Inhoud document per week
Week 1 FO hfdst 8
MO hfdst 1 en 4
college
Week 2 MO hoofdstuk 2 en 3, extra literatuur,
kennisclip week 2
Week 3 FO h19, MO h6 en 7
Week 4 Geen college – dus kleine tussen conclusie
Week 5 2x losse extra literatuur en 4x kennisclip
Week 6 MO h5 en extra literatuur
Week 7 2x losse extra literatuur en 2x kennisclip en
OM video canvas
Week 1: FO hfdst 8 en MO hfdst 1 en 4 en college
Hoofdstuk 8 – morele ontwikkeling en delinquentie
Het geweten is een psychische functie waarin meerdere domeinen (empathie, zelfbewuste
emoties en moreel redeneren) samenwerken om het evenwicht van
de zelfwaardering of identiteit te bewaken. De ontwikkeling van het geweten loopt van de
babytijd tot de adolescentie en wordt beïnvloed door neurobiologische processen. Er bestaat
een complex verband tussen deze domeinen en (jeugd)delinquentie.
Kernpunten
• Mensen functioneren op verschillende morele niveaus afhankelijk van de situatie.
• Er is een sterkere relatie tussen morele cognitie (redeneren, cognitieve empathie) en
delinquentie dan tussen morele emoties (schuld, schaamte, affectieve empathie) en
delinquentie.
• De hersengebieden die met het geweten samenhangen, zijn ook betrokken bij pijn- en
leedervaring.
Inleiding
Het geweten is geen statische structuur, maar een functionele interactie van verschillende
psychische domeinen die actief worden bij een verstoring van het innerlijk evenwicht.
In de vroege kindertijd ontwikkelt het kind veilige gehechtheid, epistemic trust, emotionele
regulatie en mentaliserend vermogen (Theory of Mind).
Deze vormen de basis voor empathie, schuld, schaamte en morele oordelen.
Een goed functionerend geweten bestaat uit:
1. Empathisch vermogen
2. Zelfbewuste emoties
3. Moreel redeneren
De activiteit van deze domeinen verschilt per situatie; empathie, emoties en moreel redeneren
zijn dus dynamisch en contextafhankelijk.
De domeinen van de gewetensfunctie
1. Empathisch vermogen en delinquentie
,Empathie bestaat uit:
• Cognitieve empathie – het indentificeren en begrijpen van de emoties van anderen.
• Affectieve empathie – het meevoelen met de emoties van anderen. Is hierbij duidelijk dat
de emotie niet van zichzelf is.
Empathie reguleert emoties en sociale interacties en kan iemand weerhouden van negatief
gedrag.
• Ontwikkeling start in de vroege kindertijd en neemt cognitief toe in de adolescentie.
• Hoge empathie = prosociaal gedrag.
• Lage empathie = agressie, pesten, delinquentie.
Onderzoek:
Delinquenten scoren lager op cognitieve en affectieve empathie, al is het verschil bij affectieve
empathie kleiner. Leeftijd en sekse beïnvloeden de sterkte van dit verband (jongeren en vrouwen
tonen minder verschil).
2. Zelfbewuste emoties, identiteit en delinquentie
Zelfbewuste emoties ontstaan bij de evaluatie van eigen gedrag en gedachten. Anticipatie op
zelfbewuste emoties stuurt ons gedrag, denken en fantaseren. We vermijden gedrag dat
schaamte of schuld zou oproepen. De “kleur” van de emotie, van positief tot negatief, hangt af
van hoe de evaluatie uitvalt t.o.v. de zelfwaardering. Deze emoties ontwikkelen zich pas vanaf
ongeveer 2 à 3 jaar, als kinderen een besef van zelf en morele normen krijgen.
Belangrijkste emoties:
• Schuld: gericht op gedrag (“ik heb iets slechts gedaan”) → stimuleert herstel.
• Schaamte: gericht op identiteit (“ik ben slecht”) → pijnlijk, kan leiden tot zelfhaat of
externalisatie (“het ligt aan de ander”).
Relatie met delinquentie:
• Schuld → beschermt tegen delinquentie, hangt samen met verantwoordelijkheid en
prosociaal gedrag.
• Schaamte → bij internaliserende verwerking van schaamte kan zij een remmend effect
hebben, terwijl externaliserende verwerking delinquentie legitimeert.
Onderzoek:
Meer geneigdheid tot ervaren van schuld of schaamte → minder kans op delinquentie.
De samenhang is sterker voor schuld dan voor schaamte.
3. Moreel redeneren en delinquentie
Moraliteit en delinquentie zijn nauw verbonden: beide gaan over gedrag dat gevolgen heeft voor
het welzijn en de rechten van anderen. Een belangrijk onderdeel van moraliteit is het moreel
oordeelsvermogen: vermogen om morele beslissingen te rechtvaardigen en de intenties van
anderen mee te wegen.
De psycholoog Lawrence Kohlberg (1984) beschreef zes hiërarchische stadia van moreel
redeneren:
, • Lagere stadia: gericht op het vermijden van straf en het nastreven van eigenbelang.
• Hogere stadia: gericht op wederkerigheid, respect, vertrouwen en het sociaal contract
Een hoger niveau van moreel redeneren is daardoor onverenigbaar met antisociaal of
delinquent gedrag, omdat men dan rekening houdt met anderen en maatschappelijke normen.
Stams et al. (2006): Uit een meta-analyse bleek dat delinquente jongeren significant lager
scoren op moreel oordeelsvermogen dan niet-delinquenten > sterker dan de verschillen bij
empathie, schuld of schaamte.
Van Vugt et al. (2011): Jongeren met een lager moreel redeneringsniveau hadden ook meer kans
op recidive (herhaling van delicten).
Moreel redeneren is geen vaststaand vermogen maar afhankelijk van de sociale context.
Iemand kan in het dagelijks leven op een redelijk hoog moreel niveau redeneren, maar in
situaties met andere sociale normen (bijv. binnen een criminele groep) lager functioneren.
Voorbeeld (Van Vugt et al., 2008):
• Jeugdige zedendelinquenten bleken in het algemeen normaal te kunnen redeneren,
maar hun morele oordelen over hun eigen delict waren sterk beperkt.
• Dit beperkte redeneren hing samen met cognitieve vertekeningen > denkfouten die
dienen om schuldgevoelens en negatieve zelfwaardering te vermijden en rechtvaardigen
antisociaal gedrag en houden het in stand. → In therapie is het daarom belangrijk om
zulke cognitieve vertekeningen te corrigeren, zodat jongeren op een hoger moreel
niveau leren redeneren.
Van Vugt e.a. (2008, 2011) vonden ook dat persoonlijke factoren waaronder psychiatrische
problematiek het moreel redeneren beïnvloeden:
• Jeugdige zedendelinquenten met een licht verstandelijke beperking redeneren op
een lager niveau dan anderen.
• Hun oordelen zijn vaak gericht op persoonlijk voordeel of eigen behoeftebevrediging in
plaats van morele principes.
Neurobiologische aspecten van het geweten
Het geweten is niet gebonden aan één specifiek hersengebied, maar wordt ondersteund
door neurobiologische netwerken en circuits die betrokken zijn bij moreel redeneren, empathie
en antisociaal gedrag.
• Betrokken Gebieden: Morele cognities en empathie zijn geassocieerd met gebieden
zoals de posterior superior temporal sulcus, amygdala, insula, ventromediale
prefrontale cortex (VMFC), dorso-laterale prefrontale cortex en mediale prefrontale
cortex.
• Spiegelneuronen: In de anterior midcingulate cortex en de anterior insula spelen
spiegelneuronen een rol bij het begrijpen van emoties van anderen via imitatie. Deze
gebieden zijn ook actief bij het ervaren van eigen pijn of het waarnemen van pijn bij
anderen.
• Psychopathie en Empathie: Een verminderd empathisch vermogen bij psychopathie
wordt toegeschreven aan disfunctioneren van de amygdala en VMFC. Dit resulteert in
het niet geremd worden door het leed van anderen, hoewel recente bevindingen
, suggereren dat daders met sterke psychopathische trekken wel adequaat pijn bij
anderen kunnen waarnemen (begrip is aanwezig, maar de emotionele reactie
ontbreekt).
• Overlap: Hersengebieden betrokken bij het waarnemen van pijn bij anderen overlappen
met circuits voor emoties, besluitvorming en moreel redeneren.
• Rol van Oxytocine: De neuropeptide oxytocine fungeert als buffer tegen sociale stress en
speelt een sleutelrol bij sociale hechting, wat relevant is voor het socialisatieproces en
de gewetensontwikkeling. Hogere oxytocine-niveaus zijn doorgaans gerelateerd
aan vertrouwen, empathie en altruïsme.
• Verrassende Vondsten bij Psychopathie: Bij forensische patiënten met psychopathische
trekken werden echter hogere oxytocine-niveaus gevonden dan bij de controlegroep, en
dit hing zelfs positief samen met psychopathische kenmerken.
• Mogelijke Verklaringen:
o Deze combinatie (hoge oxytocine, lage cortisol) zou kunnen wijzen op
het uitdoven van de stress- en angstreactie die normaal gesproken gekoppeld is
aan adequaat sociaal leren.
o Een andere verklaring is de rol van vroege traumatisering, wat geassocieerd is
met lage cortisol-niveaus.
• Complex Hormonaal Samenspel: De complexe wisselwerking tussen cortisol,
testosteron en oxytocine, beïnvloed door het tijdstip van psychologisch trauma, wordt
voorgesteld als een factor in de ontwikkeling van crimineel gedrag.
Conclusie
• Er is een duidelijke samenhang tussen gewetensfunctie en delinquentie.
• Vooral moreel redeneren heeft een sterke negatieve relatie met delinquentie.
• De relatie met empathie (vooral affectieve empathie) is zwakker.
• Een sterke neiging tot schuldgevoelens beschermt het best tegen delinquent gedrag.
Toekomst
• Meer onderzoek is nodig naar de neurobiologische en hormonale basis van het geweten.
• Behandeling van criminele jongeren moet differentiëren:
o Bij tekort aan empathie: stimuleren van cognitieve of affectieve empathie.
o Bij tekort aan zelfbewuste emoties: mogelijk effectiever om schuld te versterken
dan schaamte op te wekken.
Hoofdstuk 1 – Het geweten
1.1 Wat heb ik aan een geweten?
Het geweten voorkomt dat mensen hun gedachten en verlangens ongefilterd uitvoeren. Zonder
geweten zou er chaos en geweld ontstaan. De cultuur reguleert dit gedrag via waarden en
normen, maar beperkt tegelijk individuele vrijheid > wat Freud het “onbehagen in de cultuur”
noemt.
Het geweten helpt dus het evenwicht te bewaren tussen persoonlijke verlangens en
maatschappelijke regels.
Week 1 FO hfdst 8
MO hfdst 1 en 4
college
Week 2 MO hoofdstuk 2 en 3, extra literatuur,
kennisclip week 2
Week 3 FO h19, MO h6 en 7
Week 4 Geen college – dus kleine tussen conclusie
Week 5 2x losse extra literatuur en 4x kennisclip
Week 6 MO h5 en extra literatuur
Week 7 2x losse extra literatuur en 2x kennisclip en
OM video canvas
Week 1: FO hfdst 8 en MO hfdst 1 en 4 en college
Hoofdstuk 8 – morele ontwikkeling en delinquentie
Het geweten is een psychische functie waarin meerdere domeinen (empathie, zelfbewuste
emoties en moreel redeneren) samenwerken om het evenwicht van
de zelfwaardering of identiteit te bewaken. De ontwikkeling van het geweten loopt van de
babytijd tot de adolescentie en wordt beïnvloed door neurobiologische processen. Er bestaat
een complex verband tussen deze domeinen en (jeugd)delinquentie.
Kernpunten
• Mensen functioneren op verschillende morele niveaus afhankelijk van de situatie.
• Er is een sterkere relatie tussen morele cognitie (redeneren, cognitieve empathie) en
delinquentie dan tussen morele emoties (schuld, schaamte, affectieve empathie) en
delinquentie.
• De hersengebieden die met het geweten samenhangen, zijn ook betrokken bij pijn- en
leedervaring.
Inleiding
Het geweten is geen statische structuur, maar een functionele interactie van verschillende
psychische domeinen die actief worden bij een verstoring van het innerlijk evenwicht.
In de vroege kindertijd ontwikkelt het kind veilige gehechtheid, epistemic trust, emotionele
regulatie en mentaliserend vermogen (Theory of Mind).
Deze vormen de basis voor empathie, schuld, schaamte en morele oordelen.
Een goed functionerend geweten bestaat uit:
1. Empathisch vermogen
2. Zelfbewuste emoties
3. Moreel redeneren
De activiteit van deze domeinen verschilt per situatie; empathie, emoties en moreel redeneren
zijn dus dynamisch en contextafhankelijk.
De domeinen van de gewetensfunctie
1. Empathisch vermogen en delinquentie
,Empathie bestaat uit:
• Cognitieve empathie – het indentificeren en begrijpen van de emoties van anderen.
• Affectieve empathie – het meevoelen met de emoties van anderen. Is hierbij duidelijk dat
de emotie niet van zichzelf is.
Empathie reguleert emoties en sociale interacties en kan iemand weerhouden van negatief
gedrag.
• Ontwikkeling start in de vroege kindertijd en neemt cognitief toe in de adolescentie.
• Hoge empathie = prosociaal gedrag.
• Lage empathie = agressie, pesten, delinquentie.
Onderzoek:
Delinquenten scoren lager op cognitieve en affectieve empathie, al is het verschil bij affectieve
empathie kleiner. Leeftijd en sekse beïnvloeden de sterkte van dit verband (jongeren en vrouwen
tonen minder verschil).
2. Zelfbewuste emoties, identiteit en delinquentie
Zelfbewuste emoties ontstaan bij de evaluatie van eigen gedrag en gedachten. Anticipatie op
zelfbewuste emoties stuurt ons gedrag, denken en fantaseren. We vermijden gedrag dat
schaamte of schuld zou oproepen. De “kleur” van de emotie, van positief tot negatief, hangt af
van hoe de evaluatie uitvalt t.o.v. de zelfwaardering. Deze emoties ontwikkelen zich pas vanaf
ongeveer 2 à 3 jaar, als kinderen een besef van zelf en morele normen krijgen.
Belangrijkste emoties:
• Schuld: gericht op gedrag (“ik heb iets slechts gedaan”) → stimuleert herstel.
• Schaamte: gericht op identiteit (“ik ben slecht”) → pijnlijk, kan leiden tot zelfhaat of
externalisatie (“het ligt aan de ander”).
Relatie met delinquentie:
• Schuld → beschermt tegen delinquentie, hangt samen met verantwoordelijkheid en
prosociaal gedrag.
• Schaamte → bij internaliserende verwerking van schaamte kan zij een remmend effect
hebben, terwijl externaliserende verwerking delinquentie legitimeert.
Onderzoek:
Meer geneigdheid tot ervaren van schuld of schaamte → minder kans op delinquentie.
De samenhang is sterker voor schuld dan voor schaamte.
3. Moreel redeneren en delinquentie
Moraliteit en delinquentie zijn nauw verbonden: beide gaan over gedrag dat gevolgen heeft voor
het welzijn en de rechten van anderen. Een belangrijk onderdeel van moraliteit is het moreel
oordeelsvermogen: vermogen om morele beslissingen te rechtvaardigen en de intenties van
anderen mee te wegen.
De psycholoog Lawrence Kohlberg (1984) beschreef zes hiërarchische stadia van moreel
redeneren:
, • Lagere stadia: gericht op het vermijden van straf en het nastreven van eigenbelang.
• Hogere stadia: gericht op wederkerigheid, respect, vertrouwen en het sociaal contract
Een hoger niveau van moreel redeneren is daardoor onverenigbaar met antisociaal of
delinquent gedrag, omdat men dan rekening houdt met anderen en maatschappelijke normen.
Stams et al. (2006): Uit een meta-analyse bleek dat delinquente jongeren significant lager
scoren op moreel oordeelsvermogen dan niet-delinquenten > sterker dan de verschillen bij
empathie, schuld of schaamte.
Van Vugt et al. (2011): Jongeren met een lager moreel redeneringsniveau hadden ook meer kans
op recidive (herhaling van delicten).
Moreel redeneren is geen vaststaand vermogen maar afhankelijk van de sociale context.
Iemand kan in het dagelijks leven op een redelijk hoog moreel niveau redeneren, maar in
situaties met andere sociale normen (bijv. binnen een criminele groep) lager functioneren.
Voorbeeld (Van Vugt et al., 2008):
• Jeugdige zedendelinquenten bleken in het algemeen normaal te kunnen redeneren,
maar hun morele oordelen over hun eigen delict waren sterk beperkt.
• Dit beperkte redeneren hing samen met cognitieve vertekeningen > denkfouten die
dienen om schuldgevoelens en negatieve zelfwaardering te vermijden en rechtvaardigen
antisociaal gedrag en houden het in stand. → In therapie is het daarom belangrijk om
zulke cognitieve vertekeningen te corrigeren, zodat jongeren op een hoger moreel
niveau leren redeneren.
Van Vugt e.a. (2008, 2011) vonden ook dat persoonlijke factoren waaronder psychiatrische
problematiek het moreel redeneren beïnvloeden:
• Jeugdige zedendelinquenten met een licht verstandelijke beperking redeneren op
een lager niveau dan anderen.
• Hun oordelen zijn vaak gericht op persoonlijk voordeel of eigen behoeftebevrediging in
plaats van morele principes.
Neurobiologische aspecten van het geweten
Het geweten is niet gebonden aan één specifiek hersengebied, maar wordt ondersteund
door neurobiologische netwerken en circuits die betrokken zijn bij moreel redeneren, empathie
en antisociaal gedrag.
• Betrokken Gebieden: Morele cognities en empathie zijn geassocieerd met gebieden
zoals de posterior superior temporal sulcus, amygdala, insula, ventromediale
prefrontale cortex (VMFC), dorso-laterale prefrontale cortex en mediale prefrontale
cortex.
• Spiegelneuronen: In de anterior midcingulate cortex en de anterior insula spelen
spiegelneuronen een rol bij het begrijpen van emoties van anderen via imitatie. Deze
gebieden zijn ook actief bij het ervaren van eigen pijn of het waarnemen van pijn bij
anderen.
• Psychopathie en Empathie: Een verminderd empathisch vermogen bij psychopathie
wordt toegeschreven aan disfunctioneren van de amygdala en VMFC. Dit resulteert in
het niet geremd worden door het leed van anderen, hoewel recente bevindingen
, suggereren dat daders met sterke psychopathische trekken wel adequaat pijn bij
anderen kunnen waarnemen (begrip is aanwezig, maar de emotionele reactie
ontbreekt).
• Overlap: Hersengebieden betrokken bij het waarnemen van pijn bij anderen overlappen
met circuits voor emoties, besluitvorming en moreel redeneren.
• Rol van Oxytocine: De neuropeptide oxytocine fungeert als buffer tegen sociale stress en
speelt een sleutelrol bij sociale hechting, wat relevant is voor het socialisatieproces en
de gewetensontwikkeling. Hogere oxytocine-niveaus zijn doorgaans gerelateerd
aan vertrouwen, empathie en altruïsme.
• Verrassende Vondsten bij Psychopathie: Bij forensische patiënten met psychopathische
trekken werden echter hogere oxytocine-niveaus gevonden dan bij de controlegroep, en
dit hing zelfs positief samen met psychopathische kenmerken.
• Mogelijke Verklaringen:
o Deze combinatie (hoge oxytocine, lage cortisol) zou kunnen wijzen op
het uitdoven van de stress- en angstreactie die normaal gesproken gekoppeld is
aan adequaat sociaal leren.
o Een andere verklaring is de rol van vroege traumatisering, wat geassocieerd is
met lage cortisol-niveaus.
• Complex Hormonaal Samenspel: De complexe wisselwerking tussen cortisol,
testosteron en oxytocine, beïnvloed door het tijdstip van psychologisch trauma, wordt
voorgesteld als een factor in de ontwikkeling van crimineel gedrag.
Conclusie
• Er is een duidelijke samenhang tussen gewetensfunctie en delinquentie.
• Vooral moreel redeneren heeft een sterke negatieve relatie met delinquentie.
• De relatie met empathie (vooral affectieve empathie) is zwakker.
• Een sterke neiging tot schuldgevoelens beschermt het best tegen delinquent gedrag.
Toekomst
• Meer onderzoek is nodig naar de neurobiologische en hormonale basis van het geweten.
• Behandeling van criminele jongeren moet differentiëren:
o Bij tekort aan empathie: stimuleren van cognitieve of affectieve empathie.
o Bij tekort aan zelfbewuste emoties: mogelijk effectiever om schuld te versterken
dan schaamte op te wekken.
Hoofdstuk 1 – Het geweten
1.1 Wat heb ik aan een geweten?
Het geweten voorkomt dat mensen hun gedachten en verlangens ongefilterd uitvoeren. Zonder
geweten zou er chaos en geweld ontstaan. De cultuur reguleert dit gedrag via waarden en
normen, maar beperkt tegelijk individuele vrijheid > wat Freud het “onbehagen in de cultuur”
noemt.
Het geweten helpt dus het evenwicht te bewaren tussen persoonlijke verlangens en
maatschappelijke regels.
