3.2 Autismespectrumstoornis (ASS)
ASS is een ontwikkelingsstoornis die zich uit in twee hoofdkenmerken:
1. Beperkingen in sociale communicatie en interactie:
o Moeite met wederkerigheid (zoals gesprekken op gang houden)
o Beperkt gebruik van non-verbale communicatie (oogcontact, gezichtsuitdrukking)
o Moeilijk vrienden maken of onderhouden
2. Beperkt, repetitief gedrag of interesses:
o Herhalende bewegingen (fladderen, wiegen)
o Strikte routines en weerstand tegen verandering
o Intense fixatie op bepaalde onderwerpen of voorwerpen
o Over- of onder gevoeligheid voor prikkels (geluid, geur, aanraking)
ASS komt in verschillende gradaties voor:
- Licht niveau: beperkte ondersteuning nodig. Cliënt kan met enige hulp functioneren
- Matig niveau: duidelijke ondersteuning nodig, moeite met flexibiliteit en sociale situaties
- Ernstig niveau: grote beperkingen in functioneren, vaak voortdurende begeleiding nodig
Oorzaken van ASS
- Geen éénduidige oorzaak
- Novo-mutatie
- Erfelijkheid speelt een grote rol (komen vaker voor in families)
- Omgevingsfactoren tijdens zwangerschap verhogen risico, zoals:
o Hoge bloeddruk of obesitas bij moeder
o Hoge leeftijd van ouders
o Vroeggeboorte of zuurstoftekort bij geboorte
Verloop en gevolgen
- Chronische stoornis: ASS gaat niet over, maar symptomen kunnen verbeteren met ondersteuning
- Variatie in ernst: sommigen kunnen zelfstandig wonen en werken, anderen hebben levenslange zorg
nodig
- Mogelijke bijkomende problemen:
o Angst, depressie, ADHD
o Verstandelijke beperking (vooral bij ernstige ASS)
Rol sociaal werker
- Vroegtijdige signalering bij kinderen is belangrijk
- Bied structuur, voorspelbaarheid en duidelijke communicatie
- Gebruik visuele ondersteuning (zoals pictogrammen of dagschema’s)
- Help bij sociale participatie, voorkom sociale isolatie
- Let op mogelijke psychische klachten zoals depressie of gameverslaving bij jongeren met ASS
3.3 Neurocognitieve stoornissen (NCS)
Stoornis waarbij cognitieve functies achteruitgaan, zoals:
- Geheugen, aandacht, taal, plannen, redeneren
- Ontstaat vaak op latere leeftijd, niet aangeboren zoals bij ASS
- Veroorzaakt door hersenschade of ziekte
Twee vormen:
1. Beperkte NCS (lichte cognitieve stoornis):
o Kleine achteruitgang, cliënt kan nog zelfstandig functioneren
o Veranderingen vallen vaak eerst op bij de omgeving
2. Uitgebreide NCS (bijv. dementie):
o Zichtbare en ernstige achteruitgang
o Dagelijks functioneren is ernstig beperkt of niet meer mogelijk
Cognitieve domeinen die kunnen achteruitgaan:
- Complexe aandacht (aandacht en concentratie)
- Executieve functies (plannen, organiseren)
- Leren en geheugen (korte- en lange termijn)
- Taalgebruik en taalbegrip (niet op woorden kunnen komen)
- Perceptueel motorisch (moeite met voorheen bekende activiteiten, autorijden)
- Sociale cognitie (inzicht in anderen).
Vormen van dementie (uitgebreide NCS)
Ziekte van Alzheimer
1
, - Meest voorkomende vorm van dementie
- Begint met vergeetachtigheid en desoriëntatie, later ook taal- en gedragsproblemen
- Verloopt in 3 fasen:
o Vroege fase: korte termijn geheugenproblemen, verdwalen
o Midden fase: verwarring, agressie, problemen met dagelijkse taken
o Laatste fase: niet meer communiceren, bedlegerig, volledige zorg nodig
Vasculaire dementie
- Veroorzaakt door problemen in de bloedvaten van de hersenen (zoals een herseninfarct)
- Symptomen:
o Plotselinge of stapsgewijze achteruitgang
o Problemen met aandacht, plannen en tempo
o Soms lichamelijke symptomen zoals verlamming
o Aboulie
Fronto-temporale dementie (FTD)
- Aantasting van frontale en/of temporale kwab.
- Komt vaker voor bij jongere mensen (40–60 jaar)
- Symptomen:
o Ontremd gedrag (ongepast gedrag, vloeken)
o Apathie (gebrek aan initiatief)
o Problemen met taal (moeite met spreken of begrijpen)
o Stereotiepe bewegingen en voorwerpen in de mond stoppen zijn veranderingen in het gedrag
die op de voorgrond kunnen staan
Lewy Body dementie
- Ophopingen van eiwit (Lewy body’s) in hersenen
- Symptomen:
o Hallucinaties (vooral visueel)
o Grote schommelingen in aandacht/bewustzijn
o Spierstijfheid en bewegingstraagheid (parkinsonisme)
o Nachtelijke onrust en verhoogde kans op vallen
o Variaties in het bewustzijn en de aandacht vallen op
Rol sociaal werker
- Signaleren van cognitieve achteruitgang
- Ondersteunen van cliënt én mantelzorgers
- Helpen bij aanvragen van zorg (zoals WLZ, thuiszorg)
- Aandacht voor veiligheid (dwalingen, medicatiegebruik)
- Begeleiding bij rouw, verlies van zelfstandigheid en gedragsveranderingen
- Preventie van mantelzorgvermoeidheid
- Joint attention
Begrippen
Aboulie
Betrokkene verliest zijn/haar wilskracht
Autismespectrumstoornis (ASS)
Hierbij heeft een persoon problemen op het gebied van sociale interactie, communicatie, flexibiliteit in denken en
handelen en het filteren en samenvoegen van informatie
Fronto-temporale dementie
Hierbij is het voorste gedeelte van de hersenen aangetast, doordat hersencellen in de frontaalkwab en de
temporaalkwab afsterven
Joint attention
Gebruik maken van sociale gebaren, zoals het vermogen tot gezamenlijke aandacht bij kinderen
Lewy body dementie
Hierbij zijn er schommelingen in de cognitieve achteruitgang; vooral variaties in het bewustzijn en de aandacht
vallen daarbij op
Neurocognitieve stoornis (NCS)
Wordt gekenmerkt door tekortkomingen in de cognitieve functies
2
ASS is een ontwikkelingsstoornis die zich uit in twee hoofdkenmerken:
1. Beperkingen in sociale communicatie en interactie:
o Moeite met wederkerigheid (zoals gesprekken op gang houden)
o Beperkt gebruik van non-verbale communicatie (oogcontact, gezichtsuitdrukking)
o Moeilijk vrienden maken of onderhouden
2. Beperkt, repetitief gedrag of interesses:
o Herhalende bewegingen (fladderen, wiegen)
o Strikte routines en weerstand tegen verandering
o Intense fixatie op bepaalde onderwerpen of voorwerpen
o Over- of onder gevoeligheid voor prikkels (geluid, geur, aanraking)
ASS komt in verschillende gradaties voor:
- Licht niveau: beperkte ondersteuning nodig. Cliënt kan met enige hulp functioneren
- Matig niveau: duidelijke ondersteuning nodig, moeite met flexibiliteit en sociale situaties
- Ernstig niveau: grote beperkingen in functioneren, vaak voortdurende begeleiding nodig
Oorzaken van ASS
- Geen éénduidige oorzaak
- Novo-mutatie
- Erfelijkheid speelt een grote rol (komen vaker voor in families)
- Omgevingsfactoren tijdens zwangerschap verhogen risico, zoals:
o Hoge bloeddruk of obesitas bij moeder
o Hoge leeftijd van ouders
o Vroeggeboorte of zuurstoftekort bij geboorte
Verloop en gevolgen
- Chronische stoornis: ASS gaat niet over, maar symptomen kunnen verbeteren met ondersteuning
- Variatie in ernst: sommigen kunnen zelfstandig wonen en werken, anderen hebben levenslange zorg
nodig
- Mogelijke bijkomende problemen:
o Angst, depressie, ADHD
o Verstandelijke beperking (vooral bij ernstige ASS)
Rol sociaal werker
- Vroegtijdige signalering bij kinderen is belangrijk
- Bied structuur, voorspelbaarheid en duidelijke communicatie
- Gebruik visuele ondersteuning (zoals pictogrammen of dagschema’s)
- Help bij sociale participatie, voorkom sociale isolatie
- Let op mogelijke psychische klachten zoals depressie of gameverslaving bij jongeren met ASS
3.3 Neurocognitieve stoornissen (NCS)
Stoornis waarbij cognitieve functies achteruitgaan, zoals:
- Geheugen, aandacht, taal, plannen, redeneren
- Ontstaat vaak op latere leeftijd, niet aangeboren zoals bij ASS
- Veroorzaakt door hersenschade of ziekte
Twee vormen:
1. Beperkte NCS (lichte cognitieve stoornis):
o Kleine achteruitgang, cliënt kan nog zelfstandig functioneren
o Veranderingen vallen vaak eerst op bij de omgeving
2. Uitgebreide NCS (bijv. dementie):
o Zichtbare en ernstige achteruitgang
o Dagelijks functioneren is ernstig beperkt of niet meer mogelijk
Cognitieve domeinen die kunnen achteruitgaan:
- Complexe aandacht (aandacht en concentratie)
- Executieve functies (plannen, organiseren)
- Leren en geheugen (korte- en lange termijn)
- Taalgebruik en taalbegrip (niet op woorden kunnen komen)
- Perceptueel motorisch (moeite met voorheen bekende activiteiten, autorijden)
- Sociale cognitie (inzicht in anderen).
Vormen van dementie (uitgebreide NCS)
Ziekte van Alzheimer
1
, - Meest voorkomende vorm van dementie
- Begint met vergeetachtigheid en desoriëntatie, later ook taal- en gedragsproblemen
- Verloopt in 3 fasen:
o Vroege fase: korte termijn geheugenproblemen, verdwalen
o Midden fase: verwarring, agressie, problemen met dagelijkse taken
o Laatste fase: niet meer communiceren, bedlegerig, volledige zorg nodig
Vasculaire dementie
- Veroorzaakt door problemen in de bloedvaten van de hersenen (zoals een herseninfarct)
- Symptomen:
o Plotselinge of stapsgewijze achteruitgang
o Problemen met aandacht, plannen en tempo
o Soms lichamelijke symptomen zoals verlamming
o Aboulie
Fronto-temporale dementie (FTD)
- Aantasting van frontale en/of temporale kwab.
- Komt vaker voor bij jongere mensen (40–60 jaar)
- Symptomen:
o Ontremd gedrag (ongepast gedrag, vloeken)
o Apathie (gebrek aan initiatief)
o Problemen met taal (moeite met spreken of begrijpen)
o Stereotiepe bewegingen en voorwerpen in de mond stoppen zijn veranderingen in het gedrag
die op de voorgrond kunnen staan
Lewy Body dementie
- Ophopingen van eiwit (Lewy body’s) in hersenen
- Symptomen:
o Hallucinaties (vooral visueel)
o Grote schommelingen in aandacht/bewustzijn
o Spierstijfheid en bewegingstraagheid (parkinsonisme)
o Nachtelijke onrust en verhoogde kans op vallen
o Variaties in het bewustzijn en de aandacht vallen op
Rol sociaal werker
- Signaleren van cognitieve achteruitgang
- Ondersteunen van cliënt én mantelzorgers
- Helpen bij aanvragen van zorg (zoals WLZ, thuiszorg)
- Aandacht voor veiligheid (dwalingen, medicatiegebruik)
- Begeleiding bij rouw, verlies van zelfstandigheid en gedragsveranderingen
- Preventie van mantelzorgvermoeidheid
- Joint attention
Begrippen
Aboulie
Betrokkene verliest zijn/haar wilskracht
Autismespectrumstoornis (ASS)
Hierbij heeft een persoon problemen op het gebied van sociale interactie, communicatie, flexibiliteit in denken en
handelen en het filteren en samenvoegen van informatie
Fronto-temporale dementie
Hierbij is het voorste gedeelte van de hersenen aangetast, doordat hersencellen in de frontaalkwab en de
temporaalkwab afsterven
Joint attention
Gebruik maken van sociale gebaren, zoals het vermogen tot gezamenlijke aandacht bij kinderen
Lewy body dementie
Hierbij zijn er schommelingen in de cognitieve achteruitgang; vooral variaties in het bewustzijn en de aandacht
vallen daarbij op
Neurocognitieve stoornis (NCS)
Wordt gekenmerkt door tekortkomingen in de cognitieve functies
2
