Inhoudsopgave
DEEL 1. Twee perspectieven op (juridische) uitlegging....................................................................................3
Titel 1. Wat is (juridische uitlegging)............................................................................................................... 3
1. Uitlegging: begripsomschrijving.................................................................................................................. 3
1.1. Uitlegging in het algemeen...........................................................................................................................4
1.2. Concrete vormen van interpretatie...............................................................................................................5
1.2.1. Semantische interpretatie.....................................................................................................................5
1.2.2. Pragmatische interpretatie....................................................................................................................6
1.2.3. Twee schematische overzichten..........................................................................................................10
1.3. Waarom al die vormen van interpretatie?..................................................................................................11
2. Juridische uitlegging: doel, voorwerp, methode en subject.......................................................................11
2.1. Juridisch uitleggingsdoel.............................................................................................................................11
2.2. Juridisch uitleggingsvoorwerp.....................................................................................................................12
2.3. Juridische uitleggingsmethode....................................................................................................................13
2.4. Juridisch uitleggingssubject.........................................................................................................................13
2.4.1. Doelstellingen van de uitlegger...........................................................................................................13
2.4.2. Niet-juridische factoren die besluitvorming beïnvloeden...................................................................17
Titel II. Twee visies en de aantrekkingskracht van volledig heteronome uitlegging........................................18
1. Twee visies.............................................................................................................................................. 18
1.1. Positivistisch paradigma.............................................................................................................................18
1.1.1. Ontologisch en epistemologisch uitgangspunt...................................................................................18
1.1.2. Axiologisch uitgangspunt.....................................................................................................................20
1.1.3. Methodologisch uitgangspunt.............................................................................................................21
1.1.4. Staatskundig uitgangspunt..................................................................................................................22
1.2. Constructivistisch paradigma......................................................................................................................23
1.2.1. Ontologisch en epistemologisch uitgangspunt...................................................................................23
1.2.2. Axiologisch uitgangspunt.....................................................................................................................24
1.2.3. Methodologisch uitgangspunt.............................................................................................................25
1.2.4. Staatskundig paradigma......................................................................................................................28
2. Aantrekkingskracht van het syllogisme en volledig heteronome rechtsvinding..........................................28
DEEL 2: uitlegging in staatskundig perspectief.............................................................................................. 31
Titel I. Drie pijlers: democratie, rechtsstaat en mensenrechten.....................................................................31
1. Democratie.............................................................................................................................................. 32
2. Rechtsstaat.............................................................................................................................................. 32
3. Mensenrechten........................................................................................................................................ 33
4. Onderlinge verhoudingen en spanningen.................................................................................................34
4.1. Het verband tussen enerzijds democratie en anderzijs rechtsstaat en mensenrechten.............................34
, 4.2. Spanningen tussen enerzijds democratie en anderzijds rechtsstaat en mensenrechten............................34
Titel II. Twee visies op de verhouding tussen de staatsmachten....................................................................35
1. Klassieke visie van Montesqieu................................................................................................................ 35
1.1. Drie staatstypen..........................................................................................................................................35
1.1.1. Republiek.............................................................................................................................................36
1.1.2. Monarchie............................................................................................................................................36
1.1.3. Despotische staat................................................................................................................................36
1.2. Samengevat.................................................................................................................................................37
2. Radicale visie van de Franse Revolutie...................................................................................................... 38
2.1. Proloog: 18e-eeuwse problemen.................................................................................................................38
2.2. Een droombeeld..........................................................................................................................................38
2.3. Een ontuchterende werkelijkheid................................................................................................................40
Titel III. De verhouding tussen wetgever en rechter vandaag........................................................................40
1. Democratie, rechtsstaat en mensenrechten in Polen (en Europa)..............................................................40
2. Macht en tegenmacht in België................................................................................................................ 43
2.1. Rechterlijke controle als doembeeld...........................................................................................................43
2.2. Rechterlijke controle als noodzaak.............................................................................................................44
2.3. Even tussendoor: grondwettigheidstoetsing in België................................................................................46
2.4. Hoe kan het legitimatief deficit worden ondervangen?.............................................................................47
DEEL 3: het (onmogelijke) onderscheid tussen ‘rechtsregels’ en ‘rechtsfeiten’..............................................49
Titel I. Relevantie (en noodzaak) van het onderscheid..................................................................................49
Titel II. Hoe moeten ‘rechtsfeiten’ en ‘rechtsregels’ van elkaar worden onderscheiden?...............................49
1. Positivistisch paradigma........................................................................................................................... 49
2. Constructivistisch paradigma.................................................................................................................... 50
2.1. Drie begrippen.............................................................................................................................................50
2.1.1. Feiten...................................................................................................................................................50
2.1.2. Rechtsfeiten.........................................................................................................................................52
2.1.3. Rechtsregels.........................................................................................................................................52
2.2. De verhouding tussen ‘oordeel in feite’ en ‘oordeel in rechte’...................................................................53
2.2.1. Theoretisch onderscheid tussen ‘oordeel in feite’ en ‘oordeel in rechte’..........................................53
2.2.2. Een onmogelijk onderscheid tussen ‘rechtsfeiten’ en ‘rechtsregels’..................................................54
DEEL 4: de constructie van rechtsfeiten Inleiding..........................................................................................57
Titel I. Belangen begrijpen............................................................................................................................ 59
Titel II. Gebeurtenissen en situaties begrijpen..............................................................................................63
1. Trap 1: de bouwstenen van het verhaal.................................................................................................... 64
2. Trap 2: Het brengen van het verhaal (feitenvoorstelling)..........................................................................65
1
, 2.1. Het begrip ‘framing’....................................................................................................................................65
2.2. Framingtechnieken......................................................................................................................................67
2.2.1. Actie versus omissie.............................................................................................................................68
2.2.2. Abstract versus concreet.....................................................................................................................69
2.2.3. Brede versus enge timeframes............................................................................................................70
2.2.4. Doorlopend versus gesegmenteerd....................................................................................................71
3. Trap 3: de waarheidsgetrouwheid van het verhaal...................................................................................71
4. Trap 4: de juridische waarde van het verhaal (feitenfiltering)...................................................................71
DEEL 5. De constructie van rechtsregels........................................................................................................ 72
Inleiding...................................................................................................................................................... 72
Titel I: formeel-positivistische visie op de constructie van rechtsregels.........................................................73
Titel II : exegetische visie op de constructie van rechtsregels........................................................................74
1. Uitleggingsdoel en -voorwerp................................................................................................................... 74
1.1. Uitlegginsdoel: achterhalen van de Wil van de zender (wetgever/rechter)...............................................74
1.2. Gevolgen voor uitleggingsvoorwerp...........................................................................................................74
1.2.1. Het begrip ‘rechtsbron’.......................................................................................................................75
1.2.2. Bijomende indelingen in soorten bronnen..........................................................................................76
1.3. Achterliggende paradigmatische uitgangspunten......................................................................................76
2. Uitleggingsmethode................................................................................................................................. 77
2.1. Taalkundige argumenten............................................................................................................................78
2.1.1. Letterlijke betekenis............................................................................................................................78
2.1.2. Technische betekenis..........................................................................................................................79
2.1.3. Gebruikelijke betekenis.......................................................................................................................79
2.2. Systematische argumenten.........................................................................................................................79
2.2.1. Uitgangspunt….....................................................................................................................................79
2.2.2. … en redeneerstijl................................................................................................................................80
2.2.3. Systematische consistentie: argumenten op basis van verschil en van vertrouwen..........................80
2.2.4. Formele contextuele harmonisatie (FCH)............................................................................................81
2.2.5. Zuinigheid van het systeem.................................................................................................................82
2.3. Wetshistorische argumenten......................................................................................................................82
3. Afstammingsmethode.............................................................................................................................. 82
Titel III: Onthullende kritiek......................................................................................................................... 83
1. Kritiek op uitleggingsdoel en -voorwerp................................................................................................... 83
1.1. Wat is de ‘Wil van de Wetgever’ (en hoe kunnen we die kennen)?............................................................83
1.1.1. Het voorwerp van de wil: de wil om…?...............................................................................................83
1.1.2. Het subject van de wil: de wil van …?..................................................................................................84
1.2. Onterechte focus op subjectieve en historische wetgever..........................................................................86
1.3. Onterechte exclusieve focus op wetgever...................................................................................................89
2. Kritiek op uitleggingsmethode.................................................................................................................. 89
2.1. Kritiek op de waarde van taalkundige argumenten...................................................................................89
2
, 2.1.1. Startpunt is verkeerd..........................................................................................................................89
2.1.2. Andere taakopvatting rechter in democratische rechtsstaat..............................................................89
2.1.3. Ook kritiek op taalkundige methode van exegetische visie................................................................90
2.2. Kritiek op de waarde van systematische argumenten................................................................................91
2.3. Kritiek op de waarde van wetshistorische argumenten..............................................................................91
3. Kritiek op afstemmingsmethode............................................................................................................... 91
Titel IV. Onthullende visie op de constructie van rechtsregels.......................................................................92
1. Uitlegginsdoel en -voorwerp.................................................................................................................... 92
1.1. Paradigmatische uitgangspunten en grondslag van recht.........................................................................92
1.2. Gevolgen voor uitleggingsdoel....................................................................................................................92
1.3. Gevolgen voor uitleggingsvoorwerp...........................................................................................................93
1.3.1. Uitleggingsvoorwerpen als rechtsknopen...........................................................................................93
1.3.2. Voornaamste rechtsknopen (of gezaghebbende handelingen)..........................................................95
2. Uitleggingsmethode............................................................................................................................... 113
2.1. Zevental soorten argumenten...................................................................................................................113
2.1.1. Taalkundige argumenten...................................................................................................................113
2.1.2. Systematische argumenten...............................................................................................................113
2.1.3. Historische argumenten....................................................................................................................119
2.1.4. Teleologische argumenten................................................................................................................120
2.1.5. Waardengeoriënteerde argumenten................................................................................................122
2.1.6. Gevolgengeoriënteerde argumenten................................................................................................123
2.1.7. Anticipatieve argumenten.................................................................................................................125
2.2. Afstemming van soorten argumenten......................................................................................................126
2.2.1. De onbeantwoordbare hamvraag.....................................................................................................126
2.2.2. Het (teleurstellende) antwoord.........................................................................................................126
2.2.3. Hoe moet het nu verder? Op zoek naar orde in de chaos................................................................127
2.2.4. Oorzaak van de chaos in de orde: uiteenlopende waarden..............................................................130
2.2.5. Wat betekent dit nu voor i’ve argumenten?.....................................................................................137
3. Afstemmingsmethode............................................................................................................................ 137
3.1. Vermijden van antinomieën (=tegenstrijdigheid in het recht): conforme uitlegging...............................137
3.1.1. Verzoenende uitlegging.....................................................................................................................137
3.1.2. Inperkende uitlegging........................................................................................................................138
3.1.3. Verruimde uitlegging.........................................................................................................................139
3.2. Verhelpen van antinomieën......................................................................................................................139
4. Verhouding uitleggings- en afstemmingsmethoden................................................................................140
DEEL 1. Twee perspectieven op (juridische) uitlegging
Titel 1. Wat is (juridische uitlegging)
1. Uitlegging: begripsomschrijving
3
DEEL 1. Twee perspectieven op (juridische) uitlegging....................................................................................3
Titel 1. Wat is (juridische uitlegging)............................................................................................................... 3
1. Uitlegging: begripsomschrijving.................................................................................................................. 3
1.1. Uitlegging in het algemeen...........................................................................................................................4
1.2. Concrete vormen van interpretatie...............................................................................................................5
1.2.1. Semantische interpretatie.....................................................................................................................5
1.2.2. Pragmatische interpretatie....................................................................................................................6
1.2.3. Twee schematische overzichten..........................................................................................................10
1.3. Waarom al die vormen van interpretatie?..................................................................................................11
2. Juridische uitlegging: doel, voorwerp, methode en subject.......................................................................11
2.1. Juridisch uitleggingsdoel.............................................................................................................................11
2.2. Juridisch uitleggingsvoorwerp.....................................................................................................................12
2.3. Juridische uitleggingsmethode....................................................................................................................13
2.4. Juridisch uitleggingssubject.........................................................................................................................13
2.4.1. Doelstellingen van de uitlegger...........................................................................................................13
2.4.2. Niet-juridische factoren die besluitvorming beïnvloeden...................................................................17
Titel II. Twee visies en de aantrekkingskracht van volledig heteronome uitlegging........................................18
1. Twee visies.............................................................................................................................................. 18
1.1. Positivistisch paradigma.............................................................................................................................18
1.1.1. Ontologisch en epistemologisch uitgangspunt...................................................................................18
1.1.2. Axiologisch uitgangspunt.....................................................................................................................20
1.1.3. Methodologisch uitgangspunt.............................................................................................................21
1.1.4. Staatskundig uitgangspunt..................................................................................................................22
1.2. Constructivistisch paradigma......................................................................................................................23
1.2.1. Ontologisch en epistemologisch uitgangspunt...................................................................................23
1.2.2. Axiologisch uitgangspunt.....................................................................................................................24
1.2.3. Methodologisch uitgangspunt.............................................................................................................25
1.2.4. Staatskundig paradigma......................................................................................................................28
2. Aantrekkingskracht van het syllogisme en volledig heteronome rechtsvinding..........................................28
DEEL 2: uitlegging in staatskundig perspectief.............................................................................................. 31
Titel I. Drie pijlers: democratie, rechtsstaat en mensenrechten.....................................................................31
1. Democratie.............................................................................................................................................. 32
2. Rechtsstaat.............................................................................................................................................. 32
3. Mensenrechten........................................................................................................................................ 33
4. Onderlinge verhoudingen en spanningen.................................................................................................34
4.1. Het verband tussen enerzijds democratie en anderzijs rechtsstaat en mensenrechten.............................34
, 4.2. Spanningen tussen enerzijds democratie en anderzijds rechtsstaat en mensenrechten............................34
Titel II. Twee visies op de verhouding tussen de staatsmachten....................................................................35
1. Klassieke visie van Montesqieu................................................................................................................ 35
1.1. Drie staatstypen..........................................................................................................................................35
1.1.1. Republiek.............................................................................................................................................36
1.1.2. Monarchie............................................................................................................................................36
1.1.3. Despotische staat................................................................................................................................36
1.2. Samengevat.................................................................................................................................................37
2. Radicale visie van de Franse Revolutie...................................................................................................... 38
2.1. Proloog: 18e-eeuwse problemen.................................................................................................................38
2.2. Een droombeeld..........................................................................................................................................38
2.3. Een ontuchterende werkelijkheid................................................................................................................40
Titel III. De verhouding tussen wetgever en rechter vandaag........................................................................40
1. Democratie, rechtsstaat en mensenrechten in Polen (en Europa)..............................................................40
2. Macht en tegenmacht in België................................................................................................................ 43
2.1. Rechterlijke controle als doembeeld...........................................................................................................43
2.2. Rechterlijke controle als noodzaak.............................................................................................................44
2.3. Even tussendoor: grondwettigheidstoetsing in België................................................................................46
2.4. Hoe kan het legitimatief deficit worden ondervangen?.............................................................................47
DEEL 3: het (onmogelijke) onderscheid tussen ‘rechtsregels’ en ‘rechtsfeiten’..............................................49
Titel I. Relevantie (en noodzaak) van het onderscheid..................................................................................49
Titel II. Hoe moeten ‘rechtsfeiten’ en ‘rechtsregels’ van elkaar worden onderscheiden?...............................49
1. Positivistisch paradigma........................................................................................................................... 49
2. Constructivistisch paradigma.................................................................................................................... 50
2.1. Drie begrippen.............................................................................................................................................50
2.1.1. Feiten...................................................................................................................................................50
2.1.2. Rechtsfeiten.........................................................................................................................................52
2.1.3. Rechtsregels.........................................................................................................................................52
2.2. De verhouding tussen ‘oordeel in feite’ en ‘oordeel in rechte’...................................................................53
2.2.1. Theoretisch onderscheid tussen ‘oordeel in feite’ en ‘oordeel in rechte’..........................................53
2.2.2. Een onmogelijk onderscheid tussen ‘rechtsfeiten’ en ‘rechtsregels’..................................................54
DEEL 4: de constructie van rechtsfeiten Inleiding..........................................................................................57
Titel I. Belangen begrijpen............................................................................................................................ 59
Titel II. Gebeurtenissen en situaties begrijpen..............................................................................................63
1. Trap 1: de bouwstenen van het verhaal.................................................................................................... 64
2. Trap 2: Het brengen van het verhaal (feitenvoorstelling)..........................................................................65
1
, 2.1. Het begrip ‘framing’....................................................................................................................................65
2.2. Framingtechnieken......................................................................................................................................67
2.2.1. Actie versus omissie.............................................................................................................................68
2.2.2. Abstract versus concreet.....................................................................................................................69
2.2.3. Brede versus enge timeframes............................................................................................................70
2.2.4. Doorlopend versus gesegmenteerd....................................................................................................71
3. Trap 3: de waarheidsgetrouwheid van het verhaal...................................................................................71
4. Trap 4: de juridische waarde van het verhaal (feitenfiltering)...................................................................71
DEEL 5. De constructie van rechtsregels........................................................................................................ 72
Inleiding...................................................................................................................................................... 72
Titel I: formeel-positivistische visie op de constructie van rechtsregels.........................................................73
Titel II : exegetische visie op de constructie van rechtsregels........................................................................74
1. Uitleggingsdoel en -voorwerp................................................................................................................... 74
1.1. Uitlegginsdoel: achterhalen van de Wil van de zender (wetgever/rechter)...............................................74
1.2. Gevolgen voor uitleggingsvoorwerp...........................................................................................................74
1.2.1. Het begrip ‘rechtsbron’.......................................................................................................................75
1.2.2. Bijomende indelingen in soorten bronnen..........................................................................................76
1.3. Achterliggende paradigmatische uitgangspunten......................................................................................76
2. Uitleggingsmethode................................................................................................................................. 77
2.1. Taalkundige argumenten............................................................................................................................78
2.1.1. Letterlijke betekenis............................................................................................................................78
2.1.2. Technische betekenis..........................................................................................................................79
2.1.3. Gebruikelijke betekenis.......................................................................................................................79
2.2. Systematische argumenten.........................................................................................................................79
2.2.1. Uitgangspunt….....................................................................................................................................79
2.2.2. … en redeneerstijl................................................................................................................................80
2.2.3. Systematische consistentie: argumenten op basis van verschil en van vertrouwen..........................80
2.2.4. Formele contextuele harmonisatie (FCH)............................................................................................81
2.2.5. Zuinigheid van het systeem.................................................................................................................82
2.3. Wetshistorische argumenten......................................................................................................................82
3. Afstammingsmethode.............................................................................................................................. 82
Titel III: Onthullende kritiek......................................................................................................................... 83
1. Kritiek op uitleggingsdoel en -voorwerp................................................................................................... 83
1.1. Wat is de ‘Wil van de Wetgever’ (en hoe kunnen we die kennen)?............................................................83
1.1.1. Het voorwerp van de wil: de wil om…?...............................................................................................83
1.1.2. Het subject van de wil: de wil van …?..................................................................................................84
1.2. Onterechte focus op subjectieve en historische wetgever..........................................................................86
1.3. Onterechte exclusieve focus op wetgever...................................................................................................89
2. Kritiek op uitleggingsmethode.................................................................................................................. 89
2.1. Kritiek op de waarde van taalkundige argumenten...................................................................................89
2
, 2.1.1. Startpunt is verkeerd..........................................................................................................................89
2.1.2. Andere taakopvatting rechter in democratische rechtsstaat..............................................................89
2.1.3. Ook kritiek op taalkundige methode van exegetische visie................................................................90
2.2. Kritiek op de waarde van systematische argumenten................................................................................91
2.3. Kritiek op de waarde van wetshistorische argumenten..............................................................................91
3. Kritiek op afstemmingsmethode............................................................................................................... 91
Titel IV. Onthullende visie op de constructie van rechtsregels.......................................................................92
1. Uitlegginsdoel en -voorwerp.................................................................................................................... 92
1.1. Paradigmatische uitgangspunten en grondslag van recht.........................................................................92
1.2. Gevolgen voor uitleggingsdoel....................................................................................................................92
1.3. Gevolgen voor uitleggingsvoorwerp...........................................................................................................93
1.3.1. Uitleggingsvoorwerpen als rechtsknopen...........................................................................................93
1.3.2. Voornaamste rechtsknopen (of gezaghebbende handelingen)..........................................................95
2. Uitleggingsmethode............................................................................................................................... 113
2.1. Zevental soorten argumenten...................................................................................................................113
2.1.1. Taalkundige argumenten...................................................................................................................113
2.1.2. Systematische argumenten...............................................................................................................113
2.1.3. Historische argumenten....................................................................................................................119
2.1.4. Teleologische argumenten................................................................................................................120
2.1.5. Waardengeoriënteerde argumenten................................................................................................122
2.1.6. Gevolgengeoriënteerde argumenten................................................................................................123
2.1.7. Anticipatieve argumenten.................................................................................................................125
2.2. Afstemming van soorten argumenten......................................................................................................126
2.2.1. De onbeantwoordbare hamvraag.....................................................................................................126
2.2.2. Het (teleurstellende) antwoord.........................................................................................................126
2.2.3. Hoe moet het nu verder? Op zoek naar orde in de chaos................................................................127
2.2.4. Oorzaak van de chaos in de orde: uiteenlopende waarden..............................................................130
2.2.5. Wat betekent dit nu voor i’ve argumenten?.....................................................................................137
3. Afstemmingsmethode............................................................................................................................ 137
3.1. Vermijden van antinomieën (=tegenstrijdigheid in het recht): conforme uitlegging...............................137
3.1.1. Verzoenende uitlegging.....................................................................................................................137
3.1.2. Inperkende uitlegging........................................................................................................................138
3.1.3. Verruimde uitlegging.........................................................................................................................139
3.2. Verhelpen van antinomieën......................................................................................................................139
4. Verhouding uitleggings- en afstemmingsmethoden................................................................................140
DEEL 1. Twee perspectieven op (juridische) uitlegging
Titel 1. Wat is (juridische uitlegging)
1. Uitlegging: begripsomschrijving
3
