Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
GESCHIEDENIS VAN DE VROEGMODERNE TIJD – GRIJZE KADERS
DEEL I – STATEN EN HUN EVOLUTIES
KARDINAAL CISNEROS (1436-1517)
= Droeg de titels biechtvader, aartsbisschop, kardinaal en grootinquisiteur. Hij was een
van de politiek meest invloedrijke figuren in Castilië en Aragon in de vroege zestiende
eeuw. Daarnaast stichtte hij in 1508 de universiteit van Alcala de Henares (= de
Complutense), onder zijn impuls werd in 1514-1517 de Biblia Complutensis (= meertalige
bijbel van Alaca de Henares) gecreëerd. Cisneros wordt gezien als de grondlegger van de
moderne Bijbelwetenschap.
HET PLACCAET VAN VERLATINGHE (1581)
= Het officiele besluit van de Staten-Generaal van de opstandige Nederlandse gewesten.
Deze werd gepubliceerd op 26 juli 1581 in Den Haag en stelt dat Filips II en zijn
erfgenamen voor eeuwig vervallen verklaard werden van de soevereiniteit over de
Nederlanden. Dit hield ook de onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden in. Hierdoor werd een lange reeks privileges en protesten tegen tirannie in
een formeel afsplitsingsakte gekanaliseerd.
De Blijde Inkomst (1356) verleende de Hollandse steden bijzondere vrijheden en
belastingvoordelen, waarmee hun zelfbestuur werd versterkt. Het
Groot Privilegium (1477) bevestigde deze autonomie en stelde de gewesten in staat hun
eigen rechtspraak en bestuur te voeren, waardoor de band met de Spaanse koning al
fragiel werd. Na de Unie van Utrecht (1579) streden de gewesten tegen Filips II; in 1580
publiceerden ze de Apologie - een pleidooi dat de opstand rechtvaardigde en de noodzaak
van een eigen soevereiniteit benadrukte.
Inspiratiebron voor de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring en teksten in
kader van de Brabantse Omwenteling.
ARMADA INVENCIBLE
= Grootste vloot ooit in opdracht van Fililps II
om een rechtstreekse aanval uit te voeren op
Engeland. Met als doel om koningin Elizabeth I
van de troon te stoten.
Verloop van de aanval op Engeland :
mei 1588 – start vanuit Lissabon richting het
Kanaal met een vloot die bestond uit 130
schepen en 30’000 man aan boord.
Begin augustus - nabij Calais opende de Britse
vloot onder leiding van Francis Drake (=
viceadmiraal) aan de hand van branders. Dit
waren oude of goedkope schepen die met teer en explosieven gevuld werden en richting
een vijandelijke vloot gestuurd werden.
Deze tactiek werd gehanteerd wat leidde tot de uiteendrijving van de Armada vloot. Ze
trachtten zich te hergroeperen in de buurt van het kuststadje Gravelines waar ze opnieuw
1
, Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
onder vuur werden genomen. Daarnaast draaide de wind waardoor het onmogelijk was
geworden om de Vlaamse kust te bereiken wat leidde tot de terugkeer naar Spanje. Dit
gebeurde niet via het Kanaal maar langs Schotland en Ierland. Deze onbekende zeeroute
met gevaarlijke stromingen en verraderlijke stormwinden veroorzaakte heel wat schepen
die te pletter sloegen op de Ierse klippen.
Eind september – minder dan de helft van de Armada bereikte enkele Noord-Spaanse
havens, slechts 15’000 mannen overleefden het traject. De wetenschap bood de
mogelijkheid om een nieuwe Armada op te bouwen waardoor Elizabeth en haar opvolgers
ertoe gedwongen werden om te investeren in de verdediging van de Britse eilanden en
daarnaast ook een permanente oorlogsvloot uit te bouwen.
Dit is de basis voor de Engelse suprematie over de wereldzeeën.
DE SONNTOL
= Tol die in 1429 ingesteld werd door de Deense koning Erik VII.
Dit hield in dat alle niet-Deense schepen die de Sont (= zeestraat die de Noordzee met de
Baltische Zee verbindt) doorstaken een heffing moesten betalen. Eerst een vast bedrag,
vanaf 1567 een bedrag gebaseerd op de lading van het schip. Tussen 1557 en 1667
passeerden al 400’000 schepen de Sont.
Deze tol was de belangrijkste bron van inkomsten voor de Deense kroon. Beide zijden van
de Sont waren tot het midden van de 17e eeuw in Deense handen. Daarnaast werden de
Sonttolregisters zorgvuldig bijgehouden en vormen ze een belangrijke bron voor de
economische geschiedenis van het vroegmoderne Europa. Het biedt een beeld van de
handel tussen het Oostzeegebied en de rest van Europa over een uitgestrekte periode.
PARLEMENTEN IN FRANKRIJK
=In de 17e eeuw waren de parlementen van Parijs en Bordeaux belangrijke
gerechtshoven en bestuursorganen die wetgeving voorstelden en controleerden. Ze
verzetten zich vaak tegen de nieuwe wetten van de koninklijke regering, waarbij zij het
remonstrantierecht gebruikten om de vorstelijke wetgeving te beïnvloeden. Via dit recht
konden de parlementen wetsvoorstellen terugsturen naar het Hof voor heroverweging of
wijziging. Hoewel het parlement formeel de wet moest goedkeuren, kon de koning het
bevel geven om een wet toch te registreren, waardoor de uiteindelijke macht bij de vorst
bleef. Deze oppositie werd gedragen door de gegoede burgerij en de lage adel, die hun
invloed wilden behouden binnen het politieke systeem.
RENAUDOT, RICHELIEU EN LA GAZETTE
= Théophraste Renaudot, door kardinaal Richelieu aangesteld, kreeg de taak de sociale
en communicatieve structuren van Frankrijk te hervormen. Voor de armenzorg
organiseerde hij een nationaal netwerk van hospitaal- en liefdadigheidsinstellingen, zodat
de hulpverlening beter gecoördineerd werd.
In 1628 richtte hij het Bureau d’adresses op: een vroeg arbeids- en bijstandskantoor dat
werklozen koppelde aan werkgevers en de behoeftigen financiële steun bood. Drie jaar
later, 1631, lanceerde hij La Gazette, de eerste landelijke krant. Via betaalde herdrukken
bereikte ze gegoede burgers, ambtenaren, kooplieden en zelfs een buitenlands publiek;
de inhoud bestreek diplomatieke, politieke en militaire berichten, naast alledaagse feiten
2
GESCHIEDENIS VAN DE VROEGMODERNE TIJD – GRIJZE KADERS
DEEL I – STATEN EN HUN EVOLUTIES
KARDINAAL CISNEROS (1436-1517)
= Droeg de titels biechtvader, aartsbisschop, kardinaal en grootinquisiteur. Hij was een
van de politiek meest invloedrijke figuren in Castilië en Aragon in de vroege zestiende
eeuw. Daarnaast stichtte hij in 1508 de universiteit van Alcala de Henares (= de
Complutense), onder zijn impuls werd in 1514-1517 de Biblia Complutensis (= meertalige
bijbel van Alaca de Henares) gecreëerd. Cisneros wordt gezien als de grondlegger van de
moderne Bijbelwetenschap.
HET PLACCAET VAN VERLATINGHE (1581)
= Het officiele besluit van de Staten-Generaal van de opstandige Nederlandse gewesten.
Deze werd gepubliceerd op 26 juli 1581 in Den Haag en stelt dat Filips II en zijn
erfgenamen voor eeuwig vervallen verklaard werden van de soevereiniteit over de
Nederlanden. Dit hield ook de onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden in. Hierdoor werd een lange reeks privileges en protesten tegen tirannie in
een formeel afsplitsingsakte gekanaliseerd.
De Blijde Inkomst (1356) verleende de Hollandse steden bijzondere vrijheden en
belastingvoordelen, waarmee hun zelfbestuur werd versterkt. Het
Groot Privilegium (1477) bevestigde deze autonomie en stelde de gewesten in staat hun
eigen rechtspraak en bestuur te voeren, waardoor de band met de Spaanse koning al
fragiel werd. Na de Unie van Utrecht (1579) streden de gewesten tegen Filips II; in 1580
publiceerden ze de Apologie - een pleidooi dat de opstand rechtvaardigde en de noodzaak
van een eigen soevereiniteit benadrukte.
Inspiratiebron voor de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring en teksten in
kader van de Brabantse Omwenteling.
ARMADA INVENCIBLE
= Grootste vloot ooit in opdracht van Fililps II
om een rechtstreekse aanval uit te voeren op
Engeland. Met als doel om koningin Elizabeth I
van de troon te stoten.
Verloop van de aanval op Engeland :
mei 1588 – start vanuit Lissabon richting het
Kanaal met een vloot die bestond uit 130
schepen en 30’000 man aan boord.
Begin augustus - nabij Calais opende de Britse
vloot onder leiding van Francis Drake (=
viceadmiraal) aan de hand van branders. Dit
waren oude of goedkope schepen die met teer en explosieven gevuld werden en richting
een vijandelijke vloot gestuurd werden.
Deze tactiek werd gehanteerd wat leidde tot de uiteendrijving van de Armada vloot. Ze
trachtten zich te hergroeperen in de buurt van het kuststadje Gravelines waar ze opnieuw
1
, Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
onder vuur werden genomen. Daarnaast draaide de wind waardoor het onmogelijk was
geworden om de Vlaamse kust te bereiken wat leidde tot de terugkeer naar Spanje. Dit
gebeurde niet via het Kanaal maar langs Schotland en Ierland. Deze onbekende zeeroute
met gevaarlijke stromingen en verraderlijke stormwinden veroorzaakte heel wat schepen
die te pletter sloegen op de Ierse klippen.
Eind september – minder dan de helft van de Armada bereikte enkele Noord-Spaanse
havens, slechts 15’000 mannen overleefden het traject. De wetenschap bood de
mogelijkheid om een nieuwe Armada op te bouwen waardoor Elizabeth en haar opvolgers
ertoe gedwongen werden om te investeren in de verdediging van de Britse eilanden en
daarnaast ook een permanente oorlogsvloot uit te bouwen.
Dit is de basis voor de Engelse suprematie over de wereldzeeën.
DE SONNTOL
= Tol die in 1429 ingesteld werd door de Deense koning Erik VII.
Dit hield in dat alle niet-Deense schepen die de Sont (= zeestraat die de Noordzee met de
Baltische Zee verbindt) doorstaken een heffing moesten betalen. Eerst een vast bedrag,
vanaf 1567 een bedrag gebaseerd op de lading van het schip. Tussen 1557 en 1667
passeerden al 400’000 schepen de Sont.
Deze tol was de belangrijkste bron van inkomsten voor de Deense kroon. Beide zijden van
de Sont waren tot het midden van de 17e eeuw in Deense handen. Daarnaast werden de
Sonttolregisters zorgvuldig bijgehouden en vormen ze een belangrijke bron voor de
economische geschiedenis van het vroegmoderne Europa. Het biedt een beeld van de
handel tussen het Oostzeegebied en de rest van Europa over een uitgestrekte periode.
PARLEMENTEN IN FRANKRIJK
=In de 17e eeuw waren de parlementen van Parijs en Bordeaux belangrijke
gerechtshoven en bestuursorganen die wetgeving voorstelden en controleerden. Ze
verzetten zich vaak tegen de nieuwe wetten van de koninklijke regering, waarbij zij het
remonstrantierecht gebruikten om de vorstelijke wetgeving te beïnvloeden. Via dit recht
konden de parlementen wetsvoorstellen terugsturen naar het Hof voor heroverweging of
wijziging. Hoewel het parlement formeel de wet moest goedkeuren, kon de koning het
bevel geven om een wet toch te registreren, waardoor de uiteindelijke macht bij de vorst
bleef. Deze oppositie werd gedragen door de gegoede burgerij en de lage adel, die hun
invloed wilden behouden binnen het politieke systeem.
RENAUDOT, RICHELIEU EN LA GAZETTE
= Théophraste Renaudot, door kardinaal Richelieu aangesteld, kreeg de taak de sociale
en communicatieve structuren van Frankrijk te hervormen. Voor de armenzorg
organiseerde hij een nationaal netwerk van hospitaal- en liefdadigheidsinstellingen, zodat
de hulpverlening beter gecoördineerd werd.
In 1628 richtte hij het Bureau d’adresses op: een vroeg arbeids- en bijstandskantoor dat
werklozen koppelde aan werkgevers en de behoeftigen financiële steun bood. Drie jaar
later, 1631, lanceerde hij La Gazette, de eerste landelijke krant. Via betaalde herdrukken
bereikte ze gegoede burgers, ambtenaren, kooplieden en zelfs een buitenlands publiek;
de inhoud bestreek diplomatieke, politieke en militaire berichten, naast alledaagse feiten
2
