperspectieven
Welke partijen zijn verantwoordelijk voor de onzekerheid?
De gamechangers = grote big tech bedrijven die impact hebben
Westers perspectief: GAMMA + TUNA = Big Tech
Gediversifieerde platformbedrijven: zitten in veel sectoren als producent, distributeur, … (GAMMA)
• Google
• Apple
• Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp)
• Microsoft
• Amazon
• (Nvidia) = nieuwste waardevolste speler → chips/AI-hardware
Kenmerken:
• meerdere inkomstenstromen
• zowel producent, datahouder als distributeur
• enorme impact op waardeketens van andere sectoren
Gefocuste platformbedrijven: zitten in één specifieke sector (TUNA)
• Tesla
• Uber
• Netflix
• Airbnb
ook TUNA-bedrijven willen diversifiëren om hogerop te geraken → streven naar GAMMA-model
Chinees perspectief: BATX + DMD
• Heeft ook gediversifieerde platformbedrijven
• en gefocuste platformbedrijven
China ontwikkeld zich als macht in de technologie -> ontwikkelt eigen techmacht, minder bekend in het
westen maar zeer dominant nationaal en wereldwijd.
… vb. van Chinese tegenhangers:
Westers voorbeeld Chinese equivalent
Meta / WhatsApp / Facebook Tencent / WeChat
Uber Didi
Deliveroo Meituan
ApplePay / PayPal Alipay / ANT
Amazon Alibaba
9
, • Techmacht ≠ West-only → de wereld is multipolair
• confrontatie VS-China bepaalt toekomst van technologie, handel, data.
Disruptieve spelers en ‘The perfect storm’
Technologie heeft zelf gn enkele impact … ‘het is geen buitenaardse kracht’
-> Het is waardeloos/niet disruptief totdat bedrijven er iets mee doen
Voorbeeld:
• AI bestaat
• Een bedrijf integreert AI in productie → minder personeel nodig
• Dat bedrijf wint → de sector verandert → disruptie ontstaat
Grote impact GAMMA en TUNA op alle industriële sectoren
Gebruiken mogelijkheden technologie -> Leidt tot betere waardepropositie
= meerwaarde aan de klant / lost een probleem op voor de klant
Waardepropositie (waarde aan klant) = kern
Netflix heeft betere waardepropositie voor jongeren dan klassieke omroep → gebruiksvriendelijk, aanbod,
prijs, personalisatie.
Disintermediatie:
Techspelers halen schakels uit de keten → produceren
én verdelen zelf (ofja poging tot) → klassieke spelers
verliezen macht. Alle sectoren zijn onderhevig aan
disruptie
Veel sectoren (bv reis, onderwijs, media sector) zijn aan
het transformeren door nieuwe technologieën
= digital big bang
→ Sommige bedrijven gaan verdwijnen, nieuwe zullen
opstaan. (en das nt perse iets nieuws)
Reden van problemen:
1. Reclamegeld verschuift naar Big Tech
abonnementen op streaming heeft invloed op minder kijken naar klassieke media
→ Minder reclame inkomsten ...
2. Netflix, Spotify, Disney+, Streamz → nieuwe concurrenten
3. Data = goud → media kennen hun publiek onvoldoende
Big Tech (sociale media) kent alles (gedrag, locatie, interesses) → betere targeting
→ adverteerders kiezen Big Tech in plaats van klassieke media
4. Filmindustrie-staking: Angst dat AI creatief werk vervangt → grote gevoeligheid in sector.
CEO-feedback: zorgwekkende toekomstvisie
• 40% van CEO’s denkt dat hun bedrijf binnen enkele jaren niet meer bestaat
• Zwartste perspectief van de laatste 10 jaar
• Toekomst niet voorspelbaar, maar we kunnen het wel voorstellen
Creativiteit, trendbewustzijn en verbeelding → noodzakelijk voor innovatie.
“It always seems impossible until it’s done.”
Dali-metafoor → Wie het kan verbeelden, kan het creëren.
Dus: Creativiteit & verbeelding = basis voor nieuwe businessmodellen
10
@ Prof. Tom Evens: schooljaar 25-26
Inhoud
les 1: Intro: 29/09/25.............................................................................................................................. 8
part 1: algemene introductie.................................................................................................................. 8
Alvin Toffler’s ‘future shock’ .......................................................................................................... 8
Turbulente omgeving: ‘VUCA’ is the new normal ......................................................................... 8
Wereldperspectieven ..................................................................................................................... 9
Disruptieve spelers en ‘The perfect storm’ ................................................................................. 10
Media in tegenaanval? (waardepropositie)................................................................................. 11
Hoe kunnen organisaties zich aanpassen? (March, 1991) .......................................................... 11
Adaptive cycle (Miles & Snow, 2003) .......................................................................................... 12
Productinnovatie loont minder ................................................................................................... 13
hallo businessmodel ? .................................................................................................................. 14
Media in digitale transformatie ................................................................................................... 15
Part 2: Creatieve destructie in media- & techmarkten ........................................................................ 15
Industrie in continue verandering ................................................................................................ 15
Innovatiecycli: the sixth wave ...................................................................................................... 16
Creatieve destructie in de praktijk ............................................................................................... 16
“Software is eating the world” – Marc Andreesen (born 1971) .................................................. 17
“Software is eating the world, but AI is going to eat software” (Nvidia CEO) .............................. 17
Creatieve destructie in de praktijk ............................................................................................... 17
Tektonische platen in media en tech ........................................................................................... 18
Technologie domineert markten ................................................................................................. 21
les 2: Innovatie en concurrentieel voordeel: 6/10/25.......................................................................... 21
Part 1: Innovatie in media- & techmarkten .......................................................................................... 21
‘Three -sided’ innovation.............................................................................................................. 21
1.#Innovatie: product (laag 1: WAT) ............................................................................................ 21
2.Innovatie: proces (laag 2: HOE) ................................................................................................ 22
3.#Innovatie: businessmodel (laag 3: WRM?) ............................................................................. 22
Vier bouwstenen van een businessmodel !!! .............................................................................. 23
Innovatie # innovatie ................................................................................................................... 24
De innovatiematrix....................................................................................................................... 24
Elementen businessmodel ........................................................................................................... 26
1
, Red vs.blue ocean strategy .......................................................................................................... 26
De valkuilen .................................................................................................................................. 27
1.Innovator’s dilemma (Christensen, 1995) ................................................................................ 27
2.Tirannie van succes:‘Myopia’............................................................................................... 28
3.Conservatieve bedrijfscultuur ................................................................................................... 28
Part 2: De essentie van competitief voordeel ...................................................................................... 29
Stategie is… .................................................................................................................................. 29
AI is not a strategy ....................................................................................................................... 29
Strategieontwikkeling is een continu proces ............................................................................... 30
Michael Porter (de godfather van competitieve strategie) ......................................................... 30
Generieke concurrentiestrategieën (Porter, 1985) ...................................................................... 31
1) Kostenleiderschap.................................................................................................................... 31
2) Productleiderschap (Differentiatie) ......................................................................................... 31
Belangrijke aanvullingen: nieuwe strategieën ............................................................................. 32
3) Customer Intimacy / Klantintimiteit (Treacy & Wiersema, 1996) ........................................... 32
4) Ecosysteemstrategie (Shapiro & Varian, 1999) ....................................................................... 33
Browser war Internet Explorer vs. Netscape (1995-2003) ........................................................... 33
Generieke concurrentiestrategieën 2.0 ....................................................................................... 34
Transient advantage (McGrath, 2013) ......................................................................................... 34
Ultieme doel: unieke waardecreatie ............................................................................................ 35
les 3: Waardeketen en concurentiële omgeving: 13/10/25 ................................................................. 35
Part 1: analyse van de waardeketen .................................................................................................... 35
Traditionele waardeketens onder druk ....................................................................................... 35
Industriële organisatie (I/0) ......................................................................................................... 35
Marktmacht als centraal begrip ................................................................................................... 36
Speciaal: 2 vormen van marktmacht ........................................................................................... 37
verschillende niveau’s van de waardeketen ................................................................................ 38
1. Waardeketen (supply chain) op organisatieniveau (micro) .................................................... 38
2. Waardeketen op industrieniveau (meso) ................................................................................ 39
3. Mondiale waardeketen (macro) .............................................................................................. 40
Ongelijke verdeling van waarde................................................................................................... 41
De “smiling curve” (Shih, 1992) ................................................................................................... 42
Sweatshops: Foxconn & Pegatron ............................................................................................... 42
Geen eenrichtingsverkeer, wel onevenwichtige relatie ............................................................... 42
Industriële upgrading ................................................................................................................... 43
2
, Verschillende distributiemodellen: D2C – B2B – B2C – B2B2C ................................................... 46
Platform modellen: D2C – B2C – C2C .......................................................................................... 47
Part 2: Analyse van de competitieve omgeving ................................................................................... 47
Trendanalyse: drivers of change .................................................................................................. 47
2. Vijfkrachtenmodel (Porter, 1979) ............................................................................................ 47
Conclusie vijfkrachtenmodel........................................................................................................ 50
les 4: Groeistrategieën en diversificatie: 20/10/2025 ......................................................................... 51
Part 1: de theorieles............................................................................................................................. 51
Ideale product-markt fit: match propositie en verwachting ....................................................... 51
Wat is de ‘Killer App’ van ChatGPT? ............................................................................................ 51
Igor Ansoff & Environmental turbulence ..................................................................................... 52
Product-/markt groeistrategieën ................................................................................................. 52
1. Marktpenetratie – same product, same market (laag risico) .................................................. 52
2. Marktontwikkeling – same product, new market (matig risico) ............................................. 53
3. Productontwikkeling – new product, same market (matig risico) .......................................... 53
4. Diversificatie – new product, new market (hoogste risico) ..................................................... 54
Diversificatie als oorzaak van winstgevendheid ? ....................................................................... 55
Beperkingen van de Ansoffmatrix ............................................................................................... 55
Amazon’s vliegwieleffect ............................................................................................................. 56
Part 2: hands-on: de strategie van open AI ......................................................................................... 56
Trendanalyse + vijfkrachtenmodel + groeimatrix ........................................................................ 56
PESTEL .......................................................................................................................................... 56
Toepassing Vijfkrachtenmodel op AI ........................................................................................... 57
Toepassing Ansoff ........................................................................................................................ 58
les 5: Businessmodellen: 27/10/2025 ................................................................................................. 59
Part 1: Wat is een businessmodel? ...................................................................................................... 59
Begrip: businessmodel ................................................................................................................. 59
Strategie vs. Businessmodel ........................................................................................................ 59
Businessmodel is… (2 metaforen) ................................................................................................. 59
Opkomst van het businessmodel ................................................................................................. 60
Belang van businessmodel = steeds belangrijker ......................................................................... 61
Superieure partnerships vs. superieure technologie ................................................................... 61
Businessmodel canvas ................................................................................................................. 62
Businessmodelanalyse: 4 kernvragen .......................................................................................... 62
Filosofie achter dit model ............................................................................................................. 63
3
, Recurring revenu .......................................................................................................................... 65
Abonnementen vs. transacties .................................................................................................... 65
Businessmodellen buiten winstlogica .......................................................................................... 66
Het perfecte businessmodel is nooit af! ...................................................................................... 66
Wat als businessmodellen falen? ................................................................................................. 67
Business Model Leadership Gap (Chesbrough, 2006) ................................................................. 67
Part 2: businessmodelpatronen ........................................................................................................... 68
Innovatie door recombinatie (Gassmann et al., 2015)................................................................. 68
les 6: Platformen: 3/11/25 .................................................................................................................. 77
part 1: platformen als businessmodel ................................................................................................. 77
VAN ‘PIPE’ NAAR ‘PLATFORM’ ...................................................................................................... 77
‘Platform’ is geen product, wel een businessmodel..................................................................... 78
5 kenmerken van een platform .................................................................................................... 79
Platform wars: controle over platformeconomie ........................................................................ 82
In strijd naar platform oorlogen, 4 trends.................................................................................... 83
Trend 1: Expansie ......................................................................................................................... 83
Trend 2: Positionering .................................................................................................................. 83
Trend 3: Convergentie ................................................................................................................. 84
Trend 4: Silovorming .................................................................................................................... 84
Verschillende types platformen (ecosysteem-hiërarchie) .......................................................... 84
Part 2: typologie van platformen ..................................................................................................... 85
‘Ceci n’est pas une platforme’ ..................................................................................................... 85
Platformen, strategie, innovatie en businessmodellen ................................................................ 85
Types platformen (Cusumano et al., 2019) .................................................................................. 85
Data als olie van het ‘platformkapitalisme’ ................................................................................. 87
Types platformen (Srnicek, 2017) ................................................................................................ 88
1. Advertising platforms ............................................................................................................... 88
kenm van Big data: de 4 V’s ......................................................................................................... 88
Data-rich, information-poor?....................................................................................................... 88
2. Cloud platformen ..................................................................................................................... 89
3. Industrial platform ................................................................................................................... 89
4. Product platform ...................................................................................................................... 91
5. Lean platform ........................................................................................................................... 92
les 7: platformen: winst, groei of faling: 10/11/25 .............................................................................. 92
Part 1: Platformen: groei of winst? ...................................................................................................... 92
4
, Silicon valley = romeinse rijk? ...................................................................................................... 93
Platformen kunnen exponentieel groeien ................................................................................... 93
Schaalbaarheid (scalability) is cruciaal......................................................................................... 93
Groei zonder en met schaalbaarheid (grafiek) ............................................................................ 94
“Netflix runs a cash-hungry content business” ............................................................................ 96
“Musk’s last bet-the-company situation” .................................................................................... 97
Succes weerspiegeld in beurskoersen ......................................................................................... 97
Unicorn: high-growth businessmodel .......................................................................................... 97
Unicorns en zero-sum competition ............................................................................................. 98
Food fight: be big or bought = eat or be eaten ............................................................................ 98
Groei: nieuwe markten/steden, categorieën (nieuwe ideeën als ontbijt rondbrengen) ............ 98
Investeringshype, op naar een unicorn bubble? .......................................................................... 99
Nieuw fenomeen: cloud/ghost/dark kitchen ............................................................................. 100
Uitdaging voor businessmodellen .............................................................................................. 100
Waardecreatie vs. Waardecaptatie (Verdin & Tackx, 2015) ...................................................... 101
De vier kwadranten .................................................................................................................... 101
Part 2: Platformfaling ......................................................................................................................... 102
Platformmanie ........................................................................................................................... 102
Platformfaling: ‘burning platform’ ............................................................................................. 103
Redenen voor platformfaling (Cusumano et al., 2019) ............................................................. 103
1. Mispricing ............................................................................................................................... 103
2. Mistrust .................................................................................................................................. 105
3. Hubris (overmoed) ................................................................................................................. 106
4. Mistiming ............................................................................................................................... 108
les 8: businessmodelinnovatie: 24/11/25 .......................................................................................... 110
Part 1: businessmodelinnovatie ........................................................................................................ 110
Concurrentiestrategie vs. Businessmodelinnovatie ................................................................... 110
Businessmodelinnovatie ............................................................................................................ 111
Waarom businessmodel innoveren?.......................................................................................... 111
Superieure vorm van innovatie .................................................................................................. 113
Link met ondernemerschap ....................................................................................................... 113
Hoe businessmodel innoveren? ................................................................................................. 114
Andere invalshoeken om te innoveren...................................................................................... 115
Snelheid: observe, orient, decide and act .................................................................................. 115
Wendbaarheid/agile (lean innovation) ...................................................................................... 116
5
, Visie: prepare for the day after tomorrow ................................................................................. 116
Wanneer businessmodel innoveren?......................................................................................... 117
Nodig? Een robuust businessmodel (Afuah, 2019) ................................................................... 117
Nodig? Een robuust businessmodel (Amit & Zott, 2001) ........................................................... 118
Businessmodelframework (BMF) (Chesbrough, 2007) .............................................................. 118
Mythes over businessmodelinnovatie ....................................................................................... 119
Part 2: Duurzaamheid ........................................................................................................................ 120
Donuteconomie: groei niet ten koste van mens en planeet...................................................... 120
De donut: economie binnen sociale en ecologische grenzen ................................................... 120
Planetaire grenzen ..................................................................................................................... 120
Maatschappelijke grenzen ......................................................................................................... 121
Zalando: terreur van de gratis retour......................................................................................... 122
E-commerce ............................................................................................................................... 122
Van verzorgingsstaat naar bezorgingsstaat................................................................................ 122
Gig economy: toekomst van werk? ........................................................................................... 122
Naar duurzame groei ................................................................................................................. 123
Duurzaamheid via DeGrowth? ................................................................................................... 123
Circulaire economie ................................................................................................................... 123
Greenwashing ............................................................................................................................ 124
Duurzame businessmodelinnovatie .......................................................................................... 124
Sustainable business model canvas ........................................................................................... 124
Twin transformation .................................................................................................................. 124
les 9: Platformisatie in de mediasector: 01/12/25 ............................................................................ 126
Part 1: platformen in audiovisuele media .......................................................................................... 126
“The great media ecosystem”.................................................................................................... 126
Fase 1: iedereen profileert zich als platform ............................................................................. 126
Fase 2: originals als differentiator ............................................................................................. 127
Fase 3: groei vs winst ................................................................................................................. 127
Chaos leidt tot nieuwe allianties ................................................................................................ 128
Fase 4: lokale media onder druk ................................................................................................ 129
Opbouwen van platformcapaciteit (Evens & Donders, 2018) ................................................... 130
4 kernaspecten die bepalen of platformen overleven .............................................................. 130
1.Content ................................................................................................................................... 130
2. Connectivity ........................................................................................................................... 131
Netflix afhankelijkheid in distributie .......................................................................................... 131
6
, 3. Customer ................................................................................................................................ 132
4. Kapitaal................................................................................................................................... 132
Beurswaarde als indicator (van macht) ..................................................................................... 133
Billion-dollar content race ......................................................................................................... 133
Verliest Europa de platformoorlog? .......................................................................................... 133
Part 2: Platformen in nieuwsmedia ................................................................................................... 133
New York Times: “we just don’t do strategy!” ........................................................................... 133
Digital subs > Print subs (2016) .................................................................................................. 134
Digital subs > Print subs (2025) .................................................................................................. 134
Drie strategische regels van The Guardian ................................................................................ 136
Membership model: The guardian ............................................................................................ 137
Trend: cutting to profit, not growing to profit .......................................................................... 137
Twee cases, maar teken aan de wand? ..................................................................................... 137
Geen afhankelijkheid meer van sociale media .......................................................................... 137
Platform power: afh 3rd-party distributie ................................................................................. 138
Platformen als ‘Frenemies’: Friends + enemies ......................................................................... 138
Social referrals en onvoorspelbare algoritmes .......................................................................... 138
Wie heeft wie het meest nodig? ................................................................................................ 139
Mogelijke strategieën frenemies (Nielsen, 2017) ...................................................................... 139
Strategische afwegingen ............................................................................................................ 139
AI als nieuwe bedreiging voor klantenrelatie ............................................................................ 140
Langzaamaan meer weerstand tegen platform power ............................................................. 140
Inzetten op service innovation + user experience .................................................................... 141
Engagement funnel: conversiestrategie .................................................................................... 141
Reproductie < inzicht & toepassing Openboekexamen!!!!
Kennis hebben van de voornaamste economische concepten, raamwerken, krachtverhoudingen en
evoluties om de logica van snel veranderende media- en technologiemarkten te kunnen begrijpen
en kritisch te evalueren
Kunnen toepassen van economische concepten en raamwerken op actuele situaties en binnen een
concrete onderzoeksvraag
7
,les 1: Intro 29/09/25
part 1: algemene introductie
“Om de grote toekomstige uitdagingen aan te pakken hebben we ondernemers nodig met voldoende
economische bagage om innovatieve ideeën te koppelen aan rendabele businessmodellen.”
• Economisch inzicht is vandaag onmisbaar
• Alles dat nieuw is kan innovatief zijn, maar niet altijd rendabel
• Bedrijven moeten kunnne overleven in een veranderende wereld
Alvin Toffler’s ‘future shock’
Future Shock
• Periode waarin veel veranderingen op korte tijd plaatsvinden
• Mensen weten niet wat waar is/kunnen niet volgen → leidt tot stress, angst, frustratie
• Onzekerheid → toekomstbeeld wordt negatiever
• Jaren ’60: versnelling van technologie, cultuur, politiek → identiek aan vandaag
Polycrisis
• Verschillende crisissen lopen gelijktijdig en versterken elkaar
• Voorbeelden die in de les genoemd zijn:
o Klimaatopwarming & duurzaamheid
o AI … niemand weet of het positief of bedreigend is
o Fake news → dalend vertrouwen in media
o Internationale spanningen en oorlog
o Migratieproblematiek
o Financiële ongelijkheid
→ Mensen & bedrijven groeien op in onzekerheid
(bedrijven moeten overleven, gezinnen rekeningen betalen …)
Dus je moet waakzaam zijn en de juiste strategieën bedenken om met de onzekerheid om te gaan
=> nood aan strategie & businessmodellen
Turbulente omgeving: ‘VUCA’ is the new normal
= Onstabiele, turbulente omgeving waarin bedrijven moeten functioneren
Element Betekenis Inhoudelijke duiding
V: Volatility Veranderlijkheid Snelle, frequente en ingrijpende veranderingen
U: Uncertainty Onzekerheid Onvoorspelbare toekomst → richting onbekend
C: Complexity Complexiteit Veel factoren beïnvloeden elkaar tegelijk
A: Ambiguity Ambiguïteit Onduidelijkheid → moeilijk interpreteerbaar
(en dus moeilijk om mee om te gaan)
De omgeving is instabiel en continu in beweging … digitalisering = grootste motor van VUCA.
→ industriegrenzen vervagen = bron van onzekerheid
• Iedereen kan ieders concurrent worden (intrededrempels ↓)
o Veel concurrentie
o Klassieke inkomsten brokkelen af
• Iedereen ambieert rol van gatekeeper (platform) = machtsvolle gatekeeperpositie
o Publiek verschuift
o controle over data/ publiek/markt
8
,Voorbeeld in media: zonder Facebook moeilijk om bereik te genereren → afhankelijkheid.
Voor omroepen bvb heel moeilijk om in te spelen op digitalisering → Beginnen hun aanbod te herdenken
Wereldperspectieven
Welke partijen zijn verantwoordelijk voor de onzekerheid?
De gamechangers = grote big tech bedrijven die impact hebben
Westers perspectief: GAMMA + TUNA = Big Tech
Gediversifieerde platformbedrijven: zitten in veel sectoren als producent, distributeur, … (GAMMA)
• Apple
• Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp)
• Microsoft
• Amazon
• (Nvidia) = nieuwste waardevolste speler → chips/AI-hardware
Kenmerken:
• meerdere inkomstenstromen
• zowel producent, datahouder als distributeur
• enorme impact op waardeketens van andere sectoren
Gefocuste platformbedrijven: zitten in één specifieke sector (TUNA)
• Tesla
• Uber
• Netflix
• Airbnb
ook TUNA-bedrijven willen diversifiëren om hogerop te geraken → streven naar GAMMA-model
Chinees perspectief: BATX + DMD
• Heeft ook gediversifieerde platformbedrijven
• en gefocuste platformbedrijven
China ontwikkeld zich als macht in de technologie -> ontwikkelt eigen techmacht, minder bekend in het
westen maar zeer dominant nationaal en wereldwijd.
… vb. van Chinese tegenhangers:
Westers voorbeeld Chinese equivalent
Meta / WhatsApp / Facebook Tencent / WeChat
Uber Didi
Deliveroo Meituan
ApplePay / PayPal Alipay / ANT
Amazon Alibaba
9
, • Techmacht ≠ West-only → de wereld is multipolair
• confrontatie VS-China bepaalt toekomst van technologie, handel, data.
Disruptieve spelers en ‘The perfect storm’
Technologie heeft zelf gn enkele impact … ‘het is geen buitenaardse kracht’
-> Het is waardeloos/niet disruptief totdat bedrijven er iets mee doen
Voorbeeld:
• AI bestaat
• Een bedrijf integreert AI in productie → minder personeel nodig
• Dat bedrijf wint → de sector verandert → disruptie ontstaat
Grote impact GAMMA en TUNA op alle industriële sectoren
Gebruiken mogelijkheden technologie -> Leidt tot betere waardepropositie
= meerwaarde aan de klant / lost een probleem op voor de klant
Waardepropositie (waarde aan klant) = kern
Netflix heeft betere waardepropositie voor jongeren dan klassieke omroep → gebruiksvriendelijk, aanbod,
prijs, personalisatie.
Disintermediatie:
Techspelers halen schakels uit de keten → produceren
én verdelen zelf (ofja poging tot) → klassieke spelers
verliezen macht. Alle sectoren zijn onderhevig aan
disruptie
Veel sectoren (bv reis, onderwijs, media sector) zijn aan
het transformeren door nieuwe technologieën
= digital big bang
→ Sommige bedrijven gaan verdwijnen, nieuwe zullen
opstaan. (en das nt perse iets nieuws)
Reden van problemen:
1. Reclamegeld verschuift naar Big Tech
abonnementen op streaming heeft invloed op minder kijken naar klassieke media
→ Minder reclame inkomsten ...
2. Netflix, Spotify, Disney+, Streamz → nieuwe concurrenten
3. Data = goud → media kennen hun publiek onvoldoende
Big Tech (sociale media) kent alles (gedrag, locatie, interesses) → betere targeting
→ adverteerders kiezen Big Tech in plaats van klassieke media
4. Filmindustrie-staking: Angst dat AI creatief werk vervangt → grote gevoeligheid in sector.
CEO-feedback: zorgwekkende toekomstvisie
• 40% van CEO’s denkt dat hun bedrijf binnen enkele jaren niet meer bestaat
• Zwartste perspectief van de laatste 10 jaar
• Toekomst niet voorspelbaar, maar we kunnen het wel voorstellen
Creativiteit, trendbewustzijn en verbeelding → noodzakelijk voor innovatie.
“It always seems impossible until it’s done.”
Dali-metafoor → Wie het kan verbeelden, kan het creëren.
Dus: Creativiteit & verbeelding = basis voor nieuwe businessmodellen
10
