KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN
FACULTEIT RECHTSGELEERDHEID
Academiejaar 2025–2026
RECHTSPSYCHOLOGIE
Notities hoorcolleges + boek
Academiejaar 2025-2026
NM
,DEEL I. Een korte inleiding in de (rechts)psychologie
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
William Stern was een Duitse hoogleraar die vanwege de Jodenvervolging vluchtte naar Amerika.
Hij deed er experimenten in de rechtspsychologie rond getuigenverklaringen (zoals in de aula) om
te kijken wat mensen zich ervan herinneren (aussagepsychologie of psychology of testimony).
Hij voerde laboratoriumstudies uit, maar zijn bekendste experiment is de ‘mock crime studies’
(wat we in de aula gedaan hebben).
→ Onmiddellijke getuigenverklaringen zijn nauwkeuriger dan die wat later afgenomen
worden.
Daarnaast paste hij die kennis ook echt toe in echte zaken, hij was deskundige in de rechtbank.
Voorbeeld:
Een getuige die beweert iets te hebben gezien en hij werd dan gevraagd om naar de
verklaring te kijken en om te kijken of die verklaring overeenstemt met de werkelijkheid.
Hugo Munsterberg wordt ook beschouwd als een belangrijk figuur in de VS. Hij heeft zichzelf
geprofileerd als de grondlegger van de rechtspsychologie, maar eigenlijk klopt dat dus niet. Hij
baseerde zijn inzichten ook op die van Stern.
Hij schreef een boek waarin hij zei dat juristen onwetend, vol met vooroordelen en onverstoorbaar
in hun dommigheid zijn en dat ze beter naar de psychologen konden luisteren. Daardoor is de
rechtspsychologie in een verdoemhoekje beland in de VS voor een tijdje. Hij wilde de pionier zijn
van psychology and law, maar in de plaats daarvan werd hij de pionier van psychology against law.
Rechtspsychologie vs recht:
In de rechtspsychologie ligt de focus op de feilbaarheid en de fouten van het geheugen van
getuigen en hun verklaringen. De vraag is dan of recht en psychologie een goede combinatie
is?
De manier van kijken is heel anders, dus het is niet gemakkelijk om ze te verzoenen. Daardoor is
er wel een clash:
Psychologie Recht
Beschrijvend (data) op gedrag dat al is Voorschrijven (regels) op het gedrag dat
vs
geweest nog moet komen
Onzekerheden (waarschijnlijkheden) en
vs Zekerheid en duidelijkheid
onduidelijkheden want nooit 100% zeker
Globale focus/uitspraak op
vs Individuele gevallen
groepsniveau/gemiddelden
Probeert in te schatten wat de kans is dat
Je hebt het gedrag en je wil weten wat de
iets zich gaat voor doen als er een
vs kans is dat dat gedrag veroorzaakt is door
specifieke situatie is (= directional
een bepaalde omstandigheid
condition-probleem)
2
,Juristen trekken de toegevoegde waarde van de rechtspsychologie soms in twijfel of storen zich
aan hun inbreng. Daarvoor zijn minstens 3 redenen:
1. Toon van rechtspsychologen in bepaalde publicaties
➔ Tav juristen en de rechterlijke macht
2. Juristen beseffen niet hoe de analyse wordt uitgevoerd
➔ Kan zich wel degelijk bedienen van andere middelen dan de rechter
➔ Wetenschappelijke bevindingen
3. Balans tussen het uitvoeren van een goed onderbouwde analyse en het risico om op
de stoel van de rechter te gaan zitten
➔ Rechtspsychologen laten zich alleen uit over dat deel van het bewijs dat onder hun
deskundigheid valt
➔ De grenzen van die deskundigheid zijn niet altijd makkelijk te bepalen
3 aanbevelingen om het gat tussen juristen en rechtspsychologen te dichten:
1. Kritische ondervraging van rechtspsychologen
➔ Rapport toelichten ter zitting
➔ Vragen van rechter of het binnen deskundigheid valt
2. Analyse zo transparant mogelijk
➔ Zodat rechter kan zien waarop de conclusies gebaseerd zijn
3. Juristen en rechtspsychologen moeten zich vaker verplaatsen in de positie van een
ander
➔ Rechter moet nu eenmaal beslissing nemen
➔ Rechtspsycholoog staat soms voor dilemma’s
Zowel het recht als de rechtspsychologie kennen beperkingen waardoor het mis kan gaan in de
interactie tussen beiden:
- Beperkingen van het recht
➔ Gebrek aan empirisch bewustzijn van de jurist en verschil in perspectief
➔ Fundamenteel andere omgang met begrippen
➔ Grenzen die het recht stelt aan aan bewijzen en de bewijsbeslissing
➔ Groot probleem = de rechtsbescherming
▪ Kunnen het proces van waarheidsvinding in de weg staan
▪ Onrechtmatig verkregen bewijs mag niet gebruikt worden, anonieme
getuigenis
➔ Illustratie 1: Mr. Big procedure
▪ Verdachte wordt ingelijfd in een opgezette criminele organisatie met als doel
om hem binnen die context te bewegen tot het afleggen van een bekennende
verklaring tov de grote baas van die organisatie
▪ Hierbij wordt gebruik gemaakt van minimaliseren (ernst van het misdrijf) en
maximaliseren (gevolgen van het niet-bekennen)
▪ Een onschuldig persoon kan vanuit druk ook overgaan tot een valse
bekentenis, dus het bewijsmateriaal hierbij moet gezien worden als
onbetrouwbaar
▪ Nemo tenetur-beginsel: verdachte moet niet meewerken aan eigen
veroordeling
- Beperkingen van de rechtspsychologie
➔ Zie hoofdstuk 2
3
, 1.2 Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste
en voor het recht relevante psychologische disciplines
Onderscheid tussen rechtspsychologie, forensische psychologie en criminologische
psychologie:
Rechtspsychologie Forensische psychologie Criminologische psychologie
Gegrond in functieleer: Gegrond in klinische
Kennis over waarneming, psychologie: Gegrond in ontwikkelingen
geheugen en Deviant* gedrag van van algemene psychologie
beslissingsprocessen individuen
Hoofdzakelijk gesteund op Geen nadruk op empirisch Gesteund op theorieën en
empirisch onderzoek onderzoek empirisch onderzoek
Nadruk op experimenteel
Focus op individuele gevallen Focus op groepsniveau
onderzoek
Alle actoren, inclusief
Focus op daders en
politiële en justitiële Focus op daders
slachtoffers
autoriteiten en advocatuur
*deviant = afwijkend en is cultuurgebonden, tijdsgebonden
1.3 De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
De rechtspsychologie bestudeert menselijke processen. We gaan kijken hoe mensen zich
gedragen in contexten die onder controle van het recht staan. Welke psychologische elementen
kunnen een rol spelen, los van het type misdrijf dat die persoon pleegt.
De rechtspsychologie is vrij kritisch tav de realiteit omdat het focust op de zaken die misgaan. Ze
uiten kritiek op de juristen en zeggen alleen maar op hoe ‘dom’ ze wel niet zijn. Dat is niet helemaal
de bedoeling, maar dat is de connotatie die erbij komt.
De doelstelling is om te zorgen dat hetgeen in de juridische wereld zo goed mogelijk gebeurt en
om de best practices in kaart te brengen, alsook te vermijden praktijken.
Er is een brede focus in de rechtspsychologie, dus niet alleen daders of slachtoffers, maar echt
iedereen kan deelnemen.
MAAR nuancering:
Het is bijna uitsluitend allemaal toegepast op strafrecht en strafprocesrecht, terwijl eigenlijk elk
juridisch domein daar baat bij kan hebben.
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek
De context is vooral Angelsaksisch, wat een ander systeem is dan hier in België, dus onderzoek
uit andere landen betekent nog niet dat dat ook zo in België zal zijn. Dit verklaart ook waarom we
weinig Belgisch onderzoek zullen zien.
De rechtspsychologie is hier dus ook nog niet zo sterk ontwikkeld als daar het geval is. De grootste
brok zit in Nederland en de VS. Het is wel sterk aan het groeien de afgelopen decennia.
4
FACULTEIT RECHTSGELEERDHEID
Academiejaar 2025–2026
RECHTSPSYCHOLOGIE
Notities hoorcolleges + boek
Academiejaar 2025-2026
NM
,DEEL I. Een korte inleiding in de (rechts)psychologie
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
William Stern was een Duitse hoogleraar die vanwege de Jodenvervolging vluchtte naar Amerika.
Hij deed er experimenten in de rechtspsychologie rond getuigenverklaringen (zoals in de aula) om
te kijken wat mensen zich ervan herinneren (aussagepsychologie of psychology of testimony).
Hij voerde laboratoriumstudies uit, maar zijn bekendste experiment is de ‘mock crime studies’
(wat we in de aula gedaan hebben).
→ Onmiddellijke getuigenverklaringen zijn nauwkeuriger dan die wat later afgenomen
worden.
Daarnaast paste hij die kennis ook echt toe in echte zaken, hij was deskundige in de rechtbank.
Voorbeeld:
Een getuige die beweert iets te hebben gezien en hij werd dan gevraagd om naar de
verklaring te kijken en om te kijken of die verklaring overeenstemt met de werkelijkheid.
Hugo Munsterberg wordt ook beschouwd als een belangrijk figuur in de VS. Hij heeft zichzelf
geprofileerd als de grondlegger van de rechtspsychologie, maar eigenlijk klopt dat dus niet. Hij
baseerde zijn inzichten ook op die van Stern.
Hij schreef een boek waarin hij zei dat juristen onwetend, vol met vooroordelen en onverstoorbaar
in hun dommigheid zijn en dat ze beter naar de psychologen konden luisteren. Daardoor is de
rechtspsychologie in een verdoemhoekje beland in de VS voor een tijdje. Hij wilde de pionier zijn
van psychology and law, maar in de plaats daarvan werd hij de pionier van psychology against law.
Rechtspsychologie vs recht:
In de rechtspsychologie ligt de focus op de feilbaarheid en de fouten van het geheugen van
getuigen en hun verklaringen. De vraag is dan of recht en psychologie een goede combinatie
is?
De manier van kijken is heel anders, dus het is niet gemakkelijk om ze te verzoenen. Daardoor is
er wel een clash:
Psychologie Recht
Beschrijvend (data) op gedrag dat al is Voorschrijven (regels) op het gedrag dat
vs
geweest nog moet komen
Onzekerheden (waarschijnlijkheden) en
vs Zekerheid en duidelijkheid
onduidelijkheden want nooit 100% zeker
Globale focus/uitspraak op
vs Individuele gevallen
groepsniveau/gemiddelden
Probeert in te schatten wat de kans is dat
Je hebt het gedrag en je wil weten wat de
iets zich gaat voor doen als er een
vs kans is dat dat gedrag veroorzaakt is door
specifieke situatie is (= directional
een bepaalde omstandigheid
condition-probleem)
2
,Juristen trekken de toegevoegde waarde van de rechtspsychologie soms in twijfel of storen zich
aan hun inbreng. Daarvoor zijn minstens 3 redenen:
1. Toon van rechtspsychologen in bepaalde publicaties
➔ Tav juristen en de rechterlijke macht
2. Juristen beseffen niet hoe de analyse wordt uitgevoerd
➔ Kan zich wel degelijk bedienen van andere middelen dan de rechter
➔ Wetenschappelijke bevindingen
3. Balans tussen het uitvoeren van een goed onderbouwde analyse en het risico om op
de stoel van de rechter te gaan zitten
➔ Rechtspsychologen laten zich alleen uit over dat deel van het bewijs dat onder hun
deskundigheid valt
➔ De grenzen van die deskundigheid zijn niet altijd makkelijk te bepalen
3 aanbevelingen om het gat tussen juristen en rechtspsychologen te dichten:
1. Kritische ondervraging van rechtspsychologen
➔ Rapport toelichten ter zitting
➔ Vragen van rechter of het binnen deskundigheid valt
2. Analyse zo transparant mogelijk
➔ Zodat rechter kan zien waarop de conclusies gebaseerd zijn
3. Juristen en rechtspsychologen moeten zich vaker verplaatsen in de positie van een
ander
➔ Rechter moet nu eenmaal beslissing nemen
➔ Rechtspsycholoog staat soms voor dilemma’s
Zowel het recht als de rechtspsychologie kennen beperkingen waardoor het mis kan gaan in de
interactie tussen beiden:
- Beperkingen van het recht
➔ Gebrek aan empirisch bewustzijn van de jurist en verschil in perspectief
➔ Fundamenteel andere omgang met begrippen
➔ Grenzen die het recht stelt aan aan bewijzen en de bewijsbeslissing
➔ Groot probleem = de rechtsbescherming
▪ Kunnen het proces van waarheidsvinding in de weg staan
▪ Onrechtmatig verkregen bewijs mag niet gebruikt worden, anonieme
getuigenis
➔ Illustratie 1: Mr. Big procedure
▪ Verdachte wordt ingelijfd in een opgezette criminele organisatie met als doel
om hem binnen die context te bewegen tot het afleggen van een bekennende
verklaring tov de grote baas van die organisatie
▪ Hierbij wordt gebruik gemaakt van minimaliseren (ernst van het misdrijf) en
maximaliseren (gevolgen van het niet-bekennen)
▪ Een onschuldig persoon kan vanuit druk ook overgaan tot een valse
bekentenis, dus het bewijsmateriaal hierbij moet gezien worden als
onbetrouwbaar
▪ Nemo tenetur-beginsel: verdachte moet niet meewerken aan eigen
veroordeling
- Beperkingen van de rechtspsychologie
➔ Zie hoofdstuk 2
3
, 1.2 Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste
en voor het recht relevante psychologische disciplines
Onderscheid tussen rechtspsychologie, forensische psychologie en criminologische
psychologie:
Rechtspsychologie Forensische psychologie Criminologische psychologie
Gegrond in functieleer: Gegrond in klinische
Kennis over waarneming, psychologie: Gegrond in ontwikkelingen
geheugen en Deviant* gedrag van van algemene psychologie
beslissingsprocessen individuen
Hoofdzakelijk gesteund op Geen nadruk op empirisch Gesteund op theorieën en
empirisch onderzoek onderzoek empirisch onderzoek
Nadruk op experimenteel
Focus op individuele gevallen Focus op groepsniveau
onderzoek
Alle actoren, inclusief
Focus op daders en
politiële en justitiële Focus op daders
slachtoffers
autoriteiten en advocatuur
*deviant = afwijkend en is cultuurgebonden, tijdsgebonden
1.3 De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
De rechtspsychologie bestudeert menselijke processen. We gaan kijken hoe mensen zich
gedragen in contexten die onder controle van het recht staan. Welke psychologische elementen
kunnen een rol spelen, los van het type misdrijf dat die persoon pleegt.
De rechtspsychologie is vrij kritisch tav de realiteit omdat het focust op de zaken die misgaan. Ze
uiten kritiek op de juristen en zeggen alleen maar op hoe ‘dom’ ze wel niet zijn. Dat is niet helemaal
de bedoeling, maar dat is de connotatie die erbij komt.
De doelstelling is om te zorgen dat hetgeen in de juridische wereld zo goed mogelijk gebeurt en
om de best practices in kaart te brengen, alsook te vermijden praktijken.
Er is een brede focus in de rechtspsychologie, dus niet alleen daders of slachtoffers, maar echt
iedereen kan deelnemen.
MAAR nuancering:
Het is bijna uitsluitend allemaal toegepast op strafrecht en strafprocesrecht, terwijl eigenlijk elk
juridisch domein daar baat bij kan hebben.
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek
De context is vooral Angelsaksisch, wat een ander systeem is dan hier in België, dus onderzoek
uit andere landen betekent nog niet dat dat ook zo in België zal zijn. Dit verklaart ook waarom we
weinig Belgisch onderzoek zullen zien.
De rechtspsychologie is hier dus ook nog niet zo sterk ontwikkeld als daar het geval is. De grootste
brok zit in Nederland en de VS. Het is wel sterk aan het groeien de afgelopen decennia.
4
