Inhoud
1. Wat is filosofie?..................................................................................................................................3
1.1 Oorsprong van de term.................................................................................................................3
1.2 Verschillende onderdelen van filosofie.........................................................................................3
1.2.1 Metafysica.............................................................................................................................3
1.2.2 Epistemologie of kennisleer...................................................................................................3
1.2.3 Ethiek.....................................................................................................................................3
1.2.4 Specialisatie...........................................................................................................................4
1.3 Methodes in de filosofie...............................................................................................................4
1.4 Conclusie......................................................................................................................................5
2. Het lichaam-geest probleem in de filosofie........................................................................................7
2.1 Het lichaam-geest probleem........................................................................................................7
2.2 Drie gedachtenexperimenten.......................................................................................................7
2.2.1 The Matrix.............................................................................................................................7
2.2.2 Beam me up, Scotty...............................................................................................................7
2.2.3 Chinese Room Argument.......................................................................................................7
3. Filosofie in Antieke Oudheid.............................................................................................................10
3.1 Filosofie in de Griekse Oudheid..................................................................................................10
3.1.1 Presocratische of vroeg-Griekse filosofie.............................................................................10
3.1.2 De grote 3 (EX!!)..................................................................................................................11
3.2 Filosofie in de Hellenistische Oudheid........................................................................................16
3.2.1 Epicurisme...........................................................................................................................16
3.2.2 Stoïcisme..............................................................................................................................16
3.3 Filosofie tijdens West Romeinse Keizerrijk.................................................................................17
3.3.1 Neoplatonisme....................................................................................................................17
4. Filosofie in Middeleeuwen................................................................................................................18
4.1 De Christelijke Westerse Middeleeuwen....................................................................................18
4.2 De Arabische filosofie.................................................................................................................18
5. Opkomst van de Moderne Filosofie..................................................................................................20
5.1 Wetenschap en de wetenschappelijke methode........................................................................20
5.2 Hobbes en politieke filosofie......................................................................................................22
5.3 Empirisme en rationalisme.........................................................................................................23
5.3.1 Empirisme............................................................................................................................23
5.3.2 Rationalisme........................................................................................................................25
, 5.4 Conclusie....................................................................................................................................26
6. Verlichting........................................................................................................................................28
6.1 De Verlichting als stroming.........................................................................................................28
6.1.1 Kritisch voor religie..............................................................................................................28
6.1.2 Maakbaarheid van de mens.................................................................................................29
6.1.3 Verspreiden van kennis........................................................................................................29
6.1.4 Revolutionair denken...........................................................................................................30
6.2 Baruch de Spinoza......................................................................................................................30
6.2.1 Tractatus Theologico-Politicus.............................................................................................31
6.2.2 Ethica...................................................................................................................................31
6.3 Immanuel Kant...........................................................................................................................32
6.3.1 Metafysica...........................................................................................................................33
6.3.2 Ethiek...................................................................................................................................34
7. Denken na Kant................................................................................................................................36
7.1 Idealisme, romantiek en esthetica..............................................................................................36
7.1.1 Hegel....................................................................................................................................36
7.1.2 Schopenhauer......................................................................................................................37
7.2 Friedrich Nietzsche.....................................................................................................................37
7.3 Utilitarisme.................................................................................................................................39
8. 20ste eeuw filosofie............................................................................................................................42
8.1 Fenomenologie...........................................................................................................................42
8.1.1 De transcendentale reductie...............................................................................................42
8.1.2 Kritiek op te objectieve wetenschap....................................................................................42
8.1.3 De vrije wil...........................................................................................................................42
8.2 Existentialisme............................................................................................................................43
8.2.1 Basisidee..............................................................................................................................43
8.2.2 Objectivering en authenticiteit............................................................................................43
8.2.3 Existentialisme en links-marxisme.......................................................................................44
8.3 Taalfilosofie................................................................................................................................44
8.3.1 Waarom taalfilosofie...........................................................................................................44
8.3.2 Wittgenstein 1.....................................................................................................................44
8.3.3 Wittgenstein 2.....................................................................................................................45
8.4 Verschillende andere thema’s in hedendaagse filosofie.............................................................45
8.4.1 Politieke filosofie.................................................................................................................45
9. Wat is de mens?...............................................................................................................................50
9.1 Biologie.......................................................................................................................................50
1
, 9.2 Leven en geest............................................................................................................................50
9.3 Bewustzijn..................................................................................................................................51
9.4 Taal.............................................................................................................................................51
9.5 Verstand.....................................................................................................................................52
9.6 Emoties.......................................................................................................................................53
9.7 Moraliteit....................................................................................................................................54
9.8 Conclusie....................................................................................................................................54
10. Bio-ethiek.......................................................................................................................................55
2
,1. Wat is filosofie?
- Blaise Pascal
o Mens is zwakste in natuur
o Maar mens heeft gave: denken goed denken = grondbeginsel van moraal
1.1 Oorsprong van de term
- = combinatie oud-Griekse woord voor vriend en woord voor wijsheid
- Liefde of vriendschap voor de wijsheid ‘wijsbegeerte’
- Zoektocht naar wijsheid of waarheid
- Is poging op rationele en systematisch natuur na te denken over fundamentele zaken (‘durf
denken’ slogang)
- Ideeën: abstracte dingen bepalen hoe we wereld zien en organiseren
o Idee dat we allemaal gelijk zijn: is ooit ontstaan
o Belang gelijkheid en voorkeur voor democratie: gevolg van een idee
- Hoe we naar mens kijken, geschiedenis, concept van ‘volk’ = idee
o Ideeën en denken bepalen ons
o Dit vak probeert grote stromingen in denken bloot te leggen
Proberen begrijpen hoe mensen dachten en waarom
Door geschiedenis te bekijken: beter begrijpen hoe we vandaag denken
1.2 Verschillende onderdelen van filosofie
- Filosofie heeft te maken met kritisch denken
- VB: bioloog VS filosoof
o Bioloog: redeneert binnen biologie, gebruikt aannames nodig om aan biologie te
doen (microscoop)
o Filosoof: stelt fundamentele vragen over of buiten de biologie
- Subdomeinen die filosofie onderscheidt:
o Metafysica
o Epistemologie of kennisleer
o ethiek
1.2.1 Metafysica
- Van Oud-Griekse woord ‘voorbij de fysica’
- Waar vragen worden gesteld over het zijn van dingen
- Is er werkelijkheid achter de zichtbare werkelijkheid
- VB
o Bestaat de tijd ook echt of hebben we alleen een menselijke ervaring van tijd?
o Bestaat er iets als ‘de menselijke aard’ of is dat iets dat we construeren?
1.2.2 Epistemologie of kennisleer
- Stelt vraag naar wat betrouwbare kennis is: hoe komen we tot kennis?
- Onze ogen of voelen kunnen ons bedriegen (optische illusie) dus waarom geloven wat je
ziet?
- VB: als ik en exp 100x doe met dezelfde uitkomst, kan ik dan helemaal zeker zijn van de
uitkomst?
1.2.3 Ethiek
- Meer bekend
3
, - Hoe moeten we ons gedragen
o Wat is juist en fout
o Wat is goed en slecht
o Wat is onrechtvaardig en rechtvaardig (was slavernij altijd fout?)
- Ook algemenere en theoretische vragen
o Bestaat er iets als een universele en absolute morele waarheid?
o Waarop is moraal advies van expert gebaseerd?
- VB: COVID
o Metafysische vragen: onthult deze crisis iets over de mens en zijn menselijke aard?
o Epistemologische vragen: veel discussie over de juiste gegevens en feitelijke
onjuistheden
o Ethische vragen: wie krijgt voorrang wnr ziekenhuis overbevolkt?
1.2.4 Specialisatie
- Onderverdeling in metafysica, epistemologie en ethiek: oudste/meest klassieke
- Andere domeinen (later)
o Esthetica: vraag naar wat schoonheid is
o Taalfilosofie
o Politieke filosofie
- Vandaag: filosofen gaan zich specialiseren in domein
1.3 Methodes in de filosofie
- Via welke methodes en technieken: antwoorden op filosofische vragen krijgen
- Filosofische vragen benaderen zo rationeel en systematisch mogelijk
- Dennett: gereedschapskist voor denken
- Filosofie: debat voeren obv redenen en argumenten expliciet maken
- Conceptuele analyse
o Vertrek: breed concept
o Door concept te verhelderen door
Te definiëren
Grote concept te verfijnen en onder te verdelen in specifieke
- Bestuderen en analyseren geschriften van eerdere filosofen
o Er is vooruitgang in filosofisch denken, bouwen verder
o Bv. logica = studie geldige en ongeldige redeneringen: Aristoteles eerst en latere
filosofen er op verder gebouwd
- Gedachtenexp
o = vragen aan mensen om zich in bepaalde fictieve of hypothetische situatie in te
beelden obv onze intuïtie in situatie worden bepaalde conclusies getrokken
o Bv. het schip van Theseus (nieuwe planken, is hetzelfde schip?)
- Methodische twijfel
o Filosofisch probleem aanpakken door eerst alles in twijfel tet trekken en dan vraag
stellen: ‘waarvan in dit probleem kunnen we absoluut zeker zijn?’
o Vanuit die waarheid via logisch redeneren proberen redenering opbouwen
o Descartes
- Toepassing en abstractie (2 verwante methodes)
o Toepassing
Vertrek: algemene theorie
Theorie toepassen op concreet probleem
4
, Vaak in medische ethiek (bv. euthanasie)
o Abstractie
Vertrek: concreet probleem of concrete intuïtie
Daaruit algemene principes af te leiden
1.4 Conclusie
- Klassiek: filosofie is poging om te komen tot kritisch denken en om dat zo goed als mogelijk
te doen op systematische manier
- Vandaag
o Filosofie heeft meer spec betekenis
o = discipline die aantal fundamentele vragen stelt en die probeert met aantal
technieken en methodes te beantwoorden
5
,6
,2. Het lichaam-geest probleem in de filosofie
- ‘Gezonde geest in een gezond lichaam’
2.1 Het lichaam-geest probleem
- Hoeveel zou het kosten wnr we alle chemische elementen zouden aankopen waaruit een
gem mens is opgebouwd?
- Mens bestaat uit 59 versch elementen: levende mens met gevoelens, denkvermogen,
verleden en toekomst veel vragen
- Hoe van levenloze naar levende materie? Ook geest en ziel?
- Centrale vraag: wat is de geest (of bewustzijn) en hoe kan deze geest een invloed uitoefenen
op ons lichaam
- Mensen nadenken over zichzelf: identificeren met lichaam + dingen: karakter en
persoonlijkheid (geest)
- Bv. transgender: lichaam veranderen om overeen te komen met persoon die ze zich voelen
- Probleem omdat niet duidelijk hoe lichaam en geest zich verhouden
2.2 Drie gedachtenexperimenten
2.2.1 The Matrix
- Film
- Wereld in toekomst waarin mens oorlog uitvecht tegen intelligente machines met computer
gesimuleerde realiteit gemodelleerd naar wereld zoals vandaag
- Mensen worden aangekoppeld en leven zonder te weten dat ze in computerprogramma
zitten
- Vragen: hoe ervaren ons leven en wat is relatie met buitenwereld?
- Persoon is losgekoppeld maar heeft wereld met oorlog en geweld en vraagt om iedereen
achter te laten en terug te komen: hij zal toch niets meer herinneren gedachtenexp
2.2.2 Beam me up, Scotty
- Idee van teleportatie
- Materiële lichaam wordt omgezet in energiegolf verzonden naar andere locatie E
opnieuw naar materie (kopie en originele vernietigt)
- Vraag
o Stel je gebruikt deze teleportatie: verander je van plaats of maak je kopie?
o Bestaat er iets zoals een origineel en kopie wnr niet te onderscheiden?
2.2.3 Chinese Room Argument
- Exp
o Iemand in kamer afgesloten van buitenwereld, smalle ingang en uitgang
o Door ingang: tekst in chinees
o Persoon begrijpt geen Chinees
o In kamer een boek met instructies bij tekens gekoppelt aan andere chinese tekens
terugsturen door uitgang
o Ingang: vraag en uitgang: antwoord
- !! Voor iemand die langs buitenkant kamer staat, lijkt het alsof persoon in kamer chinees
spreekt is illusie
- Kamer = metafoor of computer of AI
- AI robot lijkt alsof die bewustzijn heeft of bepaalde vaardigheden maar is niet zo
7
,8
, -
9
1. Wat is filosofie?..................................................................................................................................3
1.1 Oorsprong van de term.................................................................................................................3
1.2 Verschillende onderdelen van filosofie.........................................................................................3
1.2.1 Metafysica.............................................................................................................................3
1.2.2 Epistemologie of kennisleer...................................................................................................3
1.2.3 Ethiek.....................................................................................................................................3
1.2.4 Specialisatie...........................................................................................................................4
1.3 Methodes in de filosofie...............................................................................................................4
1.4 Conclusie......................................................................................................................................5
2. Het lichaam-geest probleem in de filosofie........................................................................................7
2.1 Het lichaam-geest probleem........................................................................................................7
2.2 Drie gedachtenexperimenten.......................................................................................................7
2.2.1 The Matrix.............................................................................................................................7
2.2.2 Beam me up, Scotty...............................................................................................................7
2.2.3 Chinese Room Argument.......................................................................................................7
3. Filosofie in Antieke Oudheid.............................................................................................................10
3.1 Filosofie in de Griekse Oudheid..................................................................................................10
3.1.1 Presocratische of vroeg-Griekse filosofie.............................................................................10
3.1.2 De grote 3 (EX!!)..................................................................................................................11
3.2 Filosofie in de Hellenistische Oudheid........................................................................................16
3.2.1 Epicurisme...........................................................................................................................16
3.2.2 Stoïcisme..............................................................................................................................16
3.3 Filosofie tijdens West Romeinse Keizerrijk.................................................................................17
3.3.1 Neoplatonisme....................................................................................................................17
4. Filosofie in Middeleeuwen................................................................................................................18
4.1 De Christelijke Westerse Middeleeuwen....................................................................................18
4.2 De Arabische filosofie.................................................................................................................18
5. Opkomst van de Moderne Filosofie..................................................................................................20
5.1 Wetenschap en de wetenschappelijke methode........................................................................20
5.2 Hobbes en politieke filosofie......................................................................................................22
5.3 Empirisme en rationalisme.........................................................................................................23
5.3.1 Empirisme............................................................................................................................23
5.3.2 Rationalisme........................................................................................................................25
, 5.4 Conclusie....................................................................................................................................26
6. Verlichting........................................................................................................................................28
6.1 De Verlichting als stroming.........................................................................................................28
6.1.1 Kritisch voor religie..............................................................................................................28
6.1.2 Maakbaarheid van de mens.................................................................................................29
6.1.3 Verspreiden van kennis........................................................................................................29
6.1.4 Revolutionair denken...........................................................................................................30
6.2 Baruch de Spinoza......................................................................................................................30
6.2.1 Tractatus Theologico-Politicus.............................................................................................31
6.2.2 Ethica...................................................................................................................................31
6.3 Immanuel Kant...........................................................................................................................32
6.3.1 Metafysica...........................................................................................................................33
6.3.2 Ethiek...................................................................................................................................34
7. Denken na Kant................................................................................................................................36
7.1 Idealisme, romantiek en esthetica..............................................................................................36
7.1.1 Hegel....................................................................................................................................36
7.1.2 Schopenhauer......................................................................................................................37
7.2 Friedrich Nietzsche.....................................................................................................................37
7.3 Utilitarisme.................................................................................................................................39
8. 20ste eeuw filosofie............................................................................................................................42
8.1 Fenomenologie...........................................................................................................................42
8.1.1 De transcendentale reductie...............................................................................................42
8.1.2 Kritiek op te objectieve wetenschap....................................................................................42
8.1.3 De vrije wil...........................................................................................................................42
8.2 Existentialisme............................................................................................................................43
8.2.1 Basisidee..............................................................................................................................43
8.2.2 Objectivering en authenticiteit............................................................................................43
8.2.3 Existentialisme en links-marxisme.......................................................................................44
8.3 Taalfilosofie................................................................................................................................44
8.3.1 Waarom taalfilosofie...........................................................................................................44
8.3.2 Wittgenstein 1.....................................................................................................................44
8.3.3 Wittgenstein 2.....................................................................................................................45
8.4 Verschillende andere thema’s in hedendaagse filosofie.............................................................45
8.4.1 Politieke filosofie.................................................................................................................45
9. Wat is de mens?...............................................................................................................................50
9.1 Biologie.......................................................................................................................................50
1
, 9.2 Leven en geest............................................................................................................................50
9.3 Bewustzijn..................................................................................................................................51
9.4 Taal.............................................................................................................................................51
9.5 Verstand.....................................................................................................................................52
9.6 Emoties.......................................................................................................................................53
9.7 Moraliteit....................................................................................................................................54
9.8 Conclusie....................................................................................................................................54
10. Bio-ethiek.......................................................................................................................................55
2
,1. Wat is filosofie?
- Blaise Pascal
o Mens is zwakste in natuur
o Maar mens heeft gave: denken goed denken = grondbeginsel van moraal
1.1 Oorsprong van de term
- = combinatie oud-Griekse woord voor vriend en woord voor wijsheid
- Liefde of vriendschap voor de wijsheid ‘wijsbegeerte’
- Zoektocht naar wijsheid of waarheid
- Is poging op rationele en systematisch natuur na te denken over fundamentele zaken (‘durf
denken’ slogang)
- Ideeën: abstracte dingen bepalen hoe we wereld zien en organiseren
o Idee dat we allemaal gelijk zijn: is ooit ontstaan
o Belang gelijkheid en voorkeur voor democratie: gevolg van een idee
- Hoe we naar mens kijken, geschiedenis, concept van ‘volk’ = idee
o Ideeën en denken bepalen ons
o Dit vak probeert grote stromingen in denken bloot te leggen
Proberen begrijpen hoe mensen dachten en waarom
Door geschiedenis te bekijken: beter begrijpen hoe we vandaag denken
1.2 Verschillende onderdelen van filosofie
- Filosofie heeft te maken met kritisch denken
- VB: bioloog VS filosoof
o Bioloog: redeneert binnen biologie, gebruikt aannames nodig om aan biologie te
doen (microscoop)
o Filosoof: stelt fundamentele vragen over of buiten de biologie
- Subdomeinen die filosofie onderscheidt:
o Metafysica
o Epistemologie of kennisleer
o ethiek
1.2.1 Metafysica
- Van Oud-Griekse woord ‘voorbij de fysica’
- Waar vragen worden gesteld over het zijn van dingen
- Is er werkelijkheid achter de zichtbare werkelijkheid
- VB
o Bestaat de tijd ook echt of hebben we alleen een menselijke ervaring van tijd?
o Bestaat er iets als ‘de menselijke aard’ of is dat iets dat we construeren?
1.2.2 Epistemologie of kennisleer
- Stelt vraag naar wat betrouwbare kennis is: hoe komen we tot kennis?
- Onze ogen of voelen kunnen ons bedriegen (optische illusie) dus waarom geloven wat je
ziet?
- VB: als ik en exp 100x doe met dezelfde uitkomst, kan ik dan helemaal zeker zijn van de
uitkomst?
1.2.3 Ethiek
- Meer bekend
3
, - Hoe moeten we ons gedragen
o Wat is juist en fout
o Wat is goed en slecht
o Wat is onrechtvaardig en rechtvaardig (was slavernij altijd fout?)
- Ook algemenere en theoretische vragen
o Bestaat er iets als een universele en absolute morele waarheid?
o Waarop is moraal advies van expert gebaseerd?
- VB: COVID
o Metafysische vragen: onthult deze crisis iets over de mens en zijn menselijke aard?
o Epistemologische vragen: veel discussie over de juiste gegevens en feitelijke
onjuistheden
o Ethische vragen: wie krijgt voorrang wnr ziekenhuis overbevolkt?
1.2.4 Specialisatie
- Onderverdeling in metafysica, epistemologie en ethiek: oudste/meest klassieke
- Andere domeinen (later)
o Esthetica: vraag naar wat schoonheid is
o Taalfilosofie
o Politieke filosofie
- Vandaag: filosofen gaan zich specialiseren in domein
1.3 Methodes in de filosofie
- Via welke methodes en technieken: antwoorden op filosofische vragen krijgen
- Filosofische vragen benaderen zo rationeel en systematisch mogelijk
- Dennett: gereedschapskist voor denken
- Filosofie: debat voeren obv redenen en argumenten expliciet maken
- Conceptuele analyse
o Vertrek: breed concept
o Door concept te verhelderen door
Te definiëren
Grote concept te verfijnen en onder te verdelen in specifieke
- Bestuderen en analyseren geschriften van eerdere filosofen
o Er is vooruitgang in filosofisch denken, bouwen verder
o Bv. logica = studie geldige en ongeldige redeneringen: Aristoteles eerst en latere
filosofen er op verder gebouwd
- Gedachtenexp
o = vragen aan mensen om zich in bepaalde fictieve of hypothetische situatie in te
beelden obv onze intuïtie in situatie worden bepaalde conclusies getrokken
o Bv. het schip van Theseus (nieuwe planken, is hetzelfde schip?)
- Methodische twijfel
o Filosofisch probleem aanpakken door eerst alles in twijfel tet trekken en dan vraag
stellen: ‘waarvan in dit probleem kunnen we absoluut zeker zijn?’
o Vanuit die waarheid via logisch redeneren proberen redenering opbouwen
o Descartes
- Toepassing en abstractie (2 verwante methodes)
o Toepassing
Vertrek: algemene theorie
Theorie toepassen op concreet probleem
4
, Vaak in medische ethiek (bv. euthanasie)
o Abstractie
Vertrek: concreet probleem of concrete intuïtie
Daaruit algemene principes af te leiden
1.4 Conclusie
- Klassiek: filosofie is poging om te komen tot kritisch denken en om dat zo goed als mogelijk
te doen op systematische manier
- Vandaag
o Filosofie heeft meer spec betekenis
o = discipline die aantal fundamentele vragen stelt en die probeert met aantal
technieken en methodes te beantwoorden
5
,6
,2. Het lichaam-geest probleem in de filosofie
- ‘Gezonde geest in een gezond lichaam’
2.1 Het lichaam-geest probleem
- Hoeveel zou het kosten wnr we alle chemische elementen zouden aankopen waaruit een
gem mens is opgebouwd?
- Mens bestaat uit 59 versch elementen: levende mens met gevoelens, denkvermogen,
verleden en toekomst veel vragen
- Hoe van levenloze naar levende materie? Ook geest en ziel?
- Centrale vraag: wat is de geest (of bewustzijn) en hoe kan deze geest een invloed uitoefenen
op ons lichaam
- Mensen nadenken over zichzelf: identificeren met lichaam + dingen: karakter en
persoonlijkheid (geest)
- Bv. transgender: lichaam veranderen om overeen te komen met persoon die ze zich voelen
- Probleem omdat niet duidelijk hoe lichaam en geest zich verhouden
2.2 Drie gedachtenexperimenten
2.2.1 The Matrix
- Film
- Wereld in toekomst waarin mens oorlog uitvecht tegen intelligente machines met computer
gesimuleerde realiteit gemodelleerd naar wereld zoals vandaag
- Mensen worden aangekoppeld en leven zonder te weten dat ze in computerprogramma
zitten
- Vragen: hoe ervaren ons leven en wat is relatie met buitenwereld?
- Persoon is losgekoppeld maar heeft wereld met oorlog en geweld en vraagt om iedereen
achter te laten en terug te komen: hij zal toch niets meer herinneren gedachtenexp
2.2.2 Beam me up, Scotty
- Idee van teleportatie
- Materiële lichaam wordt omgezet in energiegolf verzonden naar andere locatie E
opnieuw naar materie (kopie en originele vernietigt)
- Vraag
o Stel je gebruikt deze teleportatie: verander je van plaats of maak je kopie?
o Bestaat er iets zoals een origineel en kopie wnr niet te onderscheiden?
2.2.3 Chinese Room Argument
- Exp
o Iemand in kamer afgesloten van buitenwereld, smalle ingang en uitgang
o Door ingang: tekst in chinees
o Persoon begrijpt geen Chinees
o In kamer een boek met instructies bij tekens gekoppelt aan andere chinese tekens
terugsturen door uitgang
o Ingang: vraag en uitgang: antwoord
- !! Voor iemand die langs buitenkant kamer staat, lijkt het alsof persoon in kamer chinees
spreekt is illusie
- Kamer = metafoor of computer of AI
- AI robot lijkt alsof die bewustzijn heeft of bepaalde vaardigheden maar is niet zo
7
,8
, -
9
