Communicatiewetenschappen II
Inhoudsopgave
0 Verhaal in meervoud – inleidende beschouwingen......................................................................................3
1. Verlichting, humanisme en postmodernisme...................................................................................................3
1.1 Moderniteit.................................................................................................................................................3
1.2 Kritische stemmen in/over moderniteit.....................................................................................................4
1.3 Postmoderniteit..........................................................................................................................................4
2. Kritische beschouwingen en permanente in vraagstelling...............................................................................6
Deel 1: Onderzoeksvragen en institutionalisering........................................................................................... 6
1. Kritieken op discipline.......................................................................................................................................6
1.1 Ontwikkelingen in andere en aanverwante disciplines..............................................................................6
1.2 Technologische ontwikkeling.....................................................................................................................7
1.3 Ethische kwesties........................................................................................................................................7
2. Evolutie van een discipline................................................................................................................................7
2.1 Invloed van mens- en maatschappijbeeld/ paradigma..............................................................................8
2.2 Financiële bepalingen.................................................................................................................................9
2.3 Evolutie van een machtsstrijd met andere wetenschappen......................................................................9
3. De institutionalisering van de communicatiewetenschappen in Vlaanderen.................................................11
3.1 Institutionalisering van de wetenschappen.............................................................................................11
3.2 De institutionalisering kent verschillende aanleidingen..........................................................................11
3.3 Ontstaansgeschiedenis communicatiewetenschappen in Vlaanderen...................................................11
Deel 2: De heuristiek van de complexiteit..................................................................................................... 12
1 Pleidooi voor heuristiek van de complexiteit binnen sociale wetenschappen.................................................12
1.1 Complex causaliteitsbegrip......................................................................................................................13
1.2 Einde van dichotomisch denken...............................................................................................................14
1.3 Concepts de départ ipv concept terminus...............................................................................................14
1.4 Geen zelfgenoegzaamheid maar zelfkritiek en -reflectie.........................................................................16
1.5 Morin’s heuristiek van de complexiteit....................................................................................................17
Deel 3: Kritisch paradigma........................................................................................................................... 17
0 Inleiding............................................................................................................................................................17
1 Marxistische benaderingen..............................................................................................................................17
1.1 Elementaire bouwstenen.........................................................................................................................17
1.2 Verschillende invullingen..........................................................................................................................18
1.3 Toegepast op media.................................................................................................................................19
2. Frankfurter Schule...........................................................................................................................................19
3. Politieke economie..........................................................................................................................................20
3.1 Korte geschiedenis....................................................................................................................................20
3.2 Wat is Politieke Economie vd Media (PEM)?...........................................................................................20
3.3 Onderzoeksprogramma politieke economie (Murdock en Golding, ’91)................................................21
3.4 Scholen Politieke Economie.....................................................................................................................22
3.5 Politieke economie: thematiek en evolutie.............................................................................................23
3.6 Vaak bestudeerde concepten binnen PEM:.............................................................................................23
3.7 Politieke economie: kritiek.......................................................................................................................24
4. Cultural Studies...............................................................................................................................................24
4.1 Wat is CS?.................................................................................................................................................24
4.2 Twee paradigma’s.....................................................................................................................................25
, 4.3 CS: twee paradigma’s verenigd in CCCS...................................................................................................27
4.4 Onderzoeksprogramma............................................................................................................................27
4.5 Cultural Studies in relatie tot marxistische benaderingen.......................................................................28
4.6 Cultural studies versus…...........................................................................................................................28
4.7 Stuart Hall’s encoding/decoding model...................................................................................................28
4.8 Du Gay’s Circuit of Culture.......................................................................................................................29
4.9 Cultural Studies: evolutie.........................................................................................................................29
4.10 Cultural studies: kritiek...........................................................................................................................30
5. Enkele nabeschouwingen over CS en PEM......................................................................................................30
5.1 Cultural Studies vs politieke economie....................................................................................................30
5.2 Cultural studies politieke economie als kritische benaderingen .............................................................31
Deel 4: Het communicatieproces ontleed: de boodschap, het medium, de communicator en het publiek.....31
1. Over taal, betekenis en representatie.............................................................................................................31
1.1 Representatie...........................................................................................................................................31
1.2 Betekenis en representatie......................................................................................................................31
1.3 Drie benaderingen....................................................................................................................................32
1.4 Hoe werkt taal? Hoe werkt representatie?..............................................................................................32
1.5 Evolutie constructivistische visie op betekenis........................................................................................33
1.6 Foucault’s visie op taal en betekenis........................................................................................................34
1.7 Van langue discours en discursieve praktijken (Foucault) .......................................................................35
1.8 Vluchtelingen in het nieuws.....................................................................................................................36
2. Communicator en medium..............................................................................................................................37
2.1 Communicator..........................................................................................................................................37
2.2 Het medium..............................................................................................................................................37
2.3 Diffusie en adoptie...................................................................................................................................39
2.4 Technologisch determinisme...................................................................................................................39
2.5 Aanpak mediumstudies............................................................................................................................39
3. Over publieke en publieksstudies....................................................................................................................39
3.1 Hybride en denkbeeldige notie: hét publiek............................................................................................39
3.2 Effectenonderzoek en almacht van de media..........................................................................................41
3.3 Naar een model van beperkte effecten...................................................................................................41
3.4 Publieksonderzoek...................................................................................................................................42
3.5 De stem van de vluchteling......................................................................................................................44
,0 Verhaal in meervoud – inleidende beschouwingen
1. Verlichting, humanisme en postmodernisme
1.1 Moderniteit
1. Historische fase
Moderniteit
o Historische periode vanaf Europese verlichtingsdenken (17 e eeuw) tot jaren ‘80
o Belang van rede (ipv geloof), geloof in maakbaarheid vd maatschappij
o Humanisme: vrijheid, gelijkheid, verbondenheid
o Wereldbeeld verklaard door wetenschap
o Sociologische processen
Secularisering
o einde dominantie religieuze autoriteit
o werd vervangen door rationeel wetenschappelijk denken
Rationalisering: efficiëntie, voorspelbaarheid, controle over proces, berekenbaarheid,..
Kapitalisme: winstmaximalisatie en vrije markt
Industrialisering
o machines om mens en dier te vervangen, technologische ontwikkelingen: bv
staalproductie
Urbanisering
o door industrialisering grootschalige verhuis van landelijk stad
o toename van bevolkingsdichtheid in de steden meer individualisme
Bureaucratisering
o hiërarchische organisatie obv regels, procedures en aanspreekpunten
o onpersoonlijk door gestandaardiseerde procedures die geen uitzonderingen toelaten, bv:
1 min voor de trein vertrekt mag er niemand meer op
o bv: onderwijs, gezondheidszorg, openbaar vervoer
Democratisering
o inspraak en medezeggenschap
, o parlementair stelsel
o vrijheid van meningsuiting, vrouwenstemrecht,..
Globalisering
o samenlevingen bestaan minder in isolatie
o transnationale productie, handel en consumptie
o personen ook meer mobiel
Consumentisme
o verlangen naar consumptie wordt als positief beschouwd (persoonlijke voldoening)
o materialisme en massaconsumptie
o streven naar een gevoel van vervulling, aangewakkerd door marketing
o middel om status en identiteit uit te drukken
2. Cognitief denkkader
Verlichting en vooruitgangsdenken: klemtoon op universele, rationele en ware kennis
Wetenschap en waarheidsvinding: waarheid leidt tot vrijheid
Grote ideologieën: liberalisme, soc, communisme, christendom, marxisme, democratie en kapitalisme
3. Artistieke stroming
Kritisch en experimenteel
Herdefiniëren van kunst en originaliteit: belang van kleur en vorm
Werkelijkheid vatten in de kern, niet illustreren
Post-impressionisme, expressionisme, kubisme, abstracte kunst (geen verwijziging meer naar
iets),..
Architectuur: functionalistisch, geometrische figuren, platte daken
1.2 Kritische stemmen in/over moderniteit
Rationaliteit heeft ook negatieve consequenties
o sociale ongelijkheden, milieuvervuiling, klimaatopwarming, gewapende conflicten (WO I en
II)
o excessen van kapitalisme
‘De waarheid’ bestaat niet: globalisering en media/ICT stimuleren een reflexieve en
contingente benadering in een gepercipieerde werkelijkheid
Uniformiteit moet plaats maken voor diversiteit en pluraliteit
1.3 Postmoderniteit
1. Historische fase
Reactie tegen modernisme ~ anti-modernisme
Geen onderscheid tussen -isme en -teit: cognitieve en historische/culturele context zijn
verweven
Anti-essentialisme: essentialisme: relatie, betekenis,.. staat vast, bv man kostwinner – vrouw:
thuis
o iets wat nu is, kan morgen anders bekeken worden
2. Denkkader
Einde van het grote verlichtingsdenken, er bestaat geen absolute waarheid
Einde waarheid (Lyotard): we zien de waarheid niet, we maken de waarheid
o waarheid is een aan tijd, plaats en macht gebonden constructie
Inhoudsopgave
0 Verhaal in meervoud – inleidende beschouwingen......................................................................................3
1. Verlichting, humanisme en postmodernisme...................................................................................................3
1.1 Moderniteit.................................................................................................................................................3
1.2 Kritische stemmen in/over moderniteit.....................................................................................................4
1.3 Postmoderniteit..........................................................................................................................................4
2. Kritische beschouwingen en permanente in vraagstelling...............................................................................6
Deel 1: Onderzoeksvragen en institutionalisering........................................................................................... 6
1. Kritieken op discipline.......................................................................................................................................6
1.1 Ontwikkelingen in andere en aanverwante disciplines..............................................................................6
1.2 Technologische ontwikkeling.....................................................................................................................7
1.3 Ethische kwesties........................................................................................................................................7
2. Evolutie van een discipline................................................................................................................................7
2.1 Invloed van mens- en maatschappijbeeld/ paradigma..............................................................................8
2.2 Financiële bepalingen.................................................................................................................................9
2.3 Evolutie van een machtsstrijd met andere wetenschappen......................................................................9
3. De institutionalisering van de communicatiewetenschappen in Vlaanderen.................................................11
3.1 Institutionalisering van de wetenschappen.............................................................................................11
3.2 De institutionalisering kent verschillende aanleidingen..........................................................................11
3.3 Ontstaansgeschiedenis communicatiewetenschappen in Vlaanderen...................................................11
Deel 2: De heuristiek van de complexiteit..................................................................................................... 12
1 Pleidooi voor heuristiek van de complexiteit binnen sociale wetenschappen.................................................12
1.1 Complex causaliteitsbegrip......................................................................................................................13
1.2 Einde van dichotomisch denken...............................................................................................................14
1.3 Concepts de départ ipv concept terminus...............................................................................................14
1.4 Geen zelfgenoegzaamheid maar zelfkritiek en -reflectie.........................................................................16
1.5 Morin’s heuristiek van de complexiteit....................................................................................................17
Deel 3: Kritisch paradigma........................................................................................................................... 17
0 Inleiding............................................................................................................................................................17
1 Marxistische benaderingen..............................................................................................................................17
1.1 Elementaire bouwstenen.........................................................................................................................17
1.2 Verschillende invullingen..........................................................................................................................18
1.3 Toegepast op media.................................................................................................................................19
2. Frankfurter Schule...........................................................................................................................................19
3. Politieke economie..........................................................................................................................................20
3.1 Korte geschiedenis....................................................................................................................................20
3.2 Wat is Politieke Economie vd Media (PEM)?...........................................................................................20
3.3 Onderzoeksprogramma politieke economie (Murdock en Golding, ’91)................................................21
3.4 Scholen Politieke Economie.....................................................................................................................22
3.5 Politieke economie: thematiek en evolutie.............................................................................................23
3.6 Vaak bestudeerde concepten binnen PEM:.............................................................................................23
3.7 Politieke economie: kritiek.......................................................................................................................24
4. Cultural Studies...............................................................................................................................................24
4.1 Wat is CS?.................................................................................................................................................24
4.2 Twee paradigma’s.....................................................................................................................................25
, 4.3 CS: twee paradigma’s verenigd in CCCS...................................................................................................27
4.4 Onderzoeksprogramma............................................................................................................................27
4.5 Cultural Studies in relatie tot marxistische benaderingen.......................................................................28
4.6 Cultural studies versus…...........................................................................................................................28
4.7 Stuart Hall’s encoding/decoding model...................................................................................................28
4.8 Du Gay’s Circuit of Culture.......................................................................................................................29
4.9 Cultural Studies: evolutie.........................................................................................................................29
4.10 Cultural studies: kritiek...........................................................................................................................30
5. Enkele nabeschouwingen over CS en PEM......................................................................................................30
5.1 Cultural Studies vs politieke economie....................................................................................................30
5.2 Cultural studies politieke economie als kritische benaderingen .............................................................31
Deel 4: Het communicatieproces ontleed: de boodschap, het medium, de communicator en het publiek.....31
1. Over taal, betekenis en representatie.............................................................................................................31
1.1 Representatie...........................................................................................................................................31
1.2 Betekenis en representatie......................................................................................................................31
1.3 Drie benaderingen....................................................................................................................................32
1.4 Hoe werkt taal? Hoe werkt representatie?..............................................................................................32
1.5 Evolutie constructivistische visie op betekenis........................................................................................33
1.6 Foucault’s visie op taal en betekenis........................................................................................................34
1.7 Van langue discours en discursieve praktijken (Foucault) .......................................................................35
1.8 Vluchtelingen in het nieuws.....................................................................................................................36
2. Communicator en medium..............................................................................................................................37
2.1 Communicator..........................................................................................................................................37
2.2 Het medium..............................................................................................................................................37
2.3 Diffusie en adoptie...................................................................................................................................39
2.4 Technologisch determinisme...................................................................................................................39
2.5 Aanpak mediumstudies............................................................................................................................39
3. Over publieke en publieksstudies....................................................................................................................39
3.1 Hybride en denkbeeldige notie: hét publiek............................................................................................39
3.2 Effectenonderzoek en almacht van de media..........................................................................................41
3.3 Naar een model van beperkte effecten...................................................................................................41
3.4 Publieksonderzoek...................................................................................................................................42
3.5 De stem van de vluchteling......................................................................................................................44
,0 Verhaal in meervoud – inleidende beschouwingen
1. Verlichting, humanisme en postmodernisme
1.1 Moderniteit
1. Historische fase
Moderniteit
o Historische periode vanaf Europese verlichtingsdenken (17 e eeuw) tot jaren ‘80
o Belang van rede (ipv geloof), geloof in maakbaarheid vd maatschappij
o Humanisme: vrijheid, gelijkheid, verbondenheid
o Wereldbeeld verklaard door wetenschap
o Sociologische processen
Secularisering
o einde dominantie religieuze autoriteit
o werd vervangen door rationeel wetenschappelijk denken
Rationalisering: efficiëntie, voorspelbaarheid, controle over proces, berekenbaarheid,..
Kapitalisme: winstmaximalisatie en vrije markt
Industrialisering
o machines om mens en dier te vervangen, technologische ontwikkelingen: bv
staalproductie
Urbanisering
o door industrialisering grootschalige verhuis van landelijk stad
o toename van bevolkingsdichtheid in de steden meer individualisme
Bureaucratisering
o hiërarchische organisatie obv regels, procedures en aanspreekpunten
o onpersoonlijk door gestandaardiseerde procedures die geen uitzonderingen toelaten, bv:
1 min voor de trein vertrekt mag er niemand meer op
o bv: onderwijs, gezondheidszorg, openbaar vervoer
Democratisering
o inspraak en medezeggenschap
, o parlementair stelsel
o vrijheid van meningsuiting, vrouwenstemrecht,..
Globalisering
o samenlevingen bestaan minder in isolatie
o transnationale productie, handel en consumptie
o personen ook meer mobiel
Consumentisme
o verlangen naar consumptie wordt als positief beschouwd (persoonlijke voldoening)
o materialisme en massaconsumptie
o streven naar een gevoel van vervulling, aangewakkerd door marketing
o middel om status en identiteit uit te drukken
2. Cognitief denkkader
Verlichting en vooruitgangsdenken: klemtoon op universele, rationele en ware kennis
Wetenschap en waarheidsvinding: waarheid leidt tot vrijheid
Grote ideologieën: liberalisme, soc, communisme, christendom, marxisme, democratie en kapitalisme
3. Artistieke stroming
Kritisch en experimenteel
Herdefiniëren van kunst en originaliteit: belang van kleur en vorm
Werkelijkheid vatten in de kern, niet illustreren
Post-impressionisme, expressionisme, kubisme, abstracte kunst (geen verwijziging meer naar
iets),..
Architectuur: functionalistisch, geometrische figuren, platte daken
1.2 Kritische stemmen in/over moderniteit
Rationaliteit heeft ook negatieve consequenties
o sociale ongelijkheden, milieuvervuiling, klimaatopwarming, gewapende conflicten (WO I en
II)
o excessen van kapitalisme
‘De waarheid’ bestaat niet: globalisering en media/ICT stimuleren een reflexieve en
contingente benadering in een gepercipieerde werkelijkheid
Uniformiteit moet plaats maken voor diversiteit en pluraliteit
1.3 Postmoderniteit
1. Historische fase
Reactie tegen modernisme ~ anti-modernisme
Geen onderscheid tussen -isme en -teit: cognitieve en historische/culturele context zijn
verweven
Anti-essentialisme: essentialisme: relatie, betekenis,.. staat vast, bv man kostwinner – vrouw:
thuis
o iets wat nu is, kan morgen anders bekeken worden
2. Denkkader
Einde van het grote verlichtingsdenken, er bestaat geen absolute waarheid
Einde waarheid (Lyotard): we zien de waarheid niet, we maken de waarheid
o waarheid is een aan tijd, plaats en macht gebonden constructie
