BELGISCHE
STAATSHERVORMINGEN
EXAMEN STAATSRECHT
2018-2019
, 1970-1980: De eerste staatshervorming (I)
In 1970, onder premier Gaston Eyskens, heeft men nog niet de bedoeling het land om te vormen tot
een federale staat. Men wilde enkel een beperkte oplossing vinden voor de bestaande problemen.
Daarom besluit men een nieuw evenwicht te installeren in de nationale instellingen (pariteit tussen
Nederlandstaligen en Franstaligen in de Ministerraad, de invoering van bijzondere
meerderheidswetten en de communautaire alarmbelprocedure). De zogenoemde grendelgrondwet
wordt ingevoerd. Een belangrijke rol bij deze staatshervorming werd vervuld door veelvuldig premier
Gaston Eyskens.
Op aandrang van Vlaanderen kwam er autonomie op het vlak van taal en cultuur, doordat er
cultuurgemeenschappen werden opgericht: de Franse en Nederlandse Cultuurgemeenschap. De
cultuurraden (respectievelijk de Raad van de Franse Cultuurgemeenschap en de Raad van de
Nederlandse Cultuurgemeenschap) bestonden uit de taalgroepen in het nationale parlement. Zij
kregen ook wetgevende bevoegdheden die ze uitoefenen door middel van decreten. Die decreten
werden uitgevoerd door een minister van Cultuur, één voor elke taalgroep, in de nationale regering.
De cultuurgemeenschappen zijn bevoegd voor cultuur en bepaalde aspecten van de taalwetgeving.
Om tegemoet te komen aan de vraag van Wallonië om sociaaleconomische bevoegdheden te krijgen,
worden in de Grondwet de gewesten opgenomen, met vermelding dat de bevoegdheden later
geregeld zullen worden. Dit staat bekend als artikel 107quater. Met de wet van 1 augustus 1974
werden voorlopige gewestraden geïnstalleerd, die tot in 1977 zouden bestaan.
1977: Het mislukte Egmontpact
Het Egmontpact werd in mei 1977 gesloten, maar werd nooit uitgevoerd. Het zou België omgevormd
hebben tot een federale staat. Belangrijke delen uit het akkoord zijn overgenomen in latere
staatshervormingen.
1980: De tweede staatshervorming (II)
Premier Martens zou drie regeringen nodig hebben voor de staatshervorming van 1980. Er kwamen
twee gewestraden, met eigen bevoegdheden voor plaatsgebonden gelegenheden.
Martens zou werken aan een 'unionistisch federale' staat, waarbij bepaalde bevoegdheden
overhevelen naar lokale niveaus, maar waarbij nog steeds een sterke nationale kern bestaat. Dit
wordt later het subsidiariteitsbeginsel genoemd. De 3 cultuurgemeenschappen - met zeer beperkte
bevoegdheden - werden omgevormd tot kortweg 3 gemeenschappen. Dit omdat ze meer
bevoegdheden verkregen hadden, niet alleen op cultureel en taalkundig vlak, maar ook inzake
persoonsgebonden aangelegenheden. De gemeenschappen en gewesten krijgen bij deze
hervorming ook wetgevende bevoegdheden, hierdoor verkregen ze op hun niveau een eigen
regering en parlement. Let wel, in Vlaanderen werden de raden (en regeringen) onmiddellijk
samengevoegd, zodat er één regering en parlement was voor de Vlaamse Gemeenschap en het
Vlaams Gewest. In Wallonië gebeurde dit niet.
Bovendien werd de alarmbelprocedure (die al ontstaan was bij de staatshervorming van 1970)
verder uitgewerkt. Deze moest belangenconflicten vermijden (tot op vandaag is ze nog maar twee
keer gebruikt).
1
STAATSHERVORMINGEN
EXAMEN STAATSRECHT
2018-2019
, 1970-1980: De eerste staatshervorming (I)
In 1970, onder premier Gaston Eyskens, heeft men nog niet de bedoeling het land om te vormen tot
een federale staat. Men wilde enkel een beperkte oplossing vinden voor de bestaande problemen.
Daarom besluit men een nieuw evenwicht te installeren in de nationale instellingen (pariteit tussen
Nederlandstaligen en Franstaligen in de Ministerraad, de invoering van bijzondere
meerderheidswetten en de communautaire alarmbelprocedure). De zogenoemde grendelgrondwet
wordt ingevoerd. Een belangrijke rol bij deze staatshervorming werd vervuld door veelvuldig premier
Gaston Eyskens.
Op aandrang van Vlaanderen kwam er autonomie op het vlak van taal en cultuur, doordat er
cultuurgemeenschappen werden opgericht: de Franse en Nederlandse Cultuurgemeenschap. De
cultuurraden (respectievelijk de Raad van de Franse Cultuurgemeenschap en de Raad van de
Nederlandse Cultuurgemeenschap) bestonden uit de taalgroepen in het nationale parlement. Zij
kregen ook wetgevende bevoegdheden die ze uitoefenen door middel van decreten. Die decreten
werden uitgevoerd door een minister van Cultuur, één voor elke taalgroep, in de nationale regering.
De cultuurgemeenschappen zijn bevoegd voor cultuur en bepaalde aspecten van de taalwetgeving.
Om tegemoet te komen aan de vraag van Wallonië om sociaaleconomische bevoegdheden te krijgen,
worden in de Grondwet de gewesten opgenomen, met vermelding dat de bevoegdheden later
geregeld zullen worden. Dit staat bekend als artikel 107quater. Met de wet van 1 augustus 1974
werden voorlopige gewestraden geïnstalleerd, die tot in 1977 zouden bestaan.
1977: Het mislukte Egmontpact
Het Egmontpact werd in mei 1977 gesloten, maar werd nooit uitgevoerd. Het zou België omgevormd
hebben tot een federale staat. Belangrijke delen uit het akkoord zijn overgenomen in latere
staatshervormingen.
1980: De tweede staatshervorming (II)
Premier Martens zou drie regeringen nodig hebben voor de staatshervorming van 1980. Er kwamen
twee gewestraden, met eigen bevoegdheden voor plaatsgebonden gelegenheden.
Martens zou werken aan een 'unionistisch federale' staat, waarbij bepaalde bevoegdheden
overhevelen naar lokale niveaus, maar waarbij nog steeds een sterke nationale kern bestaat. Dit
wordt later het subsidiariteitsbeginsel genoemd. De 3 cultuurgemeenschappen - met zeer beperkte
bevoegdheden - werden omgevormd tot kortweg 3 gemeenschappen. Dit omdat ze meer
bevoegdheden verkregen hadden, niet alleen op cultureel en taalkundig vlak, maar ook inzake
persoonsgebonden aangelegenheden. De gemeenschappen en gewesten krijgen bij deze
hervorming ook wetgevende bevoegdheden, hierdoor verkregen ze op hun niveau een eigen
regering en parlement. Let wel, in Vlaanderen werden de raden (en regeringen) onmiddellijk
samengevoegd, zodat er één regering en parlement was voor de Vlaamse Gemeenschap en het
Vlaams Gewest. In Wallonië gebeurde dit niet.
Bovendien werd de alarmbelprocedure (die al ontstaan was bij de staatshervorming van 1970)
verder uitgewerkt. Deze moest belangenconflicten vermijden (tot op vandaag is ze nog maar twee
keer gebruikt).
1
