Informatie en bronnenkritiek
OVERZICHT VAN HISTORISCH KRITIEK HOOFDSTUK 1
Vervangende opdrachten (2) belangrijk, zeker die eerste is belangrijk want er komt een gelijkaardige openvraag
en het is theoretisch, vervangende opdracht twee is ook belangrijk want theorie wordt daar op toegepast. Alles
te kennen buiten hoofdstuk 4 NIET, ! dit vak al tijdens paasvakantie studeren want daarna hebben we nog maar
één les (les 7) en daarna nog toelichting over opdracht en examen.
.Je moet u niet echt focussen op de casussen, maar wel op methodologie ervan, dus het is een inleidend vak en
niet echt historisch aspect in centrale.
WAAR BINNEN CRIMINOLOGIE?
Rol van criminologie, etiologie. Criminoloog gaat kijken naar beleid om criminaliteit aan te pakken. Je w
geconfronteerd met veel databanken en bronnen. Je kan interviews lezen, maar dat is niet hetzelfde als
observaties of beleidsdocumenten. Elk moet op eigen manier geanalyseerd w, vandaag groter aandacht voor
andere types v bronnen bv netwerk analyses, big data. Die bronnen zijn beschikbaar voor justitie of politie,
maar kan ook voor criminologen en daarbij ga je onderzoek doen naar beschikbaarheid en bron zelf.
Criminoloog gaat bijkomende data zelf verzamelen en gaat kijken ‘hoe is een bepaald feit onthaald in de
maatschappij’. Bijvoorbeeld Sanda Dia ‘hoe is dat proces ervan en uitkomst onthaald binnen de maatschappij’.
Ook over berichtgeving v overbevolking, kan via uit beleidsrapporten of individuele rapportages van gevangenis
bewakers. Informatie komt tot bij ons op een drager, kan analoog zijn (papier) maar vaak digitaal. Die veelheid
aan bronnen (digitaal) wilt niet zeggen dat de betrouwbaarheid v data en bronnen makkelijker is na te gaan.
Historisch kritiek: kritisch manier naar informatie te kijken die via een bepaalde drager tot bij jou komt en de
bron van die drager daarbij mee in acht te nemen om dan later die informatie later te hergebruiken, in job
waarbij je terechtkomt. Het gaat over evalueren van informatiebronnen, we hebben daar kennis van nodig over
- Hoe informatie gecapteerd w: wie wat waar en hoe?
- Conservatie/ bewaren van informatie: wie wat waar en hoe? Verandering en vervalsing?
- Bewust v geschreven en ongeschreven regels en codes: geschreven bv masterproef regels over
‘hoe schrijf je op wetenschappelijk manier’, ongeschreven over taalgebruik tussen
gevangenisdirecteurs zal anders z tov mensen in straat die geconfronteerd w met feit
(gewoontes/codes)
Door combinatie van bronnen en data, kunnen we informatie toetsen en bewijskracht aan wel of niet toe te
kennen.
WAT IS HISTORISCH KRITIEK?
= systematisch kritisch reflecteren bij verzamelen, evalueren en verwerken v informatie (3 stappen)
- Verzamelen: gebruikte methode bv in literatuuronderzoek zal je bepaalde regels kennen naar
vindplaatsen die je moet consulteren om een goede literatuurstudie te doen
(disciplineafhankelijk), ook vindplaatsen zijn belangrijk
- Evalueren: regels van historisch kritiek
- Verwerken: welke rol hen je, wat is beoogde rapportering, welk bagage je als persoon al hebt
(kennis) en objectief reflecteren ondanks je voorafgaande kennis
Het is dus een essentiële vaardigheid die belangrijk is voor wetenschappelijk werk:
- Academisch: wetenschappelijk werk zoals masterproef, paper en essay
- Wezenlijk: niet alleen academisch, ook navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burgeren
over feiten van opinies, waarheid v leugens onderscheiden en vaststellen v contradicties Historisch
kritiek: voornamelijk gericht op heden en toekomst, minder op verleden, maar we gaan historisch
methodes gebruiken voor interpretaties. Context en achtergrond is zeer belangrijk, eigen accenten,
invalshoeken en keuzes in onderzoek ook.
Tussenschakel-boodschapper, geldt voor historisch en actuele bronnen. Er zit ook altijd een verstoring in de
manier waarop dat de tussenschakel boodschapper informatie gaat interpreteren en verder verwerken. De
boodschapper is ook niet altijd onschuldig en dat is relevant in actuele context voor bias in AI. Die
tussenpersoon kan persoon z die betrokken is bij ontwikkelen v algoritme om v bepaalde elementen v info
conclusies via algoritme te gaan genereren. Bv tool Amazon om mensen te rekruteren waarbij ze mannen
rekruteren want het was gebaseerd op historisch mannenset- verkeerde interpretatie, we moeten inzetten op
diversiteit aan tussenschakels-boodschappers, ander achtergrond (of m/v) = anders detecteren.
,Informatie en bronnenkritiek
Technologie
! Het maakt het soms niet gemakkelijk: gaan we binnenkort nog waar van onwaar kunnen onderscheiden of van
synthetisch en echt bijvoorbeeld prof die les geeft over AI en hoe we daarmee in rechtssysteem mee omgaan,
dan zijn deepfakes belangrijk punt waarmee we geconfronteerd worden.
Bijvoorbeeld bewust vals: childfocus heeft een campagne gelanceerd over deep nudes op vinted, omdat er daar
mensen foto’s op posten om kleren te verkopen en die foto’s worden gebruikt om nudes mee te creëren
(kopiëren hoofd+ naakte lichaam). Dit maakt het moeilijk om te onderscheiden of het echt gebeurd is of niet en
we zien dat mensen schaamte hebben om over te praten dus daarom campagne. Bijvoorbeeld bewust vals: safe
on web – info over nep te herkennen- tool die onze samenleving opleid over valse online berichten,
beschermen tegen uitlokking in phishing acties en die maatschappelijke evoluties hebben ertoe tot aanpassing
v wetgeving geleid waarbij twee firma’s tools ontwikkeld hebben voor werkgevers om hun op te leiden waarbij
phising mails w gestimuleerd. De awareness creatie van technieken om vals van niet vals te onderscheiden is
essentieel en ligt nu voorgeschreven als een vereiste in Network and Information Security Directive- die
bedrijven verplicht om acties te nemen om beter beschermd te z tegen cybersecurity aanvallen en ook om aan
awareness creatie te doen.
Bijvoorbeeld onbewust vals: er worden vaak verborgen technieken gebruikt (on)bewust die niet opvallend zijn,
die inspelen op emoties en sensaties zoals krantenkoppen.
We worden geconfronteerd met verborgen technieken, technieken die ontwikkeld w om mensen te misleiden,
kan onschuldig zijn bv iemand leiden tot stellen v koopgedrag, kan ook verkeerde reacties uitlokken. Dus al die
technieken zijn bedoeld om ons te beïnvloeden en wij moeten detecteren wanneer technieken gebruikt
worden.
REGELS VAN HISTORISCH KRITIEK (7)
Drie vastgelegde regels focus op ‘externe kritiek’
1. Herstellingskritiek
= kijken over type van bron (tekst audio video blog tweet wetenschappelijk artikel?), is het een origineel bron of
kopie? Traditioneel vanuit historisch w er meer aandacht gehecht aan originele bron en dat geldt vandaag bij
tweet ook (repost?). Historici vonden dat ook belangrijk want werden soms (on)bewust confronteert met
vervalsingen in kopieën van bronnen.
2. Oorsprongskritiek
= bronnen die we gebruiken gaan vaak over getuigenissen, moeten weten over wanneer, wie, waar, waarover,
observatie,…Ook wanneer bv getuigenis over iets v net gebeurd of iets v een week geleden? Het ene zal niet
minder waard zijn maar gewoon anders.
3. Ontlenings- of oorspronkelijkheidskritiek
= in welke mate is de info die we aantreffen in deze bron origineel of w die al ontleed uit een ander bron?
Vier vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
4. Interpretatiekritiek
= geeft aan dat we naar verschillende lagen moeten kijken in een tekst of in een audio. In een tekst heb je
letterlijke betekenis maar vaak ook secundaire betekenis ‘kijken wat er tussen regels geschreven is’ 5.
Gezagskritiek
= gaan kijken naar auteur van de bron, afvragen over ‘heeft auteur bepaald gezag’, wat is gezag van
ooggetuigen, traditioneel zijn ooggetuigen zeer belangrijk. Het gezag van ‘ik heb het gezien’ is traditioneel
gezien hoog dus ‘ik heb het verkeersongeval gezien’ heeft meer waarde dan iemand die achteraf zegt ‘ah ja mijn
mama heeft verteld dat ze dat heeft gezien’.
6. Bevoegdheidskritiek
= kijkt naar nauwkeurigheid en begrijpen v waarneming en (on)geloof dat we daaraan moeten hechten EN
kijken naar met welke technische kennis/ geschooldheid heeft de auteur deze bron geschreven bv MVJ vertelt
iets over drugsgrafiek, dan gaat dat anders z dan die prof uit criminologie die dat bestudeerd.
7. Rechtzinnigheidskritiek
= (on)opzettelijk verdraaien v feiten en dat proberen detecteren, hoe oprecht is een auteur geweest bij
neerschrijven/ communiceren v info. Wat is de oorzaak geweest ervan? Bedoeling? Mis vs desinformatie
Misinformatie vs desinformatie
,Informatie en bronnenkritiek
Misinformatie: gaat over onjuiste info delen zonder kwade bedoelingen bijvoorbeeld twee vriendinnen die
praten over vaccin ‘mijn mama was er niet goed van’, kan stuk waar zijn maar ook persoonlijke ervaring,
bronnen van info die niet correct waren waardoor die andere vriendin geen objectieve informatie heeft.
Desinformatie: gaat over valse informatie bewust verspreiden om je op het verkeerde been te zetten of schade
te veroorzaken bijvoorbeeld Fatma Taspinar- nieuwsanker- heeft bepaalde autoriteit en mensen maakten daar
misbruik van (bewust) om mensen op verkeerde been te brengen door te zeggen dat ze mee deed aan
cryptomunten.
INFORMATIEBRONNEN
= vertonen altijd specifieke kenmerken die verschillend van aard kunnen zijn, divers. Ze kunnen ook
publiek/privaat zijn, afhankelijk van wie het geschreven heeft, gaat er een groot verschil zijn naar hoe we het
moeten interpreteren bijvoorbeeld prof heeft jaarverslag over discriminatie- of dat dat jaarverslag
geschreven is door Vlaams Mensenrechten Instituut of door Meta, daar gaat een groot verschil zijn over hoe
dat interpreteren ook al hadden ze in beide gevallen beste bedoelingen om te schrijven. Spreek je uit eigen
naam (opinie) of vanuit een organisatie, dat is ook belangrijk. Ontstaanscontext en eigen kenmerken,
formele regels en eigen taalgebruik zijn ook belangrijk.
! Het is niet de bedoeling v historisch kritiek om te suggereren dat we elk vorm van info zouden moeten
verwerpen, we moeten gewoon informatie omarmen, kritisch naar kijken en niet verwerpen. Dat zie je vaak bij
complot denkers bv COVID 19, alle informatie vanuit bron meteen verwerpen zonder naar te kijken, over-
kritisch zijn en gingen ervan uit dat alles wat van wetenschappers kwam niet waarheid kon zijn.
ACTUELE RELEVANTIE
= massamedia, informatieoorlogen, hackers collectieven die mensen op sociale media bombarderen om
mensen van opinies te doen veranderen en herevalueren bewust of onbewust. Ook manipulatie van informatie
(zie deepnudes), technologie is nieuw maar die manipulatie bestaat al veel langer dan vandaag ondanks het wel
toe neemt in schaal en snelheid.
Voorbeelden
Vier voorbeelden van situaties waarin dat het onvoldoende wetenschappelijk kritisch kijken naar informatie tot
opmerkelijke resultaten of invloeden heeft gezorgd in onze maatschappij.
Voorbeeld (1): Roger Stone, is een conservatieve politicus en was al consulent voor Trump Campagne. Hij
beweerde dat COVID uitgelokt was door Bill Gates en dat die dat had uitgevonden. Voor ons komt dat over als
onzin en vinden we dat evident, maar als we kijken over wat daarrond geschreven is op sociale media, zie je dat
veel mensen dat geloofd hebben en dat had een impact.
Voorbeeld (2): beeldmanipulatie van Afghaanse vluchtelingen die in België aankwamen, ze hebben wapens
toegevoegd aan de foto van die mensen. Context is zeer belangrijk, het blijft een feit dat je op deze manier een
boodschap hebt willen geven. Auteur heeft dat gedaan met een specifieke bedoeling en deze bedoeling moeten
we in historisch kritiek ook meenemen
Voorbeeld (3): Trump zei tijdens toespraak ‘er is nog nooit zoveel volk geweest als vandaag’, media zijn gaan
factchecken naar inauguratie en hebben vastgesteld dat dit een leugen was. Maar journalisten hebben de
woordvoerder van Trump geconfronteerd met het verschil tussen die twee foto’s (inauguratie Trump vs Obama)
en hier kwamen ze op post truth, die woordvoerder antwoordde ‘ik heb mijn interpretatie van de feite en jij de
uwe’, er is niet toegegeven dat het om een vergissing of leugen ging, men zei gewoon ‘alternatieve fact’.
Voorbeeld (4): foto van moord op Holsbeek, tiener die zijn mp4 niet wou afgeven aan twee mensen in station v
Brussel en werd vervolgens neergestoken. Dit heeft een grote hetze ontketend in de Vlaamse media, omdat
men er snel is vanuit gegaan o b v één enkel getuige die vertelde aan journalist dat het om Noord-Afrikaanse
daders ging en dat bleek niet te kloppen. Niet alleen de journalisten hebben dat overgenomen, maar ook
justitie en politie, bleek uiteindelijk Polen te zijn. Vooroordelen kunnen grote invloed hebben! Sigrid Spruit
(toen nieuwsanker) schrijft daar een boek op ‘we z al lang de pedalen kwijt, niet alleen door racisme, maar ook
door onprofessionalisme'.
Actuele relevantie: beeldmanipulatie
Fotograaf Jimmy Kets na aanslagen Parijs maakte verschillende foto’s waarop je verschillende beelden of
opinies over kon hebben. Op een moment maakt hij foto’s van een ‘lege Brussel’ terwijl enkele seconden later
Brussel vol was. Het toont dus aan hoeveel we kunnen manipuleren, niet met technische manipulaties maar
, Informatie en bronnenkritiek
hoeveel een fotograaf kan, door lens te veranderen, andere positie in te nemen. Het gaat niet alleen over
deepfakes, deepnudes en dat te manipuleren, het gaat ook over de auteur. Dus beeldmanipulatie met AI- rol
van beeldbewerker: kleurtoon, klemtoon, toevoegen of weglaten van elementen, dat is allemaal zeer
belangrijk.
Actuele relevantie: tekstuele analyse
Literaire regels voor specifieke genres: een wetenschappelijk artikel zal op een ander manier geschreven w dan
een blogpost, een opiniestuk ook. We moeten ervan bewust z dat we vandaag veel meer verglijden in voorrang
geven aan opiniestukken vs wetenschappelijke artikels. Heeft te maken met snelheid waarmee wij
nieuwsbronnen informatiebronnen willen consumeren (één minuut-lezen).
Waar wordt de nadruk op gelegd? Wat wordt er verzwegen en met welke redenen?
Belang van terminologie: toon, beeld scheppen, ook al betekent dat woord niet noodzakelijk hetzelfde
voorbeeld COVID 19, stel er is een demonstratie op straat v mensen die vonden dat mondmasker echt niet kon,
als je daarover gaat rapporteren op een beleidsverslag en je noemt die demonstranten complotdenkers of
antivaxers, dan heb je meteen een bepaald idee over wie aanwezig was tijdens die demonstratie. Er worden dus
extreme woordkeuzes gemaakt i p v neutrale.
Regels van het medium kunnen informatie bepalen: kunnen bepalend zijn bv op Tweet w er niet altijd gekozen
voor neutrale terminologie, dat heeft ook te maken met de regels die ik mezelf opleg over wat kan je schrijven.
Het beperkte aantal tekens gaat implicaties hebben waarover je gaat schrijven of hoe bijvoorbeeld een
demonstratie.
WAAROM ‘HISTORISCH’ KRITIEK?
= omdat we vooral focussen op die kloof tussen wat we nog kunnen terugvinden uit het verleden en vandaag
nog kunnen capteren. Kunnen we vandaag nog bij een getuige navragen of hij misschien de kleur van de auto
toch verkeerd zou kunnen hebben, zich verkeerd zou hebben herinnerd in dat ongeval? Of kunnen we dat niet
meer (feiten te neig in het verleden).
Bijvoorbeeld camerabeelden, camerawetgeving voorziet dat private camera bewakingsbeelden bewaard kunnen
worden voor dertig dagen. Na 30 dagen moeten die overschreven w, tenzij dat er een aanleiding zou z om
beelden langer te bewaren bv een klacht bij de politie. Stel uw fiets is gestolen op een campus en je komt daar
achter en denkt van ‘hier hangt een camera, misschien moeten we toch eens kijken of dat de bewakingsdienst
daar iets op kan zien’. Je dient klacht in bij de politie en politie vraagt de camerabeelden op bij interne bewaking
en dan zullen die beelden langer bewaard mogen blijven. Maar stel uw fiets w gestolen in de blokperiode en je
was er niet en dat is al meer dan dertig dagen geleden, dan gaan we niet meer kunnen verifiëren. Dus kloof
tussen vaststelling en feit is bepalend voor historisch kritiek over hoe omgaan met informatie.
Zowel in het geval van historische bronnen als van hedendaagse bronnen gaan we dezelfde methodes
toepassen
- Vaak is er een verschil tussen aanwezigheid v directe observaties vs geen aanwezigheid v observaties in
historische bronnen, directe observaties wel aanwezig in hedendaagse bronnen
- Geen productie van data vs productie van data: we kunnen geen data produceren over data uit het
verleden, wel productie van data doen over fenomenen die we vandaag nog zien in de maatschappij,
wat criminologen vaker doen
Besef dat het verleden niet hetzelfde is als geschiedschrijving, er is overlap maar dat is niet één op één
hetzelfde. Er zijn altijd observaties, maakt niet uit hoe objectief auteur v observatie wenst te zijn, er z altijd
storingen zowel in observatie onbewust als in reflectie die een auteur achteraf maakt over observatie via
weerslag van de feiten zie voorbeeld verkeersongeval en getuigen. Er zullen altijd verschillen zijn tussen twee
getuigen die zelfde verkeersongeval gezien hebben vanuit hetzelfde standpunt, dat leidt tot verstoringen in
observatie, meestal onbedoeld. Dat geldt ook voor selectie van werkelijkheid want iedereen heeft een eigen
taalgebruik, achtergrond, terminologie, kennis en dat leidt tot verstoringen in bronnen, wat niet altijd negatief
OVERZICHT VAN HISTORISCH KRITIEK HOOFDSTUK 1
Vervangende opdrachten (2) belangrijk, zeker die eerste is belangrijk want er komt een gelijkaardige openvraag
en het is theoretisch, vervangende opdracht twee is ook belangrijk want theorie wordt daar op toegepast. Alles
te kennen buiten hoofdstuk 4 NIET, ! dit vak al tijdens paasvakantie studeren want daarna hebben we nog maar
één les (les 7) en daarna nog toelichting over opdracht en examen.
.Je moet u niet echt focussen op de casussen, maar wel op methodologie ervan, dus het is een inleidend vak en
niet echt historisch aspect in centrale.
WAAR BINNEN CRIMINOLOGIE?
Rol van criminologie, etiologie. Criminoloog gaat kijken naar beleid om criminaliteit aan te pakken. Je w
geconfronteerd met veel databanken en bronnen. Je kan interviews lezen, maar dat is niet hetzelfde als
observaties of beleidsdocumenten. Elk moet op eigen manier geanalyseerd w, vandaag groter aandacht voor
andere types v bronnen bv netwerk analyses, big data. Die bronnen zijn beschikbaar voor justitie of politie,
maar kan ook voor criminologen en daarbij ga je onderzoek doen naar beschikbaarheid en bron zelf.
Criminoloog gaat bijkomende data zelf verzamelen en gaat kijken ‘hoe is een bepaald feit onthaald in de
maatschappij’. Bijvoorbeeld Sanda Dia ‘hoe is dat proces ervan en uitkomst onthaald binnen de maatschappij’.
Ook over berichtgeving v overbevolking, kan via uit beleidsrapporten of individuele rapportages van gevangenis
bewakers. Informatie komt tot bij ons op een drager, kan analoog zijn (papier) maar vaak digitaal. Die veelheid
aan bronnen (digitaal) wilt niet zeggen dat de betrouwbaarheid v data en bronnen makkelijker is na te gaan.
Historisch kritiek: kritisch manier naar informatie te kijken die via een bepaalde drager tot bij jou komt en de
bron van die drager daarbij mee in acht te nemen om dan later die informatie later te hergebruiken, in job
waarbij je terechtkomt. Het gaat over evalueren van informatiebronnen, we hebben daar kennis van nodig over
- Hoe informatie gecapteerd w: wie wat waar en hoe?
- Conservatie/ bewaren van informatie: wie wat waar en hoe? Verandering en vervalsing?
- Bewust v geschreven en ongeschreven regels en codes: geschreven bv masterproef regels over
‘hoe schrijf je op wetenschappelijk manier’, ongeschreven over taalgebruik tussen
gevangenisdirecteurs zal anders z tov mensen in straat die geconfronteerd w met feit
(gewoontes/codes)
Door combinatie van bronnen en data, kunnen we informatie toetsen en bewijskracht aan wel of niet toe te
kennen.
WAT IS HISTORISCH KRITIEK?
= systematisch kritisch reflecteren bij verzamelen, evalueren en verwerken v informatie (3 stappen)
- Verzamelen: gebruikte methode bv in literatuuronderzoek zal je bepaalde regels kennen naar
vindplaatsen die je moet consulteren om een goede literatuurstudie te doen
(disciplineafhankelijk), ook vindplaatsen zijn belangrijk
- Evalueren: regels van historisch kritiek
- Verwerken: welke rol hen je, wat is beoogde rapportering, welk bagage je als persoon al hebt
(kennis) en objectief reflecteren ondanks je voorafgaande kennis
Het is dus een essentiële vaardigheid die belangrijk is voor wetenschappelijk werk:
- Academisch: wetenschappelijk werk zoals masterproef, paper en essay
- Wezenlijk: niet alleen academisch, ook navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burgeren
over feiten van opinies, waarheid v leugens onderscheiden en vaststellen v contradicties Historisch
kritiek: voornamelijk gericht op heden en toekomst, minder op verleden, maar we gaan historisch
methodes gebruiken voor interpretaties. Context en achtergrond is zeer belangrijk, eigen accenten,
invalshoeken en keuzes in onderzoek ook.
Tussenschakel-boodschapper, geldt voor historisch en actuele bronnen. Er zit ook altijd een verstoring in de
manier waarop dat de tussenschakel boodschapper informatie gaat interpreteren en verder verwerken. De
boodschapper is ook niet altijd onschuldig en dat is relevant in actuele context voor bias in AI. Die
tussenpersoon kan persoon z die betrokken is bij ontwikkelen v algoritme om v bepaalde elementen v info
conclusies via algoritme te gaan genereren. Bv tool Amazon om mensen te rekruteren waarbij ze mannen
rekruteren want het was gebaseerd op historisch mannenset- verkeerde interpretatie, we moeten inzetten op
diversiteit aan tussenschakels-boodschappers, ander achtergrond (of m/v) = anders detecteren.
,Informatie en bronnenkritiek
Technologie
! Het maakt het soms niet gemakkelijk: gaan we binnenkort nog waar van onwaar kunnen onderscheiden of van
synthetisch en echt bijvoorbeeld prof die les geeft over AI en hoe we daarmee in rechtssysteem mee omgaan,
dan zijn deepfakes belangrijk punt waarmee we geconfronteerd worden.
Bijvoorbeeld bewust vals: childfocus heeft een campagne gelanceerd over deep nudes op vinted, omdat er daar
mensen foto’s op posten om kleren te verkopen en die foto’s worden gebruikt om nudes mee te creëren
(kopiëren hoofd+ naakte lichaam). Dit maakt het moeilijk om te onderscheiden of het echt gebeurd is of niet en
we zien dat mensen schaamte hebben om over te praten dus daarom campagne. Bijvoorbeeld bewust vals: safe
on web – info over nep te herkennen- tool die onze samenleving opleid over valse online berichten,
beschermen tegen uitlokking in phishing acties en die maatschappelijke evoluties hebben ertoe tot aanpassing
v wetgeving geleid waarbij twee firma’s tools ontwikkeld hebben voor werkgevers om hun op te leiden waarbij
phising mails w gestimuleerd. De awareness creatie van technieken om vals van niet vals te onderscheiden is
essentieel en ligt nu voorgeschreven als een vereiste in Network and Information Security Directive- die
bedrijven verplicht om acties te nemen om beter beschermd te z tegen cybersecurity aanvallen en ook om aan
awareness creatie te doen.
Bijvoorbeeld onbewust vals: er worden vaak verborgen technieken gebruikt (on)bewust die niet opvallend zijn,
die inspelen op emoties en sensaties zoals krantenkoppen.
We worden geconfronteerd met verborgen technieken, technieken die ontwikkeld w om mensen te misleiden,
kan onschuldig zijn bv iemand leiden tot stellen v koopgedrag, kan ook verkeerde reacties uitlokken. Dus al die
technieken zijn bedoeld om ons te beïnvloeden en wij moeten detecteren wanneer technieken gebruikt
worden.
REGELS VAN HISTORISCH KRITIEK (7)
Drie vastgelegde regels focus op ‘externe kritiek’
1. Herstellingskritiek
= kijken over type van bron (tekst audio video blog tweet wetenschappelijk artikel?), is het een origineel bron of
kopie? Traditioneel vanuit historisch w er meer aandacht gehecht aan originele bron en dat geldt vandaag bij
tweet ook (repost?). Historici vonden dat ook belangrijk want werden soms (on)bewust confronteert met
vervalsingen in kopieën van bronnen.
2. Oorsprongskritiek
= bronnen die we gebruiken gaan vaak over getuigenissen, moeten weten over wanneer, wie, waar, waarover,
observatie,…Ook wanneer bv getuigenis over iets v net gebeurd of iets v een week geleden? Het ene zal niet
minder waard zijn maar gewoon anders.
3. Ontlenings- of oorspronkelijkheidskritiek
= in welke mate is de info die we aantreffen in deze bron origineel of w die al ontleed uit een ander bron?
Vier vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
4. Interpretatiekritiek
= geeft aan dat we naar verschillende lagen moeten kijken in een tekst of in een audio. In een tekst heb je
letterlijke betekenis maar vaak ook secundaire betekenis ‘kijken wat er tussen regels geschreven is’ 5.
Gezagskritiek
= gaan kijken naar auteur van de bron, afvragen over ‘heeft auteur bepaald gezag’, wat is gezag van
ooggetuigen, traditioneel zijn ooggetuigen zeer belangrijk. Het gezag van ‘ik heb het gezien’ is traditioneel
gezien hoog dus ‘ik heb het verkeersongeval gezien’ heeft meer waarde dan iemand die achteraf zegt ‘ah ja mijn
mama heeft verteld dat ze dat heeft gezien’.
6. Bevoegdheidskritiek
= kijkt naar nauwkeurigheid en begrijpen v waarneming en (on)geloof dat we daaraan moeten hechten EN
kijken naar met welke technische kennis/ geschooldheid heeft de auteur deze bron geschreven bv MVJ vertelt
iets over drugsgrafiek, dan gaat dat anders z dan die prof uit criminologie die dat bestudeerd.
7. Rechtzinnigheidskritiek
= (on)opzettelijk verdraaien v feiten en dat proberen detecteren, hoe oprecht is een auteur geweest bij
neerschrijven/ communiceren v info. Wat is de oorzaak geweest ervan? Bedoeling? Mis vs desinformatie
Misinformatie vs desinformatie
,Informatie en bronnenkritiek
Misinformatie: gaat over onjuiste info delen zonder kwade bedoelingen bijvoorbeeld twee vriendinnen die
praten over vaccin ‘mijn mama was er niet goed van’, kan stuk waar zijn maar ook persoonlijke ervaring,
bronnen van info die niet correct waren waardoor die andere vriendin geen objectieve informatie heeft.
Desinformatie: gaat over valse informatie bewust verspreiden om je op het verkeerde been te zetten of schade
te veroorzaken bijvoorbeeld Fatma Taspinar- nieuwsanker- heeft bepaalde autoriteit en mensen maakten daar
misbruik van (bewust) om mensen op verkeerde been te brengen door te zeggen dat ze mee deed aan
cryptomunten.
INFORMATIEBRONNEN
= vertonen altijd specifieke kenmerken die verschillend van aard kunnen zijn, divers. Ze kunnen ook
publiek/privaat zijn, afhankelijk van wie het geschreven heeft, gaat er een groot verschil zijn naar hoe we het
moeten interpreteren bijvoorbeeld prof heeft jaarverslag over discriminatie- of dat dat jaarverslag
geschreven is door Vlaams Mensenrechten Instituut of door Meta, daar gaat een groot verschil zijn over hoe
dat interpreteren ook al hadden ze in beide gevallen beste bedoelingen om te schrijven. Spreek je uit eigen
naam (opinie) of vanuit een organisatie, dat is ook belangrijk. Ontstaanscontext en eigen kenmerken,
formele regels en eigen taalgebruik zijn ook belangrijk.
! Het is niet de bedoeling v historisch kritiek om te suggereren dat we elk vorm van info zouden moeten
verwerpen, we moeten gewoon informatie omarmen, kritisch naar kijken en niet verwerpen. Dat zie je vaak bij
complot denkers bv COVID 19, alle informatie vanuit bron meteen verwerpen zonder naar te kijken, over-
kritisch zijn en gingen ervan uit dat alles wat van wetenschappers kwam niet waarheid kon zijn.
ACTUELE RELEVANTIE
= massamedia, informatieoorlogen, hackers collectieven die mensen op sociale media bombarderen om
mensen van opinies te doen veranderen en herevalueren bewust of onbewust. Ook manipulatie van informatie
(zie deepnudes), technologie is nieuw maar die manipulatie bestaat al veel langer dan vandaag ondanks het wel
toe neemt in schaal en snelheid.
Voorbeelden
Vier voorbeelden van situaties waarin dat het onvoldoende wetenschappelijk kritisch kijken naar informatie tot
opmerkelijke resultaten of invloeden heeft gezorgd in onze maatschappij.
Voorbeeld (1): Roger Stone, is een conservatieve politicus en was al consulent voor Trump Campagne. Hij
beweerde dat COVID uitgelokt was door Bill Gates en dat die dat had uitgevonden. Voor ons komt dat over als
onzin en vinden we dat evident, maar als we kijken over wat daarrond geschreven is op sociale media, zie je dat
veel mensen dat geloofd hebben en dat had een impact.
Voorbeeld (2): beeldmanipulatie van Afghaanse vluchtelingen die in België aankwamen, ze hebben wapens
toegevoegd aan de foto van die mensen. Context is zeer belangrijk, het blijft een feit dat je op deze manier een
boodschap hebt willen geven. Auteur heeft dat gedaan met een specifieke bedoeling en deze bedoeling moeten
we in historisch kritiek ook meenemen
Voorbeeld (3): Trump zei tijdens toespraak ‘er is nog nooit zoveel volk geweest als vandaag’, media zijn gaan
factchecken naar inauguratie en hebben vastgesteld dat dit een leugen was. Maar journalisten hebben de
woordvoerder van Trump geconfronteerd met het verschil tussen die twee foto’s (inauguratie Trump vs Obama)
en hier kwamen ze op post truth, die woordvoerder antwoordde ‘ik heb mijn interpretatie van de feite en jij de
uwe’, er is niet toegegeven dat het om een vergissing of leugen ging, men zei gewoon ‘alternatieve fact’.
Voorbeeld (4): foto van moord op Holsbeek, tiener die zijn mp4 niet wou afgeven aan twee mensen in station v
Brussel en werd vervolgens neergestoken. Dit heeft een grote hetze ontketend in de Vlaamse media, omdat
men er snel is vanuit gegaan o b v één enkel getuige die vertelde aan journalist dat het om Noord-Afrikaanse
daders ging en dat bleek niet te kloppen. Niet alleen de journalisten hebben dat overgenomen, maar ook
justitie en politie, bleek uiteindelijk Polen te zijn. Vooroordelen kunnen grote invloed hebben! Sigrid Spruit
(toen nieuwsanker) schrijft daar een boek op ‘we z al lang de pedalen kwijt, niet alleen door racisme, maar ook
door onprofessionalisme'.
Actuele relevantie: beeldmanipulatie
Fotograaf Jimmy Kets na aanslagen Parijs maakte verschillende foto’s waarop je verschillende beelden of
opinies over kon hebben. Op een moment maakt hij foto’s van een ‘lege Brussel’ terwijl enkele seconden later
Brussel vol was. Het toont dus aan hoeveel we kunnen manipuleren, niet met technische manipulaties maar
, Informatie en bronnenkritiek
hoeveel een fotograaf kan, door lens te veranderen, andere positie in te nemen. Het gaat niet alleen over
deepfakes, deepnudes en dat te manipuleren, het gaat ook over de auteur. Dus beeldmanipulatie met AI- rol
van beeldbewerker: kleurtoon, klemtoon, toevoegen of weglaten van elementen, dat is allemaal zeer
belangrijk.
Actuele relevantie: tekstuele analyse
Literaire regels voor specifieke genres: een wetenschappelijk artikel zal op een ander manier geschreven w dan
een blogpost, een opiniestuk ook. We moeten ervan bewust z dat we vandaag veel meer verglijden in voorrang
geven aan opiniestukken vs wetenschappelijke artikels. Heeft te maken met snelheid waarmee wij
nieuwsbronnen informatiebronnen willen consumeren (één minuut-lezen).
Waar wordt de nadruk op gelegd? Wat wordt er verzwegen en met welke redenen?
Belang van terminologie: toon, beeld scheppen, ook al betekent dat woord niet noodzakelijk hetzelfde
voorbeeld COVID 19, stel er is een demonstratie op straat v mensen die vonden dat mondmasker echt niet kon,
als je daarover gaat rapporteren op een beleidsverslag en je noemt die demonstranten complotdenkers of
antivaxers, dan heb je meteen een bepaald idee over wie aanwezig was tijdens die demonstratie. Er worden dus
extreme woordkeuzes gemaakt i p v neutrale.
Regels van het medium kunnen informatie bepalen: kunnen bepalend zijn bv op Tweet w er niet altijd gekozen
voor neutrale terminologie, dat heeft ook te maken met de regels die ik mezelf opleg over wat kan je schrijven.
Het beperkte aantal tekens gaat implicaties hebben waarover je gaat schrijven of hoe bijvoorbeeld een
demonstratie.
WAAROM ‘HISTORISCH’ KRITIEK?
= omdat we vooral focussen op die kloof tussen wat we nog kunnen terugvinden uit het verleden en vandaag
nog kunnen capteren. Kunnen we vandaag nog bij een getuige navragen of hij misschien de kleur van de auto
toch verkeerd zou kunnen hebben, zich verkeerd zou hebben herinnerd in dat ongeval? Of kunnen we dat niet
meer (feiten te neig in het verleden).
Bijvoorbeeld camerabeelden, camerawetgeving voorziet dat private camera bewakingsbeelden bewaard kunnen
worden voor dertig dagen. Na 30 dagen moeten die overschreven w, tenzij dat er een aanleiding zou z om
beelden langer te bewaren bv een klacht bij de politie. Stel uw fiets is gestolen op een campus en je komt daar
achter en denkt van ‘hier hangt een camera, misschien moeten we toch eens kijken of dat de bewakingsdienst
daar iets op kan zien’. Je dient klacht in bij de politie en politie vraagt de camerabeelden op bij interne bewaking
en dan zullen die beelden langer bewaard mogen blijven. Maar stel uw fiets w gestolen in de blokperiode en je
was er niet en dat is al meer dan dertig dagen geleden, dan gaan we niet meer kunnen verifiëren. Dus kloof
tussen vaststelling en feit is bepalend voor historisch kritiek over hoe omgaan met informatie.
Zowel in het geval van historische bronnen als van hedendaagse bronnen gaan we dezelfde methodes
toepassen
- Vaak is er een verschil tussen aanwezigheid v directe observaties vs geen aanwezigheid v observaties in
historische bronnen, directe observaties wel aanwezig in hedendaagse bronnen
- Geen productie van data vs productie van data: we kunnen geen data produceren over data uit het
verleden, wel productie van data doen over fenomenen die we vandaag nog zien in de maatschappij,
wat criminologen vaker doen
Besef dat het verleden niet hetzelfde is als geschiedschrijving, er is overlap maar dat is niet één op één
hetzelfde. Er zijn altijd observaties, maakt niet uit hoe objectief auteur v observatie wenst te zijn, er z altijd
storingen zowel in observatie onbewust als in reflectie die een auteur achteraf maakt over observatie via
weerslag van de feiten zie voorbeeld verkeersongeval en getuigen. Er zullen altijd verschillen zijn tussen twee
getuigen die zelfde verkeersongeval gezien hebben vanuit hetzelfde standpunt, dat leidt tot verstoringen in
observatie, meestal onbedoeld. Dat geldt ook voor selectie van werkelijkheid want iedereen heeft een eigen
taalgebruik, achtergrond, terminologie, kennis en dat leidt tot verstoringen in bronnen, wat niet altijd negatief
