samenvatting
HOOFDSTUK 1: CONCEPTUEEL REFERENTIE-
KADER B. GESCHIEDENIS
1.0 inleiding
A. DEFINITIE
Ontwikkelingspsychopathologie is een
zich ontwikkelend interdisciplinair
wetenschappelijk vakgebied dat zich
richt op het verhelderen van de
wisselwerking tussen de biologische,
psychologische en sociaal-contextuele
aspecten van normale en abnormale
ontwikkeling gedurende de levensloop
(Cicchetti, 2000)
Ontwikkelingspsychopathologie is de
studie van ontwikkelingsprocessen die
bijdragen aan psychopathologie of er
bescherming tegen bieden (Kerig,
Ludlow & Wenar, 2012)
1.0 verschillende klemtonen
− Linkse: verschillende soorten
factoren en verschillende
ontwikkelingsdomeinen
− Rechtse: klemtoon op het risico
verhogend en protectief 1.1 basisprincipes
2.0 brede focus A. TYPISCHE & ATYPISCHE ONTWIKKELING IN
2.1 zowel typische als ELKAARS VERLENGDE
atypische ontwikkeling De meeste psychiatrische
2.2 biologische, problematieken zijn dimensioneel,
psychologische en sociaal- met typische ontwikkeling aan de ene
contextuele invloeden kant en atypische ontwikkeling aan
2.3 risicoverhogende en de andere. Dat komt vooral omdat
beschermende factoren deze meestal polygenetisch zijn: hoe
meer genen een rol spelen, hoe
3.0 daardoor noodzakelijkerwijze ernstiger een stoornis.
interdisciplinair
3.1 tussen & binnen In de praktijk gaan we echter
verschillende meestal categoriaal te werk, omdat
wetenschapsgebieden er ergens een grens moet worden
3.2 verschillende theorieën getrokken voor problematieken
binnen elk gebied waarvoor écht hulp nodig is. Dat
3.3 ‘macroparadigma’= wordt bepaald obv frequentie,
paraplubegrip dat orde beperking, ernst etc
schept in een veelheid aan
concepten en - Taxometrisch onderzoek:
onderzoeksactiviteiten analytische techniek om na te
gaan of een bepaald fenomeen
o Het is een vrij recent dimensioneel of categoriaal is
erkende discipline, maar - 5x meer evidentie voor het
dat betekent niet dat er dimensioneel zijn van
daarvoor geen aandacht fenomenen & dat
voor was binnen de psychopathologie daar geen
psychopathologie uitzondering in is
, B. AANDACHT VOOR CONTINUÏTEIT → Uitdaging voor longitudinaal
EN DISCONTINUÏTEIT onderzoek: probleemgedrag dat uit
zich heel anders bij kleuters vs
absolute continuïteit = 'mean-level' lagere school kinderen vs
continuïteit adolescenten vs jongvolwassenen
- gemiddeld niveau van groep → Proberen capteren in langdurige
gelijk over de tijd studies
- in sommige ontwikkelingsfasen
zijn er normatieve 'mean-level' − Angst voorspelt angst
veranderingen (heterotypische continuïteit in
- Bv anti-sociaal gedraag: stijgt angst)
in de populatie tijdens de − Angst voorspelt depressie
adolescentie & daarna weer (heterotypische continuïteit)
afneemt − Psychopathologie voorspelt
psychopathologie (klassiek
internaliserend →
externaliserend)
Drie modellen worden getest en gefit met de
data:
- Model 1: enkel homotypische continuïteit
→ Enkel verband tussen symptomen die
- Bv depressieve symptomen: lage hetzelfde zijn op latere leeftijd
prevalentie in de kindertijd – - Model 2: homotypische continuïteit +
heterotypische continuïteit binnen een
in de adolescentie aanzienlijke cluster (bv. separatie-angststoornis
stijging MAAR hier ook gaat vooraf aan sociale-angststoornis)
duidelijk geslachtsverschillen - Model 3: homotypische + heterotypische
- mate van continuïteit kan (binnen + tussen clusters) continuïteit
verschillend zijn voor
Bevindingen:
subgroepen • voor alle symptomen homotypische
continuïteit
Studie naar gedragsproblemen (tussen kindertijd
& jongvolwassenheid): op verschillende • tussen een aantal soorten symptomen
(20/56 combinaties) ook heterotypische
leeftijden metingen gebeurd → subgroepen die
continuïteit, en dit zowel binnen als
verschillen in het patroon van continuïteit?
over de hogere orde-dimensies
− Low: over de studie heen scoort deze •
groep heel laag → absolute continuïteit
− High: over de studie heen scoort deze C. ONTWIKKELING OP MEERDERE NIVEAUS VAN
groep heel hoog → absolute continuïteit ANALYSE
− Childhood limited: alleen in kindertijd, • ontwikkeling gebeurt in een
verdwijnen in de adolescentie context
− Adoloscent onset: gedragsproblemen die • kracht van sociale context
alleen opduiken in de adolescentie
• context heeft verschillende
niveaus
relatieve continuïteit = rangorde- • niveaus interageren met elkaar
continuïteit op elk moment en over de tijd
➔ individuen behouden over de
• voorstander van visie:
tijd hun positie in de groep
“ontwikkeling kan niet los
➔ Bv score op PH-dimensie gezien worden van de
ecologische omgeving
bij psychopathologie onderscheid waarbinnen het individu
tussen opgroeit”
− homotypische continuïteit = • aanleiding tot labo-
rangorde én manifestatie studies
blijven gelijk • bio-ecologisch model Urie
− heterotypische continuïteit = Bronfenbrenner
rangorde blijft gelijk,
manifestatie verandert Microsysteem = de onmiddellijke
setting van het kind bv dagelijkse
homotypisch/heterotypisch kan op omgeving
verschillende niveaus bekeken worden Mesosysteem = de betrokkenheid van
microsystemen op elkaar bv manier
,waarop ouders betrokken zijn met - indien tegelijk gemeten, ook
school geen uitspraken over
Exosysteem = context waar individu tijdssequens mogelijk
niet direct deel van maakt, maar die Risicoproces = het mechanisme dat
wel impact heeft op de ons doet begrijpen waarom er een
opvoedingscontext bv werksituatie associatie is tussen een
van ouders en stress die daarmee risicofactor en een
gepaard gaat ontwikkelingsuitkomst
Macrosysteem = bredere maat- → Vaak beste target van interventie
schappelijke, culturele, juridische… om een negatieve
context die een soort blauwdruk ontwikkelingsuitkomst te voorkomen
vormt voor de microsystemen of om te keren
Chronosysteem = alles systemen staan Kwetsbaarheidsfactor = een kenmerk
voortdurend in interactie met elkaar van het individu dat de associatie
doorheen de tijd [tijdsdimensie] tussen risicofactor en
ontwikkelingsuitkomst gaat
versterken bv. Temperament / PH
Potentiërende factor = een kenmerk
van de omgeving dat de associatie
tussen risicofactor en
ontwikkelingsuitkomst gaat
versterken bv. Armoede of ziekte
Protectieve factor = factor die de
associatie tussen risicofactor en
ontwikkelingsuitkomst gaat afzwakken
bv. Vriendjes buiten school zwakken
1.2 kernconcepten langetermijneffecten van pesten af
Bevorderende factor = factor die een
Transactie = De invloed van factoren
meer gunstige ontwikkeling voorspelt
op elkaar op verschillende
Risicofactor = factor die een meer
niveaus binnen het individu en in de
ongunstige ontwikkeling voorspelt
context
binnen een niveau van de
ontwikkeling − Verschillende factoren staan in
interactie met elkaar, maar tgv
• Hierop wordt gefocust binnen de
die interactie beïnvloeden ze
psychopathologie
ook elkaar doorheen de tijd
• Wordt bepaald dmv statistische
technieken en een associatie − Doorheen de ontwikkeling staan
vast te stellen tussen de deze factoren in dynamische
factor en ontwikkelingsuitkomst transacties met elkaar
bv. Undercontrolled − Factoren versterken elkaar over
temperamentstype gelinkt aan de tijd: de ernst van de
gokproblemen problematiek stijgt
→ Enkel uitspraken op exponentieel per extra
groepsniveau en enkel risicofactor
correlationeel! → Voordeel: als 1 factor wordt
Ontwikkelingsuitkomst = hoe iemand aangepakt, dan is het effect
op een bepaald moment functioneert ervan heel groot
(= momentopname) − Kan leiden tot escalatie van
Ontwikkeling is in constante problemen, maar evengoed kunnen
evolutie, waarvan een momentopname ze de ontwikkeling in gunstige
wordt gemaakt zin sturen
- Zowel positief als negatief veelheid van factoren op
In de meeste studies gaat het om verschillende niveaus van analyse
louter om het vaststellen van een binnen individu en context spelen
statistische associatie tussen de een rol in ontwikkeling
factor en de ontwikkelingsuitkomst Impact van die verschillende
- uitspraak op groepsniveau factoren hangt samen met:
- geen conclusies over − moment in de ontwikkeling
causaliteit mogelijk waarop de factor optreedt
o doorgaans: hoe vroeger hoe
impactvoller
, − specifieke ontwikkelingsfase veel beïnvloedende factoren in
waarin het individu zich dynamische transacties
bevindt ↓
o ontwikkelingstaken grote interindividuele variatie in
o sensitieve periodes ontwikkeling en de factoren die
− “dosis”: duur en/of mate van ontwikkeling beïnvloeden
blootstelling aan de factor) - Equifinaliteit = eenzelfde
o doorgaans: hoe hoger dosis problematiek kan worden bekomen
hoe impactvoller obv veel verschillend factoren
- onderlinge samenspel van - Multifinaliteit = eenzelfde
verschillende factoren over de factor kan leiden tot veel
tijd verschillende problematieken
- dynamische transacties
HOOFDSTUK 2: METHODOLOGISCH
REFERENTIEKADER
2.0 typische onderzoeksdesigns
A. OBSERVATIONEEL & EXPERIMENTEEL
door dynamische transacties Observationeel = correlationeel
versterken factoren elkaar over de design
tijd: impact stijgt niet additief, - Onderzoeker grijpt niet in,
maar multiplicatief maar kijkt/registreert gewoon
- Geen poging om aard of verloop
van ontwikkeling te veranderen
- Centraal: monitoren /
vaststellen wat gebeurt in het
leven van individuen, hoe ze
zich ontwikkelen en veranderen
over de tijd
studie bij adoptiekinderen naar de rol van Experimenteel
genetische en omgevingsfactoren in de predictie
van kleine criminaliteit − Onderzoeker voert een
• aanwezigheid crimineel gedrag bij manipulatie uit
biologische vs adoptievaders als − Deelnemers worden at random aan
indicator van genetisch vs
omgevingsrisico
condities toegewezen
• vergelijking % kleine criminaliteit naar − Voordeel: causale inferentie
gelang van aanwezigheid van 0, 1 of 2 mogelijk
risicofactoren − Nadeel: beperkte
• Blijkt dat genetisch & omgevingsrisico
elkaar versterken
generaliseerbaarheid naar
• Gen-omgevingscorrelaties!!! dagelijks leven
•
→ veel onderzoek in de
transactionele processen kunnen tot ontwikkelings-psychopathologie is
escalatie van problemen leiden observationeel; niet alles kan
zomaar gemanipuleerd worden
→ er zijn wel manieren om
alternatieve verklaringen maximaal
uit te sluiten en zo dicht bij
‘causaliteit’ te komen
paper uit Environmental Risk Longitudinal Twin
Study (E-Risk)
maar omgekeerd kunnen ze • geboortecohort van 1116 tweelingen (56%MZ)
ontwikkeling ook in gunstige zin • risicofactor in omgeving = blootstelling aan
verschillende soorten geweld in adolescentie
sturen o mishandeling, familiegeweld, gepest
worden face to face of online,
slachtoffer zijn van misdrijf
- ontwikkelingsuitkomst = psychopathologie op
jongvolwassen leeftijd
- symptomen van externaliserende,
internaliserende en denkstoornissen
(samengebracht in een algemene maat van
psychopathologie “p”)
HOOFDSTUK 1: CONCEPTUEEL REFERENTIE-
KADER B. GESCHIEDENIS
1.0 inleiding
A. DEFINITIE
Ontwikkelingspsychopathologie is een
zich ontwikkelend interdisciplinair
wetenschappelijk vakgebied dat zich
richt op het verhelderen van de
wisselwerking tussen de biologische,
psychologische en sociaal-contextuele
aspecten van normale en abnormale
ontwikkeling gedurende de levensloop
(Cicchetti, 2000)
Ontwikkelingspsychopathologie is de
studie van ontwikkelingsprocessen die
bijdragen aan psychopathologie of er
bescherming tegen bieden (Kerig,
Ludlow & Wenar, 2012)
1.0 verschillende klemtonen
− Linkse: verschillende soorten
factoren en verschillende
ontwikkelingsdomeinen
− Rechtse: klemtoon op het risico
verhogend en protectief 1.1 basisprincipes
2.0 brede focus A. TYPISCHE & ATYPISCHE ONTWIKKELING IN
2.1 zowel typische als ELKAARS VERLENGDE
atypische ontwikkeling De meeste psychiatrische
2.2 biologische, problematieken zijn dimensioneel,
psychologische en sociaal- met typische ontwikkeling aan de ene
contextuele invloeden kant en atypische ontwikkeling aan
2.3 risicoverhogende en de andere. Dat komt vooral omdat
beschermende factoren deze meestal polygenetisch zijn: hoe
meer genen een rol spelen, hoe
3.0 daardoor noodzakelijkerwijze ernstiger een stoornis.
interdisciplinair
3.1 tussen & binnen In de praktijk gaan we echter
verschillende meestal categoriaal te werk, omdat
wetenschapsgebieden er ergens een grens moet worden
3.2 verschillende theorieën getrokken voor problematieken
binnen elk gebied waarvoor écht hulp nodig is. Dat
3.3 ‘macroparadigma’= wordt bepaald obv frequentie,
paraplubegrip dat orde beperking, ernst etc
schept in een veelheid aan
concepten en - Taxometrisch onderzoek:
onderzoeksactiviteiten analytische techniek om na te
gaan of een bepaald fenomeen
o Het is een vrij recent dimensioneel of categoriaal is
erkende discipline, maar - 5x meer evidentie voor het
dat betekent niet dat er dimensioneel zijn van
daarvoor geen aandacht fenomenen & dat
voor was binnen de psychopathologie daar geen
psychopathologie uitzondering in is
, B. AANDACHT VOOR CONTINUÏTEIT → Uitdaging voor longitudinaal
EN DISCONTINUÏTEIT onderzoek: probleemgedrag dat uit
zich heel anders bij kleuters vs
absolute continuïteit = 'mean-level' lagere school kinderen vs
continuïteit adolescenten vs jongvolwassenen
- gemiddeld niveau van groep → Proberen capteren in langdurige
gelijk over de tijd studies
- in sommige ontwikkelingsfasen
zijn er normatieve 'mean-level' − Angst voorspelt angst
veranderingen (heterotypische continuïteit in
- Bv anti-sociaal gedraag: stijgt angst)
in de populatie tijdens de − Angst voorspelt depressie
adolescentie & daarna weer (heterotypische continuïteit)
afneemt − Psychopathologie voorspelt
psychopathologie (klassiek
internaliserend →
externaliserend)
Drie modellen worden getest en gefit met de
data:
- Model 1: enkel homotypische continuïteit
→ Enkel verband tussen symptomen die
- Bv depressieve symptomen: lage hetzelfde zijn op latere leeftijd
prevalentie in de kindertijd – - Model 2: homotypische continuïteit +
heterotypische continuïteit binnen een
in de adolescentie aanzienlijke cluster (bv. separatie-angststoornis
stijging MAAR hier ook gaat vooraf aan sociale-angststoornis)
duidelijk geslachtsverschillen - Model 3: homotypische + heterotypische
- mate van continuïteit kan (binnen + tussen clusters) continuïteit
verschillend zijn voor
Bevindingen:
subgroepen • voor alle symptomen homotypische
continuïteit
Studie naar gedragsproblemen (tussen kindertijd
& jongvolwassenheid): op verschillende • tussen een aantal soorten symptomen
(20/56 combinaties) ook heterotypische
leeftijden metingen gebeurd → subgroepen die
continuïteit, en dit zowel binnen als
verschillen in het patroon van continuïteit?
over de hogere orde-dimensies
− Low: over de studie heen scoort deze •
groep heel laag → absolute continuïteit
− High: over de studie heen scoort deze C. ONTWIKKELING OP MEERDERE NIVEAUS VAN
groep heel hoog → absolute continuïteit ANALYSE
− Childhood limited: alleen in kindertijd, • ontwikkeling gebeurt in een
verdwijnen in de adolescentie context
− Adoloscent onset: gedragsproblemen die • kracht van sociale context
alleen opduiken in de adolescentie
• context heeft verschillende
niveaus
relatieve continuïteit = rangorde- • niveaus interageren met elkaar
continuïteit op elk moment en over de tijd
➔ individuen behouden over de
• voorstander van visie:
tijd hun positie in de groep
“ontwikkeling kan niet los
➔ Bv score op PH-dimensie gezien worden van de
ecologische omgeving
bij psychopathologie onderscheid waarbinnen het individu
tussen opgroeit”
− homotypische continuïteit = • aanleiding tot labo-
rangorde én manifestatie studies
blijven gelijk • bio-ecologisch model Urie
− heterotypische continuïteit = Bronfenbrenner
rangorde blijft gelijk,
manifestatie verandert Microsysteem = de onmiddellijke
setting van het kind bv dagelijkse
homotypisch/heterotypisch kan op omgeving
verschillende niveaus bekeken worden Mesosysteem = de betrokkenheid van
microsystemen op elkaar bv manier
,waarop ouders betrokken zijn met - indien tegelijk gemeten, ook
school geen uitspraken over
Exosysteem = context waar individu tijdssequens mogelijk
niet direct deel van maakt, maar die Risicoproces = het mechanisme dat
wel impact heeft op de ons doet begrijpen waarom er een
opvoedingscontext bv werksituatie associatie is tussen een
van ouders en stress die daarmee risicofactor en een
gepaard gaat ontwikkelingsuitkomst
Macrosysteem = bredere maat- → Vaak beste target van interventie
schappelijke, culturele, juridische… om een negatieve
context die een soort blauwdruk ontwikkelingsuitkomst te voorkomen
vormt voor de microsystemen of om te keren
Chronosysteem = alles systemen staan Kwetsbaarheidsfactor = een kenmerk
voortdurend in interactie met elkaar van het individu dat de associatie
doorheen de tijd [tijdsdimensie] tussen risicofactor en
ontwikkelingsuitkomst gaat
versterken bv. Temperament / PH
Potentiërende factor = een kenmerk
van de omgeving dat de associatie
tussen risicofactor en
ontwikkelingsuitkomst gaat
versterken bv. Armoede of ziekte
Protectieve factor = factor die de
associatie tussen risicofactor en
ontwikkelingsuitkomst gaat afzwakken
bv. Vriendjes buiten school zwakken
1.2 kernconcepten langetermijneffecten van pesten af
Bevorderende factor = factor die een
Transactie = De invloed van factoren
meer gunstige ontwikkeling voorspelt
op elkaar op verschillende
Risicofactor = factor die een meer
niveaus binnen het individu en in de
ongunstige ontwikkeling voorspelt
context
binnen een niveau van de
ontwikkeling − Verschillende factoren staan in
interactie met elkaar, maar tgv
• Hierop wordt gefocust binnen de
die interactie beïnvloeden ze
psychopathologie
ook elkaar doorheen de tijd
• Wordt bepaald dmv statistische
technieken en een associatie − Doorheen de ontwikkeling staan
vast te stellen tussen de deze factoren in dynamische
factor en ontwikkelingsuitkomst transacties met elkaar
bv. Undercontrolled − Factoren versterken elkaar over
temperamentstype gelinkt aan de tijd: de ernst van de
gokproblemen problematiek stijgt
→ Enkel uitspraken op exponentieel per extra
groepsniveau en enkel risicofactor
correlationeel! → Voordeel: als 1 factor wordt
Ontwikkelingsuitkomst = hoe iemand aangepakt, dan is het effect
op een bepaald moment functioneert ervan heel groot
(= momentopname) − Kan leiden tot escalatie van
Ontwikkeling is in constante problemen, maar evengoed kunnen
evolutie, waarvan een momentopname ze de ontwikkeling in gunstige
wordt gemaakt zin sturen
- Zowel positief als negatief veelheid van factoren op
In de meeste studies gaat het om verschillende niveaus van analyse
louter om het vaststellen van een binnen individu en context spelen
statistische associatie tussen de een rol in ontwikkeling
factor en de ontwikkelingsuitkomst Impact van die verschillende
- uitspraak op groepsniveau factoren hangt samen met:
- geen conclusies over − moment in de ontwikkeling
causaliteit mogelijk waarop de factor optreedt
o doorgaans: hoe vroeger hoe
impactvoller
, − specifieke ontwikkelingsfase veel beïnvloedende factoren in
waarin het individu zich dynamische transacties
bevindt ↓
o ontwikkelingstaken grote interindividuele variatie in
o sensitieve periodes ontwikkeling en de factoren die
− “dosis”: duur en/of mate van ontwikkeling beïnvloeden
blootstelling aan de factor) - Equifinaliteit = eenzelfde
o doorgaans: hoe hoger dosis problematiek kan worden bekomen
hoe impactvoller obv veel verschillend factoren
- onderlinge samenspel van - Multifinaliteit = eenzelfde
verschillende factoren over de factor kan leiden tot veel
tijd verschillende problematieken
- dynamische transacties
HOOFDSTUK 2: METHODOLOGISCH
REFERENTIEKADER
2.0 typische onderzoeksdesigns
A. OBSERVATIONEEL & EXPERIMENTEEL
door dynamische transacties Observationeel = correlationeel
versterken factoren elkaar over de design
tijd: impact stijgt niet additief, - Onderzoeker grijpt niet in,
maar multiplicatief maar kijkt/registreert gewoon
- Geen poging om aard of verloop
van ontwikkeling te veranderen
- Centraal: monitoren /
vaststellen wat gebeurt in het
leven van individuen, hoe ze
zich ontwikkelen en veranderen
over de tijd
studie bij adoptiekinderen naar de rol van Experimenteel
genetische en omgevingsfactoren in de predictie
van kleine criminaliteit − Onderzoeker voert een
• aanwezigheid crimineel gedrag bij manipulatie uit
biologische vs adoptievaders als − Deelnemers worden at random aan
indicator van genetisch vs
omgevingsrisico
condities toegewezen
• vergelijking % kleine criminaliteit naar − Voordeel: causale inferentie
gelang van aanwezigheid van 0, 1 of 2 mogelijk
risicofactoren − Nadeel: beperkte
• Blijkt dat genetisch & omgevingsrisico
elkaar versterken
generaliseerbaarheid naar
• Gen-omgevingscorrelaties!!! dagelijks leven
•
→ veel onderzoek in de
transactionele processen kunnen tot ontwikkelings-psychopathologie is
escalatie van problemen leiden observationeel; niet alles kan
zomaar gemanipuleerd worden
→ er zijn wel manieren om
alternatieve verklaringen maximaal
uit te sluiten en zo dicht bij
‘causaliteit’ te komen
paper uit Environmental Risk Longitudinal Twin
Study (E-Risk)
maar omgekeerd kunnen ze • geboortecohort van 1116 tweelingen (56%MZ)
ontwikkeling ook in gunstige zin • risicofactor in omgeving = blootstelling aan
verschillende soorten geweld in adolescentie
sturen o mishandeling, familiegeweld, gepest
worden face to face of online,
slachtoffer zijn van misdrijf
- ontwikkelingsuitkomst = psychopathologie op
jongvolwassen leeftijd
- symptomen van externaliserende,
internaliserende en denkstoornissen
(samengebracht in een algemene maat van
psychopathologie “p”)
