Samenvatting Aansprakelijkheidsrecht
Deel 1: Plaatsbepaling, functies en vestiging van aansprakelijkheid
Leereenheid 1: Plaatsbepaling en functies van het aansprakelijkheidsrecht
De plaats van het aansprakelijkheidsrecht in het verbintenissenrecht
Het aansprakelijkheidsrecht maakt deel uit van het verbintenissenrecht, dat wordt geregeld in Boek 6
van het BW. Het verbintenissenrecht omvat de regels betreffende verbintenissen. Een verbintenis is
een vermogensrechtelijke rechtsverhouding tussen twee of meer personen krachtens welke de een
tot een prestatie verplicht is (schuldenaar), terwijl de ander (schuldeiser) tot die prestatie is
gerechtigd.
Verbintenissen kunnen in beginsel slechts voortvloeien uit de wet of uit een overeenkomst.
Grondslagen voor verbintenissen uit de wet zijn onrechtmatige daad (art. 6:162 e.v.),
zaakwaarneming, onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking (art. 6:198 e.v.).
Aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad doet een verbintenis tot schadevergoeding ontstaan. Deze
verbintenis heeft twee kanten: enerzijds de rechtsplicht (van de veroorzaker/dader) tot de betaling
van schadevergoeding en anderzijds het subjectieve vermogensrecht (van de
benadeelde/slachtoffer) tot het ontvangen van schadevergoeding. De regels over schadevergoeding
zijn neergelegd in art. 6:95 e.v. In afdeling 6.1.9 verbindt art. 6:74 een verbintenis tot
schadevergoeding aan de niet-nakoming van een verbintenis.
Aansprakelijkheidsrecht Strafrecht
Verschillen
Privaatrecht Publiekrecht
Regelt onrechtmatig gedrag: schade Regelt de publiekrechtelijke reactie op bij wet
toebrengende gebeurtenissen waarvoor strafbaar gesteld gedrag, op initiatief van het
kwalitatieve aansprakelijkheid bestaat, op openbaar ministerie.
initiatief van de benadeelde burger.
1
, Doel: de benadeelde te brengen in de situatie Doel: de dader straffen en om dergelijk gedrag
waarin deze zonder de schadetoebrengende bij de dader en bij anderen in de toekomst te
gebeurtenis zou hebben verkeerd voorkomen (vergelding en preventie).
(compensatie).
Niet alleen wetsovertredingen leiden tot een Legaliteitsbeginsel: er dient een wetsregel te
onrechtmatige gedragen, maar ook gedragingen zijn overtreden.
in strijd met ongeschreven recht.
Omvang van de schade is beslissend voor het de Mate van verwijtbaarheid is beslissend voor het
hoogte van de schadevergoeding, niet de type en zwaarte van de sanctie.
verwijtbaarheid.
Verbanden
Art. 6:162: onrechtmatige daad, Strafbaar gedraag is ook onrechtmatig in de zin
privaatrechtelijke aansprakelijkheid van art. 6:162 als het tot schade leidt.
1. Art. 162 Rv: als strafrechter dader heeft
veroordeeld, dan strekt dat oordeel in
het civiele proces tot volledig bewijs.
2. Art. 51a Sv: degene die door een
strafrechtelijke vergrijp schade heeft
geleden kan zich in het strafproces
voegen als ‘benadeelde partij’.
3. Art. 36f Sr: de strafrechter kan een
schadevergoedingsmaatregel opleggen.
Firstpartyverzekering (art. 7:925 e.v.): een benadeelde kan zichzelf verzekeren tegen bepaalde
schade.
Thirdpartyverzekering (art. 7:954): men kan zichzelf verzekeren tegen de financiële gevolgen van
aansprakelijkheid = aansprakelijkheidsverzekering.
Volgens vaste rechtspraak moet aansprakelijkheid worden beoordeeld aan de hand van maatstaven
die golden op het moment van het handelen of nalaten.
Het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht is in de afgelopen jaren in toenemende mate beïnvloed
door Europese regelgeving en rechtspraak (letters achter artikelen). Europese regelgeving is niet
alleen van invloed doordat het regels van aansprakelijkheidsrecht rechtstreeks voorschrijft en invult,
maar ook doordat dergelijke regelgeving van betekenis is voor de inkleuring van open normen. Zo
zijn bepalingen van EU-recht ook ‘wettelijke verplichtingen’ in de zin van art. 6:162
(constitutionalisering van het privaatrecht).
Het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht wordt vaak vergeleken met het Franse, Duitse en Engelse
aansprakelijkheidsrecht, om een eenvormig Europees burgerlijk recht te ontwikkelen. Het
Nederlandse aansprakelijkheidsrecht wordt vaak ook vergeleken met het bestuursrecht en strafrecht
(interne rechtsvergelijking).
2
,Het onderscheid tussen contractuele en buitencontractuele aansprakelijkheid
Met aansprakelijkheidsrecht wordt het recht met betrekking tot aansprakelijkheid uit onrechtmatige
daad bedoeld. Om de tegenstelling met aansprakelijkheid wegens niet-nakoming van een verbintenis
uit overeenkomst aan te geven, wordt ook wel gesproken van buitencontractuele aansprakelijkheid.
Een toerekenbare tekortkoming in de nakoming van een verbintenis uit overeenkomst wordt
wanprestatie genoemd en kan leiden tot een vordering tot schadevergoeding. De wet kent hiervoor
een eigen regeling (art. 6:74 e.v.).
Het kan voorkomen dat de gedragingen die aan de wanprestatie ten grondslag liggen tevens een
onrechtmatige daad opleveren. We spreken dan van samenloop van rechtsgronden. De vraag is op
welke grondslag een vordering in dergelijke gevallen mag worden gebaseerd. Uit vaste rechtspraak
van de Hoge Raad blijkt dat de benadeelde zijn vordering zowel op wanprestatie als op
onrechtmatige daad mag baseren (hij mag dus kiezen) wanneer de gedraging ook onafhankelijk van
de contractuele verhouding als (zelfstandige) onrechtmatige daad is te kwalificeren. Dit uitgangspunt
lijdt slechts uitzondering indien de wet dat voorschrijft of onvermijdelijk meebrengt.
Aangezien de wet voor de verschillende grondslagen eenzelfde schadevergoedingsregeling kent (art.
6:95 e.v.) maakt het in de praktijk op dat punt meestal niet uit op welke grondslag (wanprestatie of
onrechtmatige daad) de aansprakelijkheid wordt gebaseerd. Toch kan er verschil zijn met betrekking
tot de omvang van de aansprakelijkheid. Zo wordt verdedigd dat de causale toerekening (art. 6:98)
bij wanprestatie in beginsel (behalve bij opzettelijke wanprestatie) is beperkt tot de voorzienbare
gevolgen van de tekortkoming, terwijl bij de onrechtmatige daad een ruimere toerekening wordt
aanvaard.
Doelen en functies van het aansprakelijkheidsrecht
Uitgangspunt buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht: ieder draagt zijn eigen schade. Dat
betekent dat men in beginsel zelf de lasten van mogelijke onheil, zoals ziekte, draagt. Men kan zich
tegen dit soort risico’s indekken door een firstpartyverzekering af te sluiten, zoals een
zorgverzekering.
Uitzondering van dit uitgangspunt ontstaat wanneer iemand anders op grond van een verbintenis uit
de wet verantwoordelijk kan worden gehouden voor het ontstaan van schade. Die schade kan dan
volledig op de aansprakelijke worden afgewenteld.
Dus: ieder draagt zijn eigen schade, tenzij hij erin slaagt om de schade op een ander af te wentelen.
Het aansprakelijkheidsrecht maakt onderscheid tussen:
1. aansprakelijkheid uit contract (contractuele aansprakelijkheid), waarbij men aanspraak
maakt op schadevergoeding wegens tekortschieten in contractuele verplichtingen (art. 6:74
e.v.), en;
2. aansprakelijkheid uit de wet (buitencontractuele aansprakelijkheid), waarbij men aanspraak
maakt op schadevergoeding uit onrechtmatige daad (art. 6:162) en kwalitatieve
aansprakelijkheden (art. 6:169 e.v.). Deze aanspraken kunnen strekken tot
schadevergoeding, maar ook tot nakoming (art. 3:296).
3
, Het aansprakelijkheidsrecht heeft als centrale doelstelling het handhaven van de status quo waarop
men rechtens aanspraak heeft. Dit betekent dat het recht ingrijpt wanneer die status quo door een
normschending is verstoord, bijvoorbeeld door een onrechtmatige daad of tekortkoming.
Twee rechtvaardigheidstheorieën die de basis vormen:
1. Corrigerende rechtvaardigheid: Herstel van het evenwicht tussen slachtoffer en veroorzaker
na een normschending. Bijvoorbeeld: bij een verkeersongeval, veroorzaakt door roekeloos
rijgedrag, moet de veroorzaker de schade aan het slachtoffer vergoeden.
2. Distributieve rechtvaardigheid: Eerlijke verdeling van lasten en goederen binnen de
samenleving, vooral via verzekeringssystemen. Bijvoorbeeld: als een arts een medische fout
maakt, betaalt vaak de beroepsaansprakelijkheidsverzekering. Zo wordt de financiële last
verdeeld over alle premiebetalers.
Functies aansprakelijkheidsrecht:
1. Preventie:
a. Algemene preventie: Normen in het recht stimuleren zorgvuldig gedrag om schade te
voorkomen.
b. Speciale preventie: Aansprakelijkstelling kan recidive voorkomen, vooral bij medische
fouten.
c. Voorzorgsmaatregelen: Artikel 3:296 biedt mogelijkheden om op te treden tegen
dreigende schade.
2. Compensatie:
a. Financiële vergoeding van schade is een belangrijk instrument, maar geen zelfstandig
doel.
b. Compensatie is gekoppeld aan een juridisch relevante verstoring van de status quo.
Niet elk feitelijk nadeel is vergoedbaar.
c. Zonder normschending is er geen recht op schadevergoeding.
3. Genoegdoening:
a. Richt zich op de immateriële erkenning van het leed van het slachtoffer.
b. Genoegdoening kan plaatsvinden aan het slachtoffer (erkenning van het leed) en
door de veroorzaker (verantwoordelijkheid nemen).
c. Financiële compensatie kan ook als vorm van genoegdoening worden ervaren.
4
Deel 1: Plaatsbepaling, functies en vestiging van aansprakelijkheid
Leereenheid 1: Plaatsbepaling en functies van het aansprakelijkheidsrecht
De plaats van het aansprakelijkheidsrecht in het verbintenissenrecht
Het aansprakelijkheidsrecht maakt deel uit van het verbintenissenrecht, dat wordt geregeld in Boek 6
van het BW. Het verbintenissenrecht omvat de regels betreffende verbintenissen. Een verbintenis is
een vermogensrechtelijke rechtsverhouding tussen twee of meer personen krachtens welke de een
tot een prestatie verplicht is (schuldenaar), terwijl de ander (schuldeiser) tot die prestatie is
gerechtigd.
Verbintenissen kunnen in beginsel slechts voortvloeien uit de wet of uit een overeenkomst.
Grondslagen voor verbintenissen uit de wet zijn onrechtmatige daad (art. 6:162 e.v.),
zaakwaarneming, onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking (art. 6:198 e.v.).
Aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad doet een verbintenis tot schadevergoeding ontstaan. Deze
verbintenis heeft twee kanten: enerzijds de rechtsplicht (van de veroorzaker/dader) tot de betaling
van schadevergoeding en anderzijds het subjectieve vermogensrecht (van de
benadeelde/slachtoffer) tot het ontvangen van schadevergoeding. De regels over schadevergoeding
zijn neergelegd in art. 6:95 e.v. In afdeling 6.1.9 verbindt art. 6:74 een verbintenis tot
schadevergoeding aan de niet-nakoming van een verbintenis.
Aansprakelijkheidsrecht Strafrecht
Verschillen
Privaatrecht Publiekrecht
Regelt onrechtmatig gedrag: schade Regelt de publiekrechtelijke reactie op bij wet
toebrengende gebeurtenissen waarvoor strafbaar gesteld gedrag, op initiatief van het
kwalitatieve aansprakelijkheid bestaat, op openbaar ministerie.
initiatief van de benadeelde burger.
1
, Doel: de benadeelde te brengen in de situatie Doel: de dader straffen en om dergelijk gedrag
waarin deze zonder de schadetoebrengende bij de dader en bij anderen in de toekomst te
gebeurtenis zou hebben verkeerd voorkomen (vergelding en preventie).
(compensatie).
Niet alleen wetsovertredingen leiden tot een Legaliteitsbeginsel: er dient een wetsregel te
onrechtmatige gedragen, maar ook gedragingen zijn overtreden.
in strijd met ongeschreven recht.
Omvang van de schade is beslissend voor het de Mate van verwijtbaarheid is beslissend voor het
hoogte van de schadevergoeding, niet de type en zwaarte van de sanctie.
verwijtbaarheid.
Verbanden
Art. 6:162: onrechtmatige daad, Strafbaar gedraag is ook onrechtmatig in de zin
privaatrechtelijke aansprakelijkheid van art. 6:162 als het tot schade leidt.
1. Art. 162 Rv: als strafrechter dader heeft
veroordeeld, dan strekt dat oordeel in
het civiele proces tot volledig bewijs.
2. Art. 51a Sv: degene die door een
strafrechtelijke vergrijp schade heeft
geleden kan zich in het strafproces
voegen als ‘benadeelde partij’.
3. Art. 36f Sr: de strafrechter kan een
schadevergoedingsmaatregel opleggen.
Firstpartyverzekering (art. 7:925 e.v.): een benadeelde kan zichzelf verzekeren tegen bepaalde
schade.
Thirdpartyverzekering (art. 7:954): men kan zichzelf verzekeren tegen de financiële gevolgen van
aansprakelijkheid = aansprakelijkheidsverzekering.
Volgens vaste rechtspraak moet aansprakelijkheid worden beoordeeld aan de hand van maatstaven
die golden op het moment van het handelen of nalaten.
Het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht is in de afgelopen jaren in toenemende mate beïnvloed
door Europese regelgeving en rechtspraak (letters achter artikelen). Europese regelgeving is niet
alleen van invloed doordat het regels van aansprakelijkheidsrecht rechtstreeks voorschrijft en invult,
maar ook doordat dergelijke regelgeving van betekenis is voor de inkleuring van open normen. Zo
zijn bepalingen van EU-recht ook ‘wettelijke verplichtingen’ in de zin van art. 6:162
(constitutionalisering van het privaatrecht).
Het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht wordt vaak vergeleken met het Franse, Duitse en Engelse
aansprakelijkheidsrecht, om een eenvormig Europees burgerlijk recht te ontwikkelen. Het
Nederlandse aansprakelijkheidsrecht wordt vaak ook vergeleken met het bestuursrecht en strafrecht
(interne rechtsvergelijking).
2
,Het onderscheid tussen contractuele en buitencontractuele aansprakelijkheid
Met aansprakelijkheidsrecht wordt het recht met betrekking tot aansprakelijkheid uit onrechtmatige
daad bedoeld. Om de tegenstelling met aansprakelijkheid wegens niet-nakoming van een verbintenis
uit overeenkomst aan te geven, wordt ook wel gesproken van buitencontractuele aansprakelijkheid.
Een toerekenbare tekortkoming in de nakoming van een verbintenis uit overeenkomst wordt
wanprestatie genoemd en kan leiden tot een vordering tot schadevergoeding. De wet kent hiervoor
een eigen regeling (art. 6:74 e.v.).
Het kan voorkomen dat de gedragingen die aan de wanprestatie ten grondslag liggen tevens een
onrechtmatige daad opleveren. We spreken dan van samenloop van rechtsgronden. De vraag is op
welke grondslag een vordering in dergelijke gevallen mag worden gebaseerd. Uit vaste rechtspraak
van de Hoge Raad blijkt dat de benadeelde zijn vordering zowel op wanprestatie als op
onrechtmatige daad mag baseren (hij mag dus kiezen) wanneer de gedraging ook onafhankelijk van
de contractuele verhouding als (zelfstandige) onrechtmatige daad is te kwalificeren. Dit uitgangspunt
lijdt slechts uitzondering indien de wet dat voorschrijft of onvermijdelijk meebrengt.
Aangezien de wet voor de verschillende grondslagen eenzelfde schadevergoedingsregeling kent (art.
6:95 e.v.) maakt het in de praktijk op dat punt meestal niet uit op welke grondslag (wanprestatie of
onrechtmatige daad) de aansprakelijkheid wordt gebaseerd. Toch kan er verschil zijn met betrekking
tot de omvang van de aansprakelijkheid. Zo wordt verdedigd dat de causale toerekening (art. 6:98)
bij wanprestatie in beginsel (behalve bij opzettelijke wanprestatie) is beperkt tot de voorzienbare
gevolgen van de tekortkoming, terwijl bij de onrechtmatige daad een ruimere toerekening wordt
aanvaard.
Doelen en functies van het aansprakelijkheidsrecht
Uitgangspunt buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht: ieder draagt zijn eigen schade. Dat
betekent dat men in beginsel zelf de lasten van mogelijke onheil, zoals ziekte, draagt. Men kan zich
tegen dit soort risico’s indekken door een firstpartyverzekering af te sluiten, zoals een
zorgverzekering.
Uitzondering van dit uitgangspunt ontstaat wanneer iemand anders op grond van een verbintenis uit
de wet verantwoordelijk kan worden gehouden voor het ontstaan van schade. Die schade kan dan
volledig op de aansprakelijke worden afgewenteld.
Dus: ieder draagt zijn eigen schade, tenzij hij erin slaagt om de schade op een ander af te wentelen.
Het aansprakelijkheidsrecht maakt onderscheid tussen:
1. aansprakelijkheid uit contract (contractuele aansprakelijkheid), waarbij men aanspraak
maakt op schadevergoeding wegens tekortschieten in contractuele verplichtingen (art. 6:74
e.v.), en;
2. aansprakelijkheid uit de wet (buitencontractuele aansprakelijkheid), waarbij men aanspraak
maakt op schadevergoeding uit onrechtmatige daad (art. 6:162) en kwalitatieve
aansprakelijkheden (art. 6:169 e.v.). Deze aanspraken kunnen strekken tot
schadevergoeding, maar ook tot nakoming (art. 3:296).
3
, Het aansprakelijkheidsrecht heeft als centrale doelstelling het handhaven van de status quo waarop
men rechtens aanspraak heeft. Dit betekent dat het recht ingrijpt wanneer die status quo door een
normschending is verstoord, bijvoorbeeld door een onrechtmatige daad of tekortkoming.
Twee rechtvaardigheidstheorieën die de basis vormen:
1. Corrigerende rechtvaardigheid: Herstel van het evenwicht tussen slachtoffer en veroorzaker
na een normschending. Bijvoorbeeld: bij een verkeersongeval, veroorzaakt door roekeloos
rijgedrag, moet de veroorzaker de schade aan het slachtoffer vergoeden.
2. Distributieve rechtvaardigheid: Eerlijke verdeling van lasten en goederen binnen de
samenleving, vooral via verzekeringssystemen. Bijvoorbeeld: als een arts een medische fout
maakt, betaalt vaak de beroepsaansprakelijkheidsverzekering. Zo wordt de financiële last
verdeeld over alle premiebetalers.
Functies aansprakelijkheidsrecht:
1. Preventie:
a. Algemene preventie: Normen in het recht stimuleren zorgvuldig gedrag om schade te
voorkomen.
b. Speciale preventie: Aansprakelijkstelling kan recidive voorkomen, vooral bij medische
fouten.
c. Voorzorgsmaatregelen: Artikel 3:296 biedt mogelijkheden om op te treden tegen
dreigende schade.
2. Compensatie:
a. Financiële vergoeding van schade is een belangrijk instrument, maar geen zelfstandig
doel.
b. Compensatie is gekoppeld aan een juridisch relevante verstoring van de status quo.
Niet elk feitelijk nadeel is vergoedbaar.
c. Zonder normschending is er geen recht op schadevergoeding.
3. Genoegdoening:
a. Richt zich op de immateriële erkenning van het leed van het slachtoffer.
b. Genoegdoening kan plaatsvinden aan het slachtoffer (erkenning van het leed) en
door de veroorzaker (verantwoordelijkheid nemen).
c. Financiële compensatie kan ook als vorm van genoegdoening worden ervaren.
4
