samenvatting criminologie van de strafrechtsbedeling

CRIMINOLOGIE VAN DE
STRAFRECHTSBEDELING
= SRB sensu lato (zodat
mensen niet in sensu strictu
komen)




= sensu stricto




INLEIDING
Inzicht in de keten van de strafrechtsbedeling

 Van opsporing naar strafuitvoering
 Inzicht in de verschillende echelons, actoren en functies
 Instroom, doorstroom en uitstroom (niet iedereen doorloopt de volledige keten bv
seponering)



 Inzicht in de keten en de onderlinge relaties, kritisch reflecteren, zelfstandig verbanden
leggen en linken met de cursus




ALGEMEEN OVERZICHT

MISDRIJF – STRAF

De slingerbeweging van het strafrecht:


Daad dader


GESCHIEDENIS
ANCIEN RÉGIME (tot aan de 18e eeuw)

 Willekeur, recht op bestraffing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen,
voorbeeldstraffen, “wrede Middeleeuwen” versus recent onderzoek
 Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie)


VERLICHTING EN KLASSIEK STRAFRECHT (18 – 19e eeuw)


1

,  De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht
(legaliteit-proportionaliteit- subsidiariteit), vaste straffen, geen individualisering,
schuldnotie centraal
o Rechter als bouche de la loi
 Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene preventie
(afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)



POSITIVISME (2e helft 19e eeuw)

 Misdrijf gevolg causale factoren, de mens heeft geen vrije keuze, gedetermineerd,
sociaal gevaarlijkheid, Magna Charta op de helling, verschuiving van daad naar
dader, sanctie
 Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en resocialisatie (sanctie)



SOCIAAL VERWEER (2e helft 19e eeuw)

 De maatschappij beschermen (‘verweren’), de mens heeft een ‘zekere vrijheid’,
het eclecticisme van Prins
 ‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straffen versus maatregelen
(“geestesgestoorden en jeugdigen”)



NA WOII

 Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
 Uitbouw sociale vangnetten



NIEUW SOCIAAL VERWEER (na WOII)

 Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr. ‘oud’ sociaal verweer),
individualisering, mét aandacht voor de rechtspositie van de dader (focus op
legaliteit)
 Resocialisatie centraal



VANDAAG = diverse stromingen

 Straf = diverse straffen
o streven naar evenwicht tussen vergelding, afschrikking, resocialisatie en
herstel.
o Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf: wat vinden jullie daar
van?
 Rechter als koorddanser - publieke opinie
o Een rechter past zijn oordeel aan aan de persoon
o Enerzijds gelijkheid, anderzijds individualisering
 Voormalig Minister van Justitie Koen Geens: 3 fases hervormingen strafrecht,
strafprocesrecht, strafuitvoeringsrecht
 Vandaag hebben we een nieuw strafwetboek (2026)

2

,DE STRAFRECHTSKETEN


DE LOGICA VAN DE STRAFRECHTSKETEN: DE ECHELONS



In de meeste gevallen wordt deze
logica niet gevolg: komen niet
allemaal uit bij de strafuitvoering




EEN TRECHTER
 Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet
is bepaald
 Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o Slachtoffer schaamt zich, durft niet naar de politie, is geen dader, weet niet
dat het een misdrijf is….


De TRECHTER
 700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM
 Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
 Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf


OVERLOPEN/opstroppen van de trechter
 Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie
volgden niet
o “We hebben het strafrecht verwaarloosd”
o Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt
soms mank

 onbeheersbare hoeveelheid straffen en het onvermogen om die uitgesproken
straffen adequaat uit te voeren
 we moeten ervoor zorgen dat de instroom kleiner wordt en de uitstroom groter:
zoeken naar alternatieven
 Tast efficiëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling


De ruimte voor BELEID

 Klassieke strafrecht: geen ruimte voor beleid (magna charta)
 Oud sociaal verweer: creatie beleidsruimte op echelon SU en deels ST
o Bvb voorwaardelijke invrijheidsstelling, verzachtende omstandigheden
 Nieuw sociaal verweer: creatie beleidsruimte op elk echelon


3

, o Bvb praetoriaanse probatie, Bemiddeling en Maatregelen, probatie,
penitentiair verlof

KEUZES MAKEN IN DE KETEN


OPSPORING
 (Lokale en federale) politie, bijzondere inspectiediensten, douane,..
o Politie legt schriftelijk vast in processen-verbaal
 Wettelijk geen autonomie (geen politiesepot*): alles verbaliseren en doorgeven
aan OM
 Opsporingsonderzoek onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM) (90%)
o Dwangmaatregelen: vordering tot onderzoek, onder leiding van de
onderzoeksrechter (gerechtelijk onderzoek, 10%)
 Quid: staat dit op de helling?



VERVOLGING
 “Eens een misdrijf is opgespoord en vastgesteld, wordt het aan de strafrechter
voorgelegd met het oog op beoordeling en eventuele bestraffing”
o Realiteit: eerder uitzondering dan regel!
o Veel sepots, buitengerechtelijke afhandelingen


 Opsporings- en vervolgingsbeleid: richtlijnen minister van Justitie en
omzendbrieven College PG’s (COLs) = bindend voor alle leden OM
o maar binnen de grenzen bepaald door de minister van Justitie/College PG’s
kan het OM eigen accenten leggen
o = Opportuniteitsbeginsel: het OM kan beslissen om wel/niet tot vervolging
over te gaan
 OM als spilfiguur!
 Zondergevolgstelling
o Technische: geen verdachte/te weinig bewijzen…
o Beleids: opportuniteitsbeginsel, jonge dader bv…
 Buitengerechtelijke afhandeling op parketniveau
 vervolgen



STRAFTOEMETING
! Een strafrechtelijke reactie op een misdrijf is de uitzondering

Instellen strafvordering via:

 OM (OM/PdK heeft vervolgingsmonopolie)
 Uitzonderingen, zoals:




4