2025-
2026
Samenvatting
Inleiding
Wetenschappelijk
Onderzoek (SOW-
PWB1190)
SAMENVATTING “MET ANDERE OGEN” EN “OGEN DOEN
ONDERZOEK” AANGEVULD MET AANTEKENINGEN VAN DE
HOORCOLLEGES
,Inhoudsopgave
Met andere ogen.............................................................................................................. 4
Hoofdstuk 1 het soort onderzoek waar dit boek op gericht is................................................................4
Inleiding............................................................................................................................................. 4
Aan de slag....................................................................................................................................... 4
Onderzoekscyclus.............................................................................................................................. 4
Persoon en context............................................................................................................................. 5
Kwantitatief of kwalitatief onderzoek................................................................................................ 6
Nadere plaatsbepaling...................................................................................................................... 6
Hoofdstuk 2 het conceptualiseren van onderzoek.................................................................................7
2.1 Inleiding....................................................................................................................................... 7
2.2 Probleemstelling........................................................................................................................... 7
2.3 Doelstelling.................................................................................................................................. 7
2.4 Vraagstelling................................................................................................................................ 8
2.5 Inperken, onderbouwen en terugkoppelen...................................................................................8
2.6 De rol van de theorie.................................................................................................................... 9
2.7 De rol van persoon en context................................................................................................... 10
Hoofdstuk 3 inrichting van het onderzoek........................................................................................... 13
3.1 Inleiding..................................................................................................................................... 13
3.2 Wie doet er mee?....................................................................................................................... 13
3.3 Wat is je methode van dataverzameling?...................................................................................14
3.5 Hoe ga je de data verzamelen en verwerken?............................................................................15
3.6 grondvormen van een onderzoeksopzet....................................................................................16
3.7 De rol van persoon en context................................................................................................... 17
3.8 Samenvatting............................................................................................................................. 17
Hoofdstuk 4 Het uitvoeren van onderzoek: dataverzameling..............................................................19
4.2 Onvolledige deelname................................................................................................................ 19
4.3 Hoe krijg je een goede deelname?............................................................................................. 19
4.4 Rol van persoon en context........................................................................................................ 20
4.5 Samenvatting............................................................................................................................. 20
Hoofdstuk 5: Het uitvoeren van onderzoek: dataverwerking...............................................................21
5.1 Inleiding..................................................................................................................................... 21
5.2 Kwantitatieve data verwerken.................................................................................................... 21
5.3 Kwalitatieve data verwerken...................................................................................................... 22
5.4 Een mix: kwantitatief en kwalitatief........................................................................................... 23
5.5 Rol van persoon en context........................................................................................................ 23
Hoofdstuk 6: Het rapporteren over onderzoek....................................................................................25
6.2 Uitgangspunten bij het rapporteren........................................................................................... 25
6.3 Het format nader bekeken......................................................................................................... 25
6.4 Overige zaken van belang voor de rapportage...........................................................................26
6.5 Rol van persoon en context........................................................................................................ 27
Hoofdstuk 7: Terugkijken en verder.................................................................................................... 28
7.8 Ethische kwesties....................................................................................................................... 28
Ogen doen onderzoek..................................................................................................... 29
8 Experimenteel onderzoek................................................................................................................. 29
8.1 Inleiding..................................................................................................................................... 29
8.2 Pre-experimentele designs......................................................................................................... 29
8.3 Soorten buitenexperimentele factoren.......................................................................................29
8.4 Randomiseren en matchen......................................................................................................... 29
8.5 Intern valide designs.................................................................................................................. 30
, 8.6 Single subject research.............................................................................................................. 30
8.7 Quasi-experimentele designs..................................................................................................... 30
9 Correlationeel onderzoek................................................................................................................. 31
9.2 De analyse van een variabele.................................................................................................... 31
9.3 Samenhang in correlationeel onderzoek....................................................................................31
9.4 causaliteit in correlationeel onderzoek.......................................................................................31
9.5 Oplossingen voor het derde variabeleprobleem.........................................................................31
Code of Conduct APA...................................................................................................... 33
Algemene principes............................................................................................................................. 33
Ethische problemen oplossen.............................................................................................................. 33
Gedragscode VSNU......................................................................................................... 33
2 Principes........................................................................................................................................... 33
3 Normen voor goede onderzoekspraktijken.......................................................................................33
3.2 Ontwerp..................................................................................................................................... 33
3.3 Uitvoering................................................................................................................................... 34
3.4 Verslaglegging............................................................................................................................ 34
3.5 Beoordeling en peer review........................................................................................................ 35
3.6 Communicatie............................................................................................................................ 35
3.7 Normen die voor alle onderzoeksfasen gelden...........................................................................35
4 Zorgplichten van de instelling.......................................................................................................... 36
4.2 Training en supervisie................................................................................................................ 36
4.3 Onderzoekscultuur..................................................................................................................... 36
4.4 Databeheer................................................................................................................................ 36
4.5 Openbaarmaking en verspreiding..............................................................................................36
4.6 Ethische normstelling en procedures.........................................................................................37
Hoorcolleges.................................................................................................................. 38
Hoorcollege 1Inleiding......................................................................................................................... 38
Hoorcollege 2 conceptualiseren.......................................................................................................... 38
Probleemstelling............................................................................................................................... 38
Doelstelling...................................................................................................................................... 38
Vraagstelling.................................................................................................................................... 38
Het belang van een theoretisch kader..............................................................................................39
Het concepuele model...................................................................................................................... 39
Conceptuele modellen...................................................................................................................... 39
Hoorcollege 3 correlationeel onderzoek en casualiteit en pre-experimentele designs en
buitenexperimentele factoren............................................................................................................. 42
Onderzoeksopzet en design............................................................................................................. 42
Hoorcollege 4 Designs: (quasi-) experimentele...................................................................................43
Hoorcollege 5 designs: N=1 en “wie”.................................................................................................. 45
Hoorcollege 6 Methoden van dataverzameling...................................................................................47
Meten met behulp van vragenlijsten................................................................................................47
Meten met behulp van tests............................................................................................................. 47
Hoorcollege 7 Methoden van dataverzameling...................................................................................48
Interview.......................................................................................................................................... 48
Observatie........................................................................................................................................ 48
Hoorcollege 8 Valideit en betrouwbaarheid......................................................................................... 50
Hoorcollege 9: Datamanagement en -verwerking...............................................................................52
Datamanagement............................................................................................................................ 52
, Dataverwerking................................................................................................................................ 52
Kwalitatieve dataverwerking............................................................................................................ 53
Hoorcollege 10: Ethiek........................................................................................................................ 54
Hoorcollege 11: Rapportage................................................................................................................ 55
Structuur onderzoeksverslag, APA.................................................................................................... 55
Kritisch lezen: beoordeel een bron................................................................................................... 56
Kritisch lezen: Beoordeel de argumentatie.......................................................................................56
Kritisch lezen: Beoordeel de methode.............................................................................................. 56
Kritisch lezen: Beoordeel de resultaten............................................................................................57
,MET ANDERE OGEN
HOOFDSTUK 1 HET SOORT ONDERZOEK WAAR DIT BOEK OP GERICHT IS
INLEIDING
Dit boek richt zich op onderzoek in de praktijk van zorg en onderwijs voor jeugdigen die speciale
aandacht nodig hebben, met het doel informatie te verkrijgen om bepaalde dingen in die praktijk te
verbeteren.
Praktijk gestuurd onderzoek: het gezamenlijke zoekproces van onderzoekers en
praktijkfunctionarissen, met het doel informatie te verzamelen die het praktisch handelen van een
individuele praktijkfunctionaris, een groep van praktijkfunctionarissen, een bepaalde organisatie of een
groep van organisaties verandert.
Theoriegericht onderzoek draagt bij aan theorievorming om bepaalde verschijnselen in de wereld
om ons heen te beschrijven, te ordenen en te verklaren.
Praktijkgerichte onderzoek: heeft als doel wetenschappelijke kennis in praktijksituaties toepassen.
AAN DE SLAG
Voordat je een onderzoek gaat opzetten is het belangrijk
om te realiseren dat:
Onderzoek verloopt volgens een
onderzoekscyclus met logische stappen die
steeds om reflectie en besluitvorming vragen.
Onderzoek vereist een persoon met kennis en
kunde om de cyclus te doorlopen.
Onderzoek vereist een context waarbinnen de
cyclus doorlopen wordt.
De onderzoekscyclus: methodologische spelregels die
het ideale plaatje geven voor het doen van wetenschappelijk onderzoek. Persoon: jij, degene met de
ambitie voor het onderzoek. Context: personen, systemen en fysieke zaken. De persoon en context
moeten beide (5 B’s):
Belang hebben bij het onderzoek.
Bereid zijn het onderzoek uit te voeren.
Bekwaam zijn het onderzoek uit te voeren.
Beschikbaar zijn.
Benutting: uit zijn op benutting van de resultaten.
ONDERZOEKSCYCLUS
De cyclus kent drie fasen:
Conceptualiseringsfase: beschrijven van
probleemstelling, doelstelling en vraagstelling.
Inrichtingsfase: wie doen er mee, wat voor
gegevens, wanneer en hoe.
Uitvoeringsfase: onderzoeksdata wordt
verzameld en verwerkt, uiteindelijk wordt een
aanbeveling geschreven.
, De onderzoekscyclus maakt dat je grondig te werk gaat. Je maakt het onderzoek controleerbaar en
herhaalbaar. Dat laatste maakt je onderzoek dan ook weer betrouwbaar. Het is ook belangrijk dat je
onderzoek kennis oplevert die geldig is en dus ook klopt met de verschijnselen, dat maakt je onderzoek
valide. Betrouwbaarheid en validiteit zeggen iets over de kwaliteit van je onderzoek.
PERSOON EN CONTEXT
Wanneer de 5B’s niet of in weinige mate aanwezig zijn, dan belemmeren ze de opzet en uitvoering van
je onderzoek, als ze in voldoende mate aanwezig zijn, bevorderen ze deze juist. Omgekeerd bevordert
of belemmert de wijze waarop je de onderzoekscyclus doorloopt ook weer de 5B’s van persoon en
context.
DE PERSOON VAN DE ONDERZOEKER
Al jaren blijkt dat practici en onderzoekers niet altijd goed samengaan. Als practitioner-researcher of
scientist-practitioner verenig je de rollen van onderzoeken en practicus, waarbij je het beste uit die
twee in balans probeert te brengen.
Intuïtief practicus; stelt praktisch handelen voorop,
heeft weinig met onderzoek en zal kennis uit
onderzoek niet snel benutten.
Klinisch wetenschapper: heeft weinig met de
praktijk, onderzoekt vooral vanuit een theoretische
interesse en de wens daarover te publiceren.
Reflectief practicus: reflecteert systematisch op zijn
handelen.
Evidence-based practicus: laat handelen leiden door
wetenschappelijke kennis, richtlijnen en protocollen die
op basis daarvan zijn opgesteld.
Practicus-onderzoeker: expliciteren en toetsen van
praktijkkennis. Reflecteert actief op eigen professioneel
handelen en gedraagt zich daarbij als een wetenschapper.
Als practicus onderzoeker kan je rol veranderen in het werkveld. Het is de kunst om deze
roldifferentiatie goed te hanteren. Er kan een spanningsveld ontstaan. Dit kun je oplossen door het
splitsen van de dubbelrol. De onderzoeker is dan niet zelf als practicus in de praktijk werkzaam, maar
werkt er wel nauw mee samen.
DE CONTEXT VAN HET ONDERZOEK
Organisaties kennen een structuur en cultuur. Structuur = het totaal van de verschillende manieren
waarop het werk in afzonderlijke taken is verdeeld en de wijze waarop deze taken vervolgens worden
gecoördineerd (functies, verdeling van verantwoordelijkheden en macht). Cultuur = de som van alle
gemeenschappelijke en als vanzelfsprekend ervaren veronderstellingen die een groep in de loop van
haar bestaan heeft geleerd (bijvoorbeeld missie- en viesiedocumenten, maar ook onuitgesproken
waarden, normen en attitudes).
PERSOON EN CONTEXT IN SCHEMA
Persoon Context
Belang Je verwacht dat het onderzoek jou een Personen in je context verwachten dat het
voordeel oplevert. onderzoek voor hen voordeel oplevert.
Bereidheid Je vindt het onderzoek de moeite Personen in je context vinden het
waard en wilt je hiervoor inspannen. onderzoek de moeite waard en willen
graag een bijdrage leveren.
2026
Samenvatting
Inleiding
Wetenschappelijk
Onderzoek (SOW-
PWB1190)
SAMENVATTING “MET ANDERE OGEN” EN “OGEN DOEN
ONDERZOEK” AANGEVULD MET AANTEKENINGEN VAN DE
HOORCOLLEGES
,Inhoudsopgave
Met andere ogen.............................................................................................................. 4
Hoofdstuk 1 het soort onderzoek waar dit boek op gericht is................................................................4
Inleiding............................................................................................................................................. 4
Aan de slag....................................................................................................................................... 4
Onderzoekscyclus.............................................................................................................................. 4
Persoon en context............................................................................................................................. 5
Kwantitatief of kwalitatief onderzoek................................................................................................ 6
Nadere plaatsbepaling...................................................................................................................... 6
Hoofdstuk 2 het conceptualiseren van onderzoek.................................................................................7
2.1 Inleiding....................................................................................................................................... 7
2.2 Probleemstelling........................................................................................................................... 7
2.3 Doelstelling.................................................................................................................................. 7
2.4 Vraagstelling................................................................................................................................ 8
2.5 Inperken, onderbouwen en terugkoppelen...................................................................................8
2.6 De rol van de theorie.................................................................................................................... 9
2.7 De rol van persoon en context................................................................................................... 10
Hoofdstuk 3 inrichting van het onderzoek........................................................................................... 13
3.1 Inleiding..................................................................................................................................... 13
3.2 Wie doet er mee?....................................................................................................................... 13
3.3 Wat is je methode van dataverzameling?...................................................................................14
3.5 Hoe ga je de data verzamelen en verwerken?............................................................................15
3.6 grondvormen van een onderzoeksopzet....................................................................................16
3.7 De rol van persoon en context................................................................................................... 17
3.8 Samenvatting............................................................................................................................. 17
Hoofdstuk 4 Het uitvoeren van onderzoek: dataverzameling..............................................................19
4.2 Onvolledige deelname................................................................................................................ 19
4.3 Hoe krijg je een goede deelname?............................................................................................. 19
4.4 Rol van persoon en context........................................................................................................ 20
4.5 Samenvatting............................................................................................................................. 20
Hoofdstuk 5: Het uitvoeren van onderzoek: dataverwerking...............................................................21
5.1 Inleiding..................................................................................................................................... 21
5.2 Kwantitatieve data verwerken.................................................................................................... 21
5.3 Kwalitatieve data verwerken...................................................................................................... 22
5.4 Een mix: kwantitatief en kwalitatief........................................................................................... 23
5.5 Rol van persoon en context........................................................................................................ 23
Hoofdstuk 6: Het rapporteren over onderzoek....................................................................................25
6.2 Uitgangspunten bij het rapporteren........................................................................................... 25
6.3 Het format nader bekeken......................................................................................................... 25
6.4 Overige zaken van belang voor de rapportage...........................................................................26
6.5 Rol van persoon en context........................................................................................................ 27
Hoofdstuk 7: Terugkijken en verder.................................................................................................... 28
7.8 Ethische kwesties....................................................................................................................... 28
Ogen doen onderzoek..................................................................................................... 29
8 Experimenteel onderzoek................................................................................................................. 29
8.1 Inleiding..................................................................................................................................... 29
8.2 Pre-experimentele designs......................................................................................................... 29
8.3 Soorten buitenexperimentele factoren.......................................................................................29
8.4 Randomiseren en matchen......................................................................................................... 29
8.5 Intern valide designs.................................................................................................................. 30
, 8.6 Single subject research.............................................................................................................. 30
8.7 Quasi-experimentele designs..................................................................................................... 30
9 Correlationeel onderzoek................................................................................................................. 31
9.2 De analyse van een variabele.................................................................................................... 31
9.3 Samenhang in correlationeel onderzoek....................................................................................31
9.4 causaliteit in correlationeel onderzoek.......................................................................................31
9.5 Oplossingen voor het derde variabeleprobleem.........................................................................31
Code of Conduct APA...................................................................................................... 33
Algemene principes............................................................................................................................. 33
Ethische problemen oplossen.............................................................................................................. 33
Gedragscode VSNU......................................................................................................... 33
2 Principes........................................................................................................................................... 33
3 Normen voor goede onderzoekspraktijken.......................................................................................33
3.2 Ontwerp..................................................................................................................................... 33
3.3 Uitvoering................................................................................................................................... 34
3.4 Verslaglegging............................................................................................................................ 34
3.5 Beoordeling en peer review........................................................................................................ 35
3.6 Communicatie............................................................................................................................ 35
3.7 Normen die voor alle onderzoeksfasen gelden...........................................................................35
4 Zorgplichten van de instelling.......................................................................................................... 36
4.2 Training en supervisie................................................................................................................ 36
4.3 Onderzoekscultuur..................................................................................................................... 36
4.4 Databeheer................................................................................................................................ 36
4.5 Openbaarmaking en verspreiding..............................................................................................36
4.6 Ethische normstelling en procedures.........................................................................................37
Hoorcolleges.................................................................................................................. 38
Hoorcollege 1Inleiding......................................................................................................................... 38
Hoorcollege 2 conceptualiseren.......................................................................................................... 38
Probleemstelling............................................................................................................................... 38
Doelstelling...................................................................................................................................... 38
Vraagstelling.................................................................................................................................... 38
Het belang van een theoretisch kader..............................................................................................39
Het concepuele model...................................................................................................................... 39
Conceptuele modellen...................................................................................................................... 39
Hoorcollege 3 correlationeel onderzoek en casualiteit en pre-experimentele designs en
buitenexperimentele factoren............................................................................................................. 42
Onderzoeksopzet en design............................................................................................................. 42
Hoorcollege 4 Designs: (quasi-) experimentele...................................................................................43
Hoorcollege 5 designs: N=1 en “wie”.................................................................................................. 45
Hoorcollege 6 Methoden van dataverzameling...................................................................................47
Meten met behulp van vragenlijsten................................................................................................47
Meten met behulp van tests............................................................................................................. 47
Hoorcollege 7 Methoden van dataverzameling...................................................................................48
Interview.......................................................................................................................................... 48
Observatie........................................................................................................................................ 48
Hoorcollege 8 Valideit en betrouwbaarheid......................................................................................... 50
Hoorcollege 9: Datamanagement en -verwerking...............................................................................52
Datamanagement............................................................................................................................ 52
, Dataverwerking................................................................................................................................ 52
Kwalitatieve dataverwerking............................................................................................................ 53
Hoorcollege 10: Ethiek........................................................................................................................ 54
Hoorcollege 11: Rapportage................................................................................................................ 55
Structuur onderzoeksverslag, APA.................................................................................................... 55
Kritisch lezen: beoordeel een bron................................................................................................... 56
Kritisch lezen: Beoordeel de argumentatie.......................................................................................56
Kritisch lezen: Beoordeel de methode.............................................................................................. 56
Kritisch lezen: Beoordeel de resultaten............................................................................................57
,MET ANDERE OGEN
HOOFDSTUK 1 HET SOORT ONDERZOEK WAAR DIT BOEK OP GERICHT IS
INLEIDING
Dit boek richt zich op onderzoek in de praktijk van zorg en onderwijs voor jeugdigen die speciale
aandacht nodig hebben, met het doel informatie te verkrijgen om bepaalde dingen in die praktijk te
verbeteren.
Praktijk gestuurd onderzoek: het gezamenlijke zoekproces van onderzoekers en
praktijkfunctionarissen, met het doel informatie te verzamelen die het praktisch handelen van een
individuele praktijkfunctionaris, een groep van praktijkfunctionarissen, een bepaalde organisatie of een
groep van organisaties verandert.
Theoriegericht onderzoek draagt bij aan theorievorming om bepaalde verschijnselen in de wereld
om ons heen te beschrijven, te ordenen en te verklaren.
Praktijkgerichte onderzoek: heeft als doel wetenschappelijke kennis in praktijksituaties toepassen.
AAN DE SLAG
Voordat je een onderzoek gaat opzetten is het belangrijk
om te realiseren dat:
Onderzoek verloopt volgens een
onderzoekscyclus met logische stappen die
steeds om reflectie en besluitvorming vragen.
Onderzoek vereist een persoon met kennis en
kunde om de cyclus te doorlopen.
Onderzoek vereist een context waarbinnen de
cyclus doorlopen wordt.
De onderzoekscyclus: methodologische spelregels die
het ideale plaatje geven voor het doen van wetenschappelijk onderzoek. Persoon: jij, degene met de
ambitie voor het onderzoek. Context: personen, systemen en fysieke zaken. De persoon en context
moeten beide (5 B’s):
Belang hebben bij het onderzoek.
Bereid zijn het onderzoek uit te voeren.
Bekwaam zijn het onderzoek uit te voeren.
Beschikbaar zijn.
Benutting: uit zijn op benutting van de resultaten.
ONDERZOEKSCYCLUS
De cyclus kent drie fasen:
Conceptualiseringsfase: beschrijven van
probleemstelling, doelstelling en vraagstelling.
Inrichtingsfase: wie doen er mee, wat voor
gegevens, wanneer en hoe.
Uitvoeringsfase: onderzoeksdata wordt
verzameld en verwerkt, uiteindelijk wordt een
aanbeveling geschreven.
, De onderzoekscyclus maakt dat je grondig te werk gaat. Je maakt het onderzoek controleerbaar en
herhaalbaar. Dat laatste maakt je onderzoek dan ook weer betrouwbaar. Het is ook belangrijk dat je
onderzoek kennis oplevert die geldig is en dus ook klopt met de verschijnselen, dat maakt je onderzoek
valide. Betrouwbaarheid en validiteit zeggen iets over de kwaliteit van je onderzoek.
PERSOON EN CONTEXT
Wanneer de 5B’s niet of in weinige mate aanwezig zijn, dan belemmeren ze de opzet en uitvoering van
je onderzoek, als ze in voldoende mate aanwezig zijn, bevorderen ze deze juist. Omgekeerd bevordert
of belemmert de wijze waarop je de onderzoekscyclus doorloopt ook weer de 5B’s van persoon en
context.
DE PERSOON VAN DE ONDERZOEKER
Al jaren blijkt dat practici en onderzoekers niet altijd goed samengaan. Als practitioner-researcher of
scientist-practitioner verenig je de rollen van onderzoeken en practicus, waarbij je het beste uit die
twee in balans probeert te brengen.
Intuïtief practicus; stelt praktisch handelen voorop,
heeft weinig met onderzoek en zal kennis uit
onderzoek niet snel benutten.
Klinisch wetenschapper: heeft weinig met de
praktijk, onderzoekt vooral vanuit een theoretische
interesse en de wens daarover te publiceren.
Reflectief practicus: reflecteert systematisch op zijn
handelen.
Evidence-based practicus: laat handelen leiden door
wetenschappelijke kennis, richtlijnen en protocollen die
op basis daarvan zijn opgesteld.
Practicus-onderzoeker: expliciteren en toetsen van
praktijkkennis. Reflecteert actief op eigen professioneel
handelen en gedraagt zich daarbij als een wetenschapper.
Als practicus onderzoeker kan je rol veranderen in het werkveld. Het is de kunst om deze
roldifferentiatie goed te hanteren. Er kan een spanningsveld ontstaan. Dit kun je oplossen door het
splitsen van de dubbelrol. De onderzoeker is dan niet zelf als practicus in de praktijk werkzaam, maar
werkt er wel nauw mee samen.
DE CONTEXT VAN HET ONDERZOEK
Organisaties kennen een structuur en cultuur. Structuur = het totaal van de verschillende manieren
waarop het werk in afzonderlijke taken is verdeeld en de wijze waarop deze taken vervolgens worden
gecoördineerd (functies, verdeling van verantwoordelijkheden en macht). Cultuur = de som van alle
gemeenschappelijke en als vanzelfsprekend ervaren veronderstellingen die een groep in de loop van
haar bestaan heeft geleerd (bijvoorbeeld missie- en viesiedocumenten, maar ook onuitgesproken
waarden, normen en attitudes).
PERSOON EN CONTEXT IN SCHEMA
Persoon Context
Belang Je verwacht dat het onderzoek jou een Personen in je context verwachten dat het
voordeel oplevert. onderzoek voor hen voordeel oplevert.
Bereidheid Je vindt het onderzoek de moeite Personen in je context vinden het
waard en wilt je hiervoor inspannen. onderzoek de moeite waard en willen
graag een bijdrage leveren.
