Week 1
C.J.J.M. Stolker – Ja, geleerd zijn jullie wel
Stolker stelt de vraag of rechtswetenschap wel wetenschap is, omdat identieke juridische casussen in
verschillende landen tot totaal verschillende uitkomsten leiden. Dat toont volgens hem dat het recht geen
eenduidige waarheden oplevert en sterk afhankelijk is van interpretatie, waarden en context. Die twijfel
wordt versterkt doordat juristen hun eigen onderzoeksobject bestuderen, het recht voortdurend verandert
en rechtswetenschap nauw verweven is met de rechtspraktijk. Bovendien is juridisch onderzoek vaak
normatief, het zegt niet alleen wat het recht is, maar ook wat het zou moeten zijn.
Toch verdedigt Stolker de plaats van de rechtswetenschap aan de universiteit. Juist omdat het recht
maatschappelijke ordening, geschilbeslechting en rechtvaardigheid dient, is systematisering, kritiek en
verbetering door juristen noodzakelijk. De wetenschappelijkheid van de rechtswetenschap ligt volgens
hem niet in het leveren van juiste antwoorden, maar in de methode: transparantie, verantwoording van
keuzes, open debat en toetsbaarheid. Niet het gelijk hebben, maar het controleerbaar onderbouwen van
conclusies maakt rechtswetenschap wetenschappelijk.
R.A.J. van Gestel – Revitalisering van juridisch-dogmatisch onderzoek
Van Gestel verdedigt juridisch-dogmatisch onderzoek tegen de groeiende nadruk op empirisch en
interdisciplinair onderzoek. Hij benadrukt dat dogmatisch onderzoek de kern vormt van de
rechtswetenschap, omdat het het geldende recht beschrijft, ordent, uitlegt en evalueert. Dat onderzoek is
onvermijdelijk interpretatief en normatief, omdat juristen met open normen werken en argumenten
verschillend kunnen wegen.
Volgens Van Gestel is dat geen zwakte, zolang onderzoekers expliciet maken hoe zij tot hun conclusies
komen. Hij illustreert dit met de tegenstelling tussen wilsleer en verklaringsleer, die laten zien dat
dogmatisch onderzoek altijd zowel beschrijvend als normatief is. Het probleem ontstaat wanneer
onderzoekers niet duidelijk maken welke rol zij innemen. Daarom pleit hij voor expliciete methodologische
verantwoording, transparantie in bronkeuze en interpretatie, en duidelijke kwaliteitscriteria.
Elbers, Van Ginneken, Boone, Nieuwbeerta & Palmen – Straffen en belonen in detentie
Elbers en mede-auteurs analyseren het systeem Promoveren en Degraderen in detentie via een
planevaluatie, waarin zij de achterliggende beleidstheorie reconstrueren. Het systeem gaat ervan uit dat
gedetineerden door belonen en straffen gemotiveerd raken tot gewenst gedrag, wat zou bijdragen aan
,orde in de inrichting en vermindering van recidive. Gedetineerden die meewerken krijgen meer vrijheden,
wie dat niet doet wordt gedegradeerd.
De auteurs laten zien dat deze beleidstheorie berust op de aanname dat motivatie vooral een kwestie is
van willen. Zij bekritiseren dit uitgangspunt, omdat de gevangenispopulatie zeer heterogeen is en veel
gedetineerden kampen met cognitieve of sociale beperkingen die zelfregie bemoeilijken. Voor kwetsbare
groepen kan degradatie juist demotiverend en contraproductief werken. Daarnaast signaleren zij dat
deskundigen vooral een positieve beloningsgerichte aanpak adviseerden, terwijl het uiteindelijke beleid
sterk inzet op dreiging en straf, zonder goede wetenschappelijke onderbouwing.
Het artikel concludeert dat Promoveren en Degraderen steunt op een deels wankele theoretische basis
en dat vervolgonderzoek nodig is om te toetsen of de aannames in de praktijk kloppen.
Het systeem Promoveren en Degraderen is ambitieus, maar berust op onvoldoende onderbouwde
aannames over motivatie en gedragsverandering.
Week 2
P. Scholten, C. Asser, Handleiding tot de beoefening van het Nederlandse Burgerlijk recht. Pagina
7-12, 33-36, 129-135.
Scholten verwerpt de opvatting dat rechtsvinding louter bestaat uit het toepassen van bestaande regels.
Volgens de klassieke negentiende-eeuwse visie zou de rechter feiten simpelweg onder een wettelijke
norm subsumeren, maar die zekerheid is verdwenen doordat interpretatie onvermijdelijk is en vaak een
normatief element bevat. Met name bij open normen zoals goede trouw, zorgvuldigheid en billijkheid kan
de rechter niet volstaan met logische redenering, maar moet hij het concrete geval waarderen.
Daarom stelt Scholten dat het recht niet uitsluitend in algemene regels besloten ligt, maar mede in de
rechterlijke beslissing zelf. In veel gevallen staat niet de regel, maar het concrete geval centraal. Regels
functioneren dan als hulpmiddelen, terwijl de beslissing pas vaststelt wat in dat geval recht is. Dit vat hij
samen met de spreuk jus in causa positum: het recht ligt in het geval. Ook de keuze welke regel op een
casus wordt toegepast, is al onderdeel van de rechtsvinding en kan niet zuiver logisch worden afgeleid.
Scholten wijst erop dat dit blijkt uit de praktijk van de rechtspraak, onder meer bij open normen en bij
situaties waarin meerdere juridische kwalificaties mogelijk zijn. Dat rechterlijke beslissingen bovendien
bindend zijn krachtens gewijsde, zelfs wanneer zij materieel onjuist zijn, bevestigt volgens hem dat de
beslissing een zelfstandig normatief karakter heeft. Concrete rechtsverhoudingen worden dus niet alleen
door regels, maar ook door beslissingen bepaald.
, Bij de interpretatie van de wet benadrukt Scholten dat geen enkele methode op zichzelf volstaat. Zowel
de bedoeling van de wetgever als de objectieve betekenis van de tekst, de systematische samenhang
van het recht, maatschappelijke verhoudingen en historische ontwikkeling spelen een rol. Er bestaat geen
vaste rangorde tussen deze factoren; hun gewicht verschilt per geval. De interpretatie van de wet staat
uiteindelijk in dienst van het vinden van gerechtigheid.
In de rechterlijke beslissing komen al deze factoren samen. Die beslissing is geen loutere constatering,
maar een daad waarvoor de rechter verantwoordelijkheid draagt. Het rechtsoordeel is geworteld in het
geweten van de rechter en kan niet volledig rationeel worden herleid, maar is tegelijk gebonden aan het
rechtssysteem en moet worden gemotiveerd. Daarmee is rechtsvinding bij Scholten noch zuivere
rechtstoepassing, noch vrije rechtsschepping, maar een verantwoord en normatief geladen proces waarin
het recht in het concrete geval wordt gevonden.
Twee bezwaren van Scholten tegen de opvatting dat rechtsvinding enkel toepassing van regels is:
1. Veel rechtsvragen laten zich niet oplossen door louter subsumptie onder een regel
Scholten stelt dat bij open normen zoals goede trouw, zorgvuldigheid, billijkheid en schuld de rechter
méér doet dan feiten onder een regel schuiven. De rechter moet het concrete gedrag normatief
waarderen. Dat oordeel volgt niet logisch uit de regel zelf, maar vereist een zelfstandige afweging. Regels
functioneren hier slechts als hulpmiddelen; het recht ligt in het concrete geval (jus in causa positum).
2. De keuze welke regel van toepassing is, is zelf al onderdeel van de rechtsvinding
In veel gevallen lijken meerdere regels tegelijk toepasbaar. De beslissing of een zaak bijvoorbeeld onder
wanprestatie, dwaling of onrechtmatige daad valt, kan niet logisch uit de regels worden afgeleid. Die
selectie vergt een intuïtieve en normatieve beslissing van de rechter. Daarmee blijkt dat rechtsvinding niet
alleen toepassing van regels is, maar ook bestaat uit het kiezen en vormen van de relevante norm.
B.J. van Ettekoven, Tussen wet en recht, pagina 101-107.
Van Ettekoven erkent dat de Afdeling bestuursrechtspraak met haar alles of niets rechtspraak heeft
bijgedragen aan de hardheid van de toeslagenaffaire en dat zij te lang is blijven vasthouden aan een
strikte lezing van de wet. Door artikel 26 Awir als volledig dwingend te beschouwen en geen ruimte te
laten voor evenredigheid of maatwerk, werd structureel volledige terugvordering toegestaan, ook in
evident onredelijke gevallen.
Tegelijk benadrukt Van Ettekoven dat de rechter bij dwingendrechtelijke formele wetgeving zonder
hardheidsclausule formeel weinig ruimte heeft om via algemene beginselen van behoorlijk bestuur, zoals
het evenredigheidsbeginsel van artikel 3:4 Awb, in te grijpen. De klassieke leer dat bijzondere formele
C.J.J.M. Stolker – Ja, geleerd zijn jullie wel
Stolker stelt de vraag of rechtswetenschap wel wetenschap is, omdat identieke juridische casussen in
verschillende landen tot totaal verschillende uitkomsten leiden. Dat toont volgens hem dat het recht geen
eenduidige waarheden oplevert en sterk afhankelijk is van interpretatie, waarden en context. Die twijfel
wordt versterkt doordat juristen hun eigen onderzoeksobject bestuderen, het recht voortdurend verandert
en rechtswetenschap nauw verweven is met de rechtspraktijk. Bovendien is juridisch onderzoek vaak
normatief, het zegt niet alleen wat het recht is, maar ook wat het zou moeten zijn.
Toch verdedigt Stolker de plaats van de rechtswetenschap aan de universiteit. Juist omdat het recht
maatschappelijke ordening, geschilbeslechting en rechtvaardigheid dient, is systematisering, kritiek en
verbetering door juristen noodzakelijk. De wetenschappelijkheid van de rechtswetenschap ligt volgens
hem niet in het leveren van juiste antwoorden, maar in de methode: transparantie, verantwoording van
keuzes, open debat en toetsbaarheid. Niet het gelijk hebben, maar het controleerbaar onderbouwen van
conclusies maakt rechtswetenschap wetenschappelijk.
R.A.J. van Gestel – Revitalisering van juridisch-dogmatisch onderzoek
Van Gestel verdedigt juridisch-dogmatisch onderzoek tegen de groeiende nadruk op empirisch en
interdisciplinair onderzoek. Hij benadrukt dat dogmatisch onderzoek de kern vormt van de
rechtswetenschap, omdat het het geldende recht beschrijft, ordent, uitlegt en evalueert. Dat onderzoek is
onvermijdelijk interpretatief en normatief, omdat juristen met open normen werken en argumenten
verschillend kunnen wegen.
Volgens Van Gestel is dat geen zwakte, zolang onderzoekers expliciet maken hoe zij tot hun conclusies
komen. Hij illustreert dit met de tegenstelling tussen wilsleer en verklaringsleer, die laten zien dat
dogmatisch onderzoek altijd zowel beschrijvend als normatief is. Het probleem ontstaat wanneer
onderzoekers niet duidelijk maken welke rol zij innemen. Daarom pleit hij voor expliciete methodologische
verantwoording, transparantie in bronkeuze en interpretatie, en duidelijke kwaliteitscriteria.
Elbers, Van Ginneken, Boone, Nieuwbeerta & Palmen – Straffen en belonen in detentie
Elbers en mede-auteurs analyseren het systeem Promoveren en Degraderen in detentie via een
planevaluatie, waarin zij de achterliggende beleidstheorie reconstrueren. Het systeem gaat ervan uit dat
gedetineerden door belonen en straffen gemotiveerd raken tot gewenst gedrag, wat zou bijdragen aan
,orde in de inrichting en vermindering van recidive. Gedetineerden die meewerken krijgen meer vrijheden,
wie dat niet doet wordt gedegradeerd.
De auteurs laten zien dat deze beleidstheorie berust op de aanname dat motivatie vooral een kwestie is
van willen. Zij bekritiseren dit uitgangspunt, omdat de gevangenispopulatie zeer heterogeen is en veel
gedetineerden kampen met cognitieve of sociale beperkingen die zelfregie bemoeilijken. Voor kwetsbare
groepen kan degradatie juist demotiverend en contraproductief werken. Daarnaast signaleren zij dat
deskundigen vooral een positieve beloningsgerichte aanpak adviseerden, terwijl het uiteindelijke beleid
sterk inzet op dreiging en straf, zonder goede wetenschappelijke onderbouwing.
Het artikel concludeert dat Promoveren en Degraderen steunt op een deels wankele theoretische basis
en dat vervolgonderzoek nodig is om te toetsen of de aannames in de praktijk kloppen.
Het systeem Promoveren en Degraderen is ambitieus, maar berust op onvoldoende onderbouwde
aannames over motivatie en gedragsverandering.
Week 2
P. Scholten, C. Asser, Handleiding tot de beoefening van het Nederlandse Burgerlijk recht. Pagina
7-12, 33-36, 129-135.
Scholten verwerpt de opvatting dat rechtsvinding louter bestaat uit het toepassen van bestaande regels.
Volgens de klassieke negentiende-eeuwse visie zou de rechter feiten simpelweg onder een wettelijke
norm subsumeren, maar die zekerheid is verdwenen doordat interpretatie onvermijdelijk is en vaak een
normatief element bevat. Met name bij open normen zoals goede trouw, zorgvuldigheid en billijkheid kan
de rechter niet volstaan met logische redenering, maar moet hij het concrete geval waarderen.
Daarom stelt Scholten dat het recht niet uitsluitend in algemene regels besloten ligt, maar mede in de
rechterlijke beslissing zelf. In veel gevallen staat niet de regel, maar het concrete geval centraal. Regels
functioneren dan als hulpmiddelen, terwijl de beslissing pas vaststelt wat in dat geval recht is. Dit vat hij
samen met de spreuk jus in causa positum: het recht ligt in het geval. Ook de keuze welke regel op een
casus wordt toegepast, is al onderdeel van de rechtsvinding en kan niet zuiver logisch worden afgeleid.
Scholten wijst erop dat dit blijkt uit de praktijk van de rechtspraak, onder meer bij open normen en bij
situaties waarin meerdere juridische kwalificaties mogelijk zijn. Dat rechterlijke beslissingen bovendien
bindend zijn krachtens gewijsde, zelfs wanneer zij materieel onjuist zijn, bevestigt volgens hem dat de
beslissing een zelfstandig normatief karakter heeft. Concrete rechtsverhoudingen worden dus niet alleen
door regels, maar ook door beslissingen bepaald.
, Bij de interpretatie van de wet benadrukt Scholten dat geen enkele methode op zichzelf volstaat. Zowel
de bedoeling van de wetgever als de objectieve betekenis van de tekst, de systematische samenhang
van het recht, maatschappelijke verhoudingen en historische ontwikkeling spelen een rol. Er bestaat geen
vaste rangorde tussen deze factoren; hun gewicht verschilt per geval. De interpretatie van de wet staat
uiteindelijk in dienst van het vinden van gerechtigheid.
In de rechterlijke beslissing komen al deze factoren samen. Die beslissing is geen loutere constatering,
maar een daad waarvoor de rechter verantwoordelijkheid draagt. Het rechtsoordeel is geworteld in het
geweten van de rechter en kan niet volledig rationeel worden herleid, maar is tegelijk gebonden aan het
rechtssysteem en moet worden gemotiveerd. Daarmee is rechtsvinding bij Scholten noch zuivere
rechtstoepassing, noch vrije rechtsschepping, maar een verantwoord en normatief geladen proces waarin
het recht in het concrete geval wordt gevonden.
Twee bezwaren van Scholten tegen de opvatting dat rechtsvinding enkel toepassing van regels is:
1. Veel rechtsvragen laten zich niet oplossen door louter subsumptie onder een regel
Scholten stelt dat bij open normen zoals goede trouw, zorgvuldigheid, billijkheid en schuld de rechter
méér doet dan feiten onder een regel schuiven. De rechter moet het concrete gedrag normatief
waarderen. Dat oordeel volgt niet logisch uit de regel zelf, maar vereist een zelfstandige afweging. Regels
functioneren hier slechts als hulpmiddelen; het recht ligt in het concrete geval (jus in causa positum).
2. De keuze welke regel van toepassing is, is zelf al onderdeel van de rechtsvinding
In veel gevallen lijken meerdere regels tegelijk toepasbaar. De beslissing of een zaak bijvoorbeeld onder
wanprestatie, dwaling of onrechtmatige daad valt, kan niet logisch uit de regels worden afgeleid. Die
selectie vergt een intuïtieve en normatieve beslissing van de rechter. Daarmee blijkt dat rechtsvinding niet
alleen toepassing van regels is, maar ook bestaat uit het kiezen en vormen van de relevante norm.
B.J. van Ettekoven, Tussen wet en recht, pagina 101-107.
Van Ettekoven erkent dat de Afdeling bestuursrechtspraak met haar alles of niets rechtspraak heeft
bijgedragen aan de hardheid van de toeslagenaffaire en dat zij te lang is blijven vasthouden aan een
strikte lezing van de wet. Door artikel 26 Awir als volledig dwingend te beschouwen en geen ruimte te
laten voor evenredigheid of maatwerk, werd structureel volledige terugvordering toegestaan, ook in
evident onredelijke gevallen.
Tegelijk benadrukt Van Ettekoven dat de rechter bij dwingendrechtelijke formele wetgeving zonder
hardheidsclausule formeel weinig ruimte heeft om via algemene beginselen van behoorlijk bestuur, zoals
het evenredigheidsbeginsel van artikel 3:4 Awb, in te grijpen. De klassieke leer dat bijzondere formele
