Samenvatting geschiedenis en samenleving
Hoofdstuk 5: Tijd van Ontdekkers en Hervormers (1500-1600)
Kenmerkende aspecten:
Het begin van de Europese overzeese expansie
De opstand en het ontstaan van een onafhankelijke Nederlandse staat
Canonvensters:
Erasmus, Een kritische denker in Europa
De Opstand, Van beeldenstorm naar Plakkaat van Verlating
Willem van Oranje, Van opstandeling tot ‘vader des vaderlands’
5.1 Europeanen op ontdekkingsreis
5.1.1 Eerste fase van de ontdekkingsreizen
De eerste die verslag doet over zijn reizen over zowel land als zee is Marco Polo.
Er vinden ontdekkingsreizen plaats, dit gebeurt door het Europees perspectief en dit zijn
dat ook de eerste initiatieven. Het doel van deze ontdekkingsreizen is om een weg naar Indië
te vinden.
Hier willen ze zelf de specerijen gaan halen.
Handel was de drijvende factor, maar als snel gaat het ook om gebieden in bezit nemen
koloniseren.
De eerste pogingen om een route naar Indië te vinden komen uit Portugal en Spanje.
De Portugezen varen zuidwaarts Canarische eilanden en de Azoren
Bartholomeus Diaz bereikt het meest zuidelijke punt van Afrika, namelijk Kaap de
Goede Hoop
Er is dus nu ontdekt dat er om Afrika heen gevaren kan worden.
Ook in Spanje hebben ze interesse in het vinden van een route naar Indië.
Christophorus Columbus is ervan overtuigd dat de wereld rond is en dat je Indië kunt
bereiken door via het westen te gaan.
Met drie schepen, 120 opvarenden vertrekt hij in augustus 1492.
Op 12 oktober 1492 is er land in zicht Columbus neemt dit in bezit en noemt het San
Salvator, de bewoners noemt hij Indianen.
Eenmaal aangekomen is Spanje wordt hij heel erg beloond.
Hij reist hierna nog driemaal naar het westen.
Amerigo Vespucci maakt na Columbus vier reizen westwaarts en beschrijft wat hij daar
aantreft.
Amerika wordt naar hem vernoemd.
Ze ontdekken nieuwe gebieden.
Naar moederland wordt goud en zilver, maar ook nieuwe producten zoals mais,
aardappelen, tomaten en tabak vervoerd.
Na de ontdekking van Kaap de Goede Hoop gaat Vasco de Gama om Afrika heenvaren en hij
komt in 1498 in India.
Er worden handelsposten gesticht en Arabische tussenhandelaars worden
uitgeschakeld, specerijen gaan nu rechtstreekst richting West-Europa.
Door al deze ontdekkingsreizen regelt de Paus grenzen
Er komen grenzen tussen de Portugese en Spaanse gebieden
Dit wordt vastgesteld in Het Verdrag van Tordesillas (1492)
Een grens van 1750 km ten westen van de Kaapverdische Eilanden
West is Spaans en Oost is Portugees
De Portugees Fernao Magalheas vaart met vijf schepen zuidwaarts
Er is ernstige muiterij en verlies van schepen
Straat van Magalheas is ontdekt en wordt naar hem vernoemd
Bereikt in 1521 de Filippijnen
Een schip bereikt Spanje met nog 18 man staande
Dit zijn de eerste mensen die een reis om de wereld hebben gemaakt.
,5.1.2 Tweede fase van de ontdekkingsreizen
De Hollanders en de Engelsen willen nu ook de weg naar Indië zelf gaan ontdekken.
Ze varen in Noordelijke richting
De Portugezen houden alle informatie over de route naar Azië geheim.
De Hollanders krijgen toch beschikking over deze gegevens, namelijk door Jan Huygen
van Linschoten
Hij was in dienst van de Portugezen
Het advies is om naar Indië te varen en niet naar India.
Ze gaan ervan uit dat ten noorden van Nova Zembla een ijsvrije zee moet zijn
Er wordt gerekend op een korte en snellere reis naar Indië dan via Kaap de Goede
Hoop
Willem Barentsz is bij deze twee reizen betrokken
Hij zoekt een doorgang via Nova Zembla, maar deze blijkt niet te vinden
Schip raakt ingesloten door ijs en de bemanning moet overwinteren in een zelfgebouwd
onderkomen Het Behouden Huys
In juni vertrekken ze weer, onderweg overlijdt Barentsz
De noordoostelijke doorvaart is op dit moment nog niet mogelijk.
Er wordt niet opgegeven, de Engelsman Hudson gaat het ook proberen.
Ook hij stuit op het ijs bij Nova Zembla
Ontdekking Hudson Baai en de Hudsonrivier
Hier groeien nieuwe handelsposten uit tot Nieuw-Nederland
Route naar Indië niet gevonden
Er vertrekken in het voorjaar van 1595 vier schepen onder leiding van De Houtman
Windstiltes, bedorven eten en scheurbuik onderweg
Indië wordt in de zomer van 1596 bereikt
Levering van peper
Drie schepen komen terug op Texel
Reis om Afrika is mogelijk en hierdoor vertrekken er meerdere schepen richting Indië
Olivier van Noort maakt ook ontdekkingsreizen
Een schip met een kleine lading specerijen keert terug
Eerste Nederlanders die een reis om de wereld hebben gemaakt.
,5.1.3 De basis voor het kolonialisme
De ontdekkingsreizen hebben ervoor gezorgd dat landen een plaats hebben gekregen op de
wereldkaart.
Ook het fundament voor het kolonialisme is gelegd, het belangrijkste kenmerk is: de West-
Europeanen de baas dankzij toepassing van geweld en uitbuiting van de oorspronkelijke
bevolking.
Er komen veel slaven, Inca’s en Azteken, ze beschikken nergens over, dus kunnen ook
nergens tegenin.
Er worden plantages opgericht, hierop wordt een product verbouwd Indianen worden hier
en in de mijnen hard aan het werk gezet.
Slaven uit India worden verboden, maar er komen slaven uit andere gebieden, dit is het begin
van de trans-Atlantische slavenhandel tussen Afrika en Amerika (zwarte slaven zijn beter).
Portugezen: vestiging in delen Afrika en Azië
Engelsen: richten zich op Noord-Amerika
Hollanders: gaat om de handel, vestigen handelskantoren buiten Europa (Indië)
5.2 Het ware geloof als inzet
Aan het begin is er een kerk, de Rooms-Katholieke Kerk, maar dit veranderd al snel
Dit proces van de scheuring van de kerk heet de Hervorming of de Reformatie
De inzet is steeds het ware geloof
Vanuit Italië komen er nieuwe ideeën naar de Lage Landen de Renaissance
Wedergeboorte
Herleving van het gedachtegoed uit de klassieke oudheid
Terug naar bronnen, klassieke schrijvers, oorspronkelijke Bijbelteksten en de cultuur van
de oudheid (bouwkunst)
Afzetten van wat er geweest is
In deze tijd zijn er veel humanisten
Reizen veel en geven colleges
Corresponderen in het Latijn
Maken studie van oorspronkelijke geschriften
Uitgangspunt: terug naar de bronnen
Verzorgen nieuwe uitgaven van teksten uit de oudheid
Een bekende humanist is Desiderius Erasmus
Rotterdam, zoon van de priester (1469-1536)
Humanisme is voor hem een speurtocht naar zuivere kennis
Hij werkt aan Bijbelvertalingen nieuwe uitgaven van het Nieuwe Testament
Van groot belang is de uitvinding van de boekdrukkunst
Ontstaan van drukkerijen die van Christoffel Plantijn in Antwerpen
Wetenschappers stellen de mens en de wereld centraal vanuit een kritische houding
Nieuwe ideeën ontstaan over relatie zon en aarde
De aarde is het middelpunt en de zon draait eromheen
Copernicus zijn visie is: de aarde draait om de zon, heliocentrische
wereldbeeld
Galilei doet waarnemingen met de telscoop
Wat Copernicus heeft gezegd klopt volgens hem
Hij krijgt zijn hele leven huisarrest vanwege zijn visie
De kritiek op de Rooms-Katholieke Kerk neemt toe
Te veel bezig met materiele zaken, hierdoor verwaarlozen de geestelijke zaken
Er is confrontatie met gelovigen die zelf de bijbel gaan bestuderen en zelf gaan
nadenken
De kerk moet hervormd worden, te weinig steun, hierdoor is er scheuring van de kerk
, Discussiepunten
Zonden afkomen met geld?
Door goede werken in de hemel komen?
Vorsten aan hun onderdanen het geloof voorschrijven?
De kerk optreden als bemiddelaar tussen God en de gelovigen?
Hebben gelovigen Maria en de heilige wel nodig voor contact met god?
Is het juist om kinderen te dopen?
Het antwoord van deze vragen leidt tot scheuring in de kerk
De hervormingsbewegingen komen hierdoor op gang
Maarten Luther bevestigd 95 stellingen op de deur van de kerk in het Latijn
Worden vertaald door de drukpers en verspreid
Hij verzet zich tegen groeiende praktijk om een aflaatbrief te verkopen
Veel discussies over zijn standpunt leiden tot niks, dus hij gaat door de Paus in de ban
Hij wordt uit de kerk gezet
Een jaar later vogelvrij, maar wel in de rijksban
Hij heeft vooral Duitse aanhangers gekregen
Ontstaan Lutherse kerk
31 oktober is Hervormingsdag
De ideeën van Johannes Calvijn verbreiden zich
Hervormingsbeweging heeft opgezet
Publiceert een boek over onderwijzing online
Wijst de leer van de goede werken af, net als Luther
Het eeuwige leven is niet te verdienen, dit is een geschenk van God
Gehoorzaamheid aan God staat centraal
Dit gaat boven de vorst
Er ontstaan calvinistische gemeenten in de Lage Landen (noorden in Middelburg en Breda)
De godsdienstbijeenkomsten zijn in het open veld, hagepreken
Ook worden hierdoor kerken vernield en de beelden in deze kerken neergehaald,
beeldenstorm
Gaat van plaats naar plaats
Calvinisten gaan een leerboek schrijven, vanaf onderaf bouwen ze aan een kerkorganisatie
Startpunt Nederduitse Hervormde Kerk
Wordt in de noordelijke lage landen de officiële kerk
Ideeën van Luther mogen niet verbreed worden, dus er komt een verbod
Protestanten protesteren hiertegen
Karel V is van mening dat zijn onderdanen allemaal het rooms katholieke geloof meoten
aanhagen
Zijn reactie op de hervormingsbewegingen is dan ook het uitdelen van Plakkaten
Ketters en drukkers van ketterse worden bedreigd met strenge straffen
Ketterse boeken worden verbrand
Ketters op de brandstapel
Tonen ze berouw? Mannelijke ketters gedood met zwaard, vrouwelijke ketters
worden levend begraven
Contact met ketters is strafbaar
De Rooms-Katholieke Kerk gaat over tot tegenreacties Contrareformatie
Uitroeien ketterij
Terugwinnen van gelovigen
Er komt een splitsing in de kerk in de Lage Landen
Zuidelijke Lage Landen Rooms-Katholieke contrareformatie
Noordelijke gewesten Nederduitse Hervormde Kerk als officiële kerk
5.3 Van centralisatie naar afscheiding
Karel V wordt de Heer van de Zeventien Nederlanden
Hoofdstuk 5: Tijd van Ontdekkers en Hervormers (1500-1600)
Kenmerkende aspecten:
Het begin van de Europese overzeese expansie
De opstand en het ontstaan van een onafhankelijke Nederlandse staat
Canonvensters:
Erasmus, Een kritische denker in Europa
De Opstand, Van beeldenstorm naar Plakkaat van Verlating
Willem van Oranje, Van opstandeling tot ‘vader des vaderlands’
5.1 Europeanen op ontdekkingsreis
5.1.1 Eerste fase van de ontdekkingsreizen
De eerste die verslag doet over zijn reizen over zowel land als zee is Marco Polo.
Er vinden ontdekkingsreizen plaats, dit gebeurt door het Europees perspectief en dit zijn
dat ook de eerste initiatieven. Het doel van deze ontdekkingsreizen is om een weg naar Indië
te vinden.
Hier willen ze zelf de specerijen gaan halen.
Handel was de drijvende factor, maar als snel gaat het ook om gebieden in bezit nemen
koloniseren.
De eerste pogingen om een route naar Indië te vinden komen uit Portugal en Spanje.
De Portugezen varen zuidwaarts Canarische eilanden en de Azoren
Bartholomeus Diaz bereikt het meest zuidelijke punt van Afrika, namelijk Kaap de
Goede Hoop
Er is dus nu ontdekt dat er om Afrika heen gevaren kan worden.
Ook in Spanje hebben ze interesse in het vinden van een route naar Indië.
Christophorus Columbus is ervan overtuigd dat de wereld rond is en dat je Indië kunt
bereiken door via het westen te gaan.
Met drie schepen, 120 opvarenden vertrekt hij in augustus 1492.
Op 12 oktober 1492 is er land in zicht Columbus neemt dit in bezit en noemt het San
Salvator, de bewoners noemt hij Indianen.
Eenmaal aangekomen is Spanje wordt hij heel erg beloond.
Hij reist hierna nog driemaal naar het westen.
Amerigo Vespucci maakt na Columbus vier reizen westwaarts en beschrijft wat hij daar
aantreft.
Amerika wordt naar hem vernoemd.
Ze ontdekken nieuwe gebieden.
Naar moederland wordt goud en zilver, maar ook nieuwe producten zoals mais,
aardappelen, tomaten en tabak vervoerd.
Na de ontdekking van Kaap de Goede Hoop gaat Vasco de Gama om Afrika heenvaren en hij
komt in 1498 in India.
Er worden handelsposten gesticht en Arabische tussenhandelaars worden
uitgeschakeld, specerijen gaan nu rechtstreekst richting West-Europa.
Door al deze ontdekkingsreizen regelt de Paus grenzen
Er komen grenzen tussen de Portugese en Spaanse gebieden
Dit wordt vastgesteld in Het Verdrag van Tordesillas (1492)
Een grens van 1750 km ten westen van de Kaapverdische Eilanden
West is Spaans en Oost is Portugees
De Portugees Fernao Magalheas vaart met vijf schepen zuidwaarts
Er is ernstige muiterij en verlies van schepen
Straat van Magalheas is ontdekt en wordt naar hem vernoemd
Bereikt in 1521 de Filippijnen
Een schip bereikt Spanje met nog 18 man staande
Dit zijn de eerste mensen die een reis om de wereld hebben gemaakt.
,5.1.2 Tweede fase van de ontdekkingsreizen
De Hollanders en de Engelsen willen nu ook de weg naar Indië zelf gaan ontdekken.
Ze varen in Noordelijke richting
De Portugezen houden alle informatie over de route naar Azië geheim.
De Hollanders krijgen toch beschikking over deze gegevens, namelijk door Jan Huygen
van Linschoten
Hij was in dienst van de Portugezen
Het advies is om naar Indië te varen en niet naar India.
Ze gaan ervan uit dat ten noorden van Nova Zembla een ijsvrije zee moet zijn
Er wordt gerekend op een korte en snellere reis naar Indië dan via Kaap de Goede
Hoop
Willem Barentsz is bij deze twee reizen betrokken
Hij zoekt een doorgang via Nova Zembla, maar deze blijkt niet te vinden
Schip raakt ingesloten door ijs en de bemanning moet overwinteren in een zelfgebouwd
onderkomen Het Behouden Huys
In juni vertrekken ze weer, onderweg overlijdt Barentsz
De noordoostelijke doorvaart is op dit moment nog niet mogelijk.
Er wordt niet opgegeven, de Engelsman Hudson gaat het ook proberen.
Ook hij stuit op het ijs bij Nova Zembla
Ontdekking Hudson Baai en de Hudsonrivier
Hier groeien nieuwe handelsposten uit tot Nieuw-Nederland
Route naar Indië niet gevonden
Er vertrekken in het voorjaar van 1595 vier schepen onder leiding van De Houtman
Windstiltes, bedorven eten en scheurbuik onderweg
Indië wordt in de zomer van 1596 bereikt
Levering van peper
Drie schepen komen terug op Texel
Reis om Afrika is mogelijk en hierdoor vertrekken er meerdere schepen richting Indië
Olivier van Noort maakt ook ontdekkingsreizen
Een schip met een kleine lading specerijen keert terug
Eerste Nederlanders die een reis om de wereld hebben gemaakt.
,5.1.3 De basis voor het kolonialisme
De ontdekkingsreizen hebben ervoor gezorgd dat landen een plaats hebben gekregen op de
wereldkaart.
Ook het fundament voor het kolonialisme is gelegd, het belangrijkste kenmerk is: de West-
Europeanen de baas dankzij toepassing van geweld en uitbuiting van de oorspronkelijke
bevolking.
Er komen veel slaven, Inca’s en Azteken, ze beschikken nergens over, dus kunnen ook
nergens tegenin.
Er worden plantages opgericht, hierop wordt een product verbouwd Indianen worden hier
en in de mijnen hard aan het werk gezet.
Slaven uit India worden verboden, maar er komen slaven uit andere gebieden, dit is het begin
van de trans-Atlantische slavenhandel tussen Afrika en Amerika (zwarte slaven zijn beter).
Portugezen: vestiging in delen Afrika en Azië
Engelsen: richten zich op Noord-Amerika
Hollanders: gaat om de handel, vestigen handelskantoren buiten Europa (Indië)
5.2 Het ware geloof als inzet
Aan het begin is er een kerk, de Rooms-Katholieke Kerk, maar dit veranderd al snel
Dit proces van de scheuring van de kerk heet de Hervorming of de Reformatie
De inzet is steeds het ware geloof
Vanuit Italië komen er nieuwe ideeën naar de Lage Landen de Renaissance
Wedergeboorte
Herleving van het gedachtegoed uit de klassieke oudheid
Terug naar bronnen, klassieke schrijvers, oorspronkelijke Bijbelteksten en de cultuur van
de oudheid (bouwkunst)
Afzetten van wat er geweest is
In deze tijd zijn er veel humanisten
Reizen veel en geven colleges
Corresponderen in het Latijn
Maken studie van oorspronkelijke geschriften
Uitgangspunt: terug naar de bronnen
Verzorgen nieuwe uitgaven van teksten uit de oudheid
Een bekende humanist is Desiderius Erasmus
Rotterdam, zoon van de priester (1469-1536)
Humanisme is voor hem een speurtocht naar zuivere kennis
Hij werkt aan Bijbelvertalingen nieuwe uitgaven van het Nieuwe Testament
Van groot belang is de uitvinding van de boekdrukkunst
Ontstaan van drukkerijen die van Christoffel Plantijn in Antwerpen
Wetenschappers stellen de mens en de wereld centraal vanuit een kritische houding
Nieuwe ideeën ontstaan over relatie zon en aarde
De aarde is het middelpunt en de zon draait eromheen
Copernicus zijn visie is: de aarde draait om de zon, heliocentrische
wereldbeeld
Galilei doet waarnemingen met de telscoop
Wat Copernicus heeft gezegd klopt volgens hem
Hij krijgt zijn hele leven huisarrest vanwege zijn visie
De kritiek op de Rooms-Katholieke Kerk neemt toe
Te veel bezig met materiele zaken, hierdoor verwaarlozen de geestelijke zaken
Er is confrontatie met gelovigen die zelf de bijbel gaan bestuderen en zelf gaan
nadenken
De kerk moet hervormd worden, te weinig steun, hierdoor is er scheuring van de kerk
, Discussiepunten
Zonden afkomen met geld?
Door goede werken in de hemel komen?
Vorsten aan hun onderdanen het geloof voorschrijven?
De kerk optreden als bemiddelaar tussen God en de gelovigen?
Hebben gelovigen Maria en de heilige wel nodig voor contact met god?
Is het juist om kinderen te dopen?
Het antwoord van deze vragen leidt tot scheuring in de kerk
De hervormingsbewegingen komen hierdoor op gang
Maarten Luther bevestigd 95 stellingen op de deur van de kerk in het Latijn
Worden vertaald door de drukpers en verspreid
Hij verzet zich tegen groeiende praktijk om een aflaatbrief te verkopen
Veel discussies over zijn standpunt leiden tot niks, dus hij gaat door de Paus in de ban
Hij wordt uit de kerk gezet
Een jaar later vogelvrij, maar wel in de rijksban
Hij heeft vooral Duitse aanhangers gekregen
Ontstaan Lutherse kerk
31 oktober is Hervormingsdag
De ideeën van Johannes Calvijn verbreiden zich
Hervormingsbeweging heeft opgezet
Publiceert een boek over onderwijzing online
Wijst de leer van de goede werken af, net als Luther
Het eeuwige leven is niet te verdienen, dit is een geschenk van God
Gehoorzaamheid aan God staat centraal
Dit gaat boven de vorst
Er ontstaan calvinistische gemeenten in de Lage Landen (noorden in Middelburg en Breda)
De godsdienstbijeenkomsten zijn in het open veld, hagepreken
Ook worden hierdoor kerken vernield en de beelden in deze kerken neergehaald,
beeldenstorm
Gaat van plaats naar plaats
Calvinisten gaan een leerboek schrijven, vanaf onderaf bouwen ze aan een kerkorganisatie
Startpunt Nederduitse Hervormde Kerk
Wordt in de noordelijke lage landen de officiële kerk
Ideeën van Luther mogen niet verbreed worden, dus er komt een verbod
Protestanten protesteren hiertegen
Karel V is van mening dat zijn onderdanen allemaal het rooms katholieke geloof meoten
aanhagen
Zijn reactie op de hervormingsbewegingen is dan ook het uitdelen van Plakkaten
Ketters en drukkers van ketterse worden bedreigd met strenge straffen
Ketterse boeken worden verbrand
Ketters op de brandstapel
Tonen ze berouw? Mannelijke ketters gedood met zwaard, vrouwelijke ketters
worden levend begraven
Contact met ketters is strafbaar
De Rooms-Katholieke Kerk gaat over tot tegenreacties Contrareformatie
Uitroeien ketterij
Terugwinnen van gelovigen
Er komt een splitsing in de kerk in de Lage Landen
Zuidelijke Lage Landen Rooms-Katholieke contrareformatie
Noordelijke gewesten Nederduitse Hervormde Kerk als officiële kerk
5.3 Van centralisatie naar afscheiding
Karel V wordt de Heer van de Zeventien Nederlanden
