De Middeleeuwen en de Moderne Wereld
HOOFDSTUK 1: Deus vult?1 De representatie v/h gerechtelijk oordeel
De geschiedenis van het gerechtelijke tweegevecht door de middeleeuwen heen en onze huidige perceptie ervan is sterk
beïnvloed door culturele beelden, literatuur en romantisering. Het idee van de "duistere middeleeuwen", waarin het gerechtelijke
tweegevecht vaak als een barbaars en irrationeel gebruik wordt voorgesteld, is deels te danken aan moderne misvattingen en
clichés. Films en boeken creëren een somber, gewelddadig beeld van die periode, terwijl de realiteit complexer en diverser is.
1.1. Het gerechtelijk tweegevecht in de middeleeuwen
Het gerechtelijk tweegevecht, ook wel bekend als ‘trial by combat’, was een juridisch proces waarbij een conflict tussen twee
partijen werd beslecht door een gevecht, waarvan men geloofde dat God de uitkomst zou sturen.
▪ In de middeleeuwen namen tweegevechten e. groter belang in (i.t.t. de oudheid, waar we vooral verwijzen naar de
gladiatorenspelen als entertainment; anders bestond het daar ook niet). Bij e. oorlogsverklaring prefereerde men e. duel als
beslissend i.p.v. dood en verderf.
Echter hoe komt het dat we vandaag het gerechtelijk tweegevecht zo sterk met de middeleeuwen associëren? Hoe zag het
historische tweegevecht eruit? Welke evoluties heeft dit ondergaan? Hoe wordt het in de populaire cultuur in beeld gebracht?
▪ Oorsprong? Hoewel er vaak wordt gesteld dat het een Germaanse traditie is, ontbreekt er overtuigend bewijs dat het in de
vroege Germaanse periode wijdverspreid was. De bronnen zijn hierover fragmentarisch en inconsistent, hetgeen op zich
mogelijk veel zegt over de toepassing ervan… werd het wel écht toegepast?
o Oud-Germaanse oorsprong? Vaak wordt aangenomen dat het GT zijn wortels heeft in de oude Germaanse
rechtstradities, waar men effectief soms conflicten gewelddadig ging oplossen. Er zijn wél maar weinig concrete
bewijzen die het GT als gevestigde jurid. praktijk bevestigen. In de populaire cultuur, zoals in Vikings, wordt het
overmatig gebruikt, en daar zijn nauwelijks hist. bronnen die dat ondersteunen.
o Karolingische periode? Onder de regeerperiode v. Lodewijk de Vrome (778 – 840) werden capitularia uitgevaardigd,
waarin werd toegestaan dat men in bepaalde situaties d.m.v. een GT conflicten kon beslechten. Opnieuw
fragmentarisch en geen concrete problemen, dus wss niet systematisch toegepast.
o Normandische invoed? Met de Normandische verovering v. 1066 werd het GT in Engeland geïntroduceerd. Het bleef
bestaan tot het werd afgeschaft onder Hendrik II (12de eeuw).
▪ Onderscheid ‘Vrijkamp der Vrijen’ en het Godsoordeel zijn juridische en rituele concepten in de middeleeuwse samenleving
die gebruikt werden om geschillen te beslechten, elk met een eigen symboliek en sociaal-culturele context.
o ‘Vrijkamp der Vrijen’ = een specifieke vorm v. duelrechtspraak in de middeleeuwen, waar twee edelen of vrije
mensen hun geschil door middel v/e duel konden oplossen. Het was een soort rechtspraak waarin lichamelijke strijd
een rol speelde bij de uitkomst v. juridische conflicten. Het duel werd gehouden op een "vrijkamp" (open ruimte). In
deze context werden fysiek kracht en persoonlijke eer beschouwd als indicaties v. rechtvaardigheid en waarheid. In
deze duels was het idee dat de sterkste of degene die het duel overleefde, als moreel en juridisch overwinnaar werd
beschouwd. De vrijkamp was vaak de laatste toevlucht wanneer andere juridische middelen faalden, en had een
sterk symbolisch karakter. Deze praktijk verdween geleidelijk toen meer gecodificeerde vormen v. rechtspraak in
Europa werden ingevoerd.
o Godsoordeel (ordeal) = een religieus-juridische praktijk in de middeleeuwen waarin men geloofde dat God zelf zou
ingrijpen om de waarheid te onthullen in juridische geschillen. Het was een beproeving waarin de beschuldigde, vaak
door een ritueel zoals het ondergaan van hitte of het dragen v/e zwaar voorwerp, zijn onschuld moest bewijzen. De
gedachte was dat God de onschuldige zou beschermen tegen schade, terwijl de schuldige zou worden gestraft door
het falen v/d proef (o.a. vuur-, water- en eedproeven)…
▪ … maar de Kerk sprak zich uit TEGEN het idee dat God via e. duel zou beslissen wie gelijk had. Het zou in
strijd geweest zijn met de christelijke doctrines over rechtvaardigheid en goddelijke interventie.
1Deus Vult (Lat. God wil het) was was de strijdkreet van de kruisvaarders tijdens de Eerste Kruistocht, uitgeroepen door paus Urbanus II tijdens
de Synode van Clermont in 1095. Deze kreet symboliseerde het idee dat God’s wil het lot en de uitkomst v/h conflict bepaalde. Net zoals "Deus
vult" de overtuiging weerspiegelde dat God direct betrokken was bij de strijd, fungeerde het gerechtelijke tweegevecht, of 'trial by combat', als
een juridisch ritueel waarbij men geloofde dat de winnaar door God was gekozen.
1
, 1.1.1. De moord op Karel de Goede (1127): Galbert van Brugge vs. Walter van Therouanne
De moord op Karel de Goede, graaf van Vlaanderen, in 1127, had verstrekkende gevolgen en zorgde voor een politieke crisis die
leidde tot chaos en een opvolgingscrisis in Vlaanderen. In de nasleep van de moord werden de verraders en moordenaars
opgejaagd, waaronder een man genaamd Guido, die in een duel betrokken raakte. Het duel wordt levendig beschreven door de
kroniekschrijver Galbert van Brugge, hoewel hij zelf geen ooggetuige was (lees: hij voegt dus dingen toe), wat de betrouwbaarheid
van zijn verslag in twijfel trekt. Een andere geestelijke, Walter van Therouanne, gaf een alternatieve beschrijving.
Galbert van Brugge Walter van Therouanne
Beide partijen streden heftig. Guido stootte zin tegenstrever Toen het gerechtelijk duel begon om de zaak tussen Guy en zijn
van zijn paard, deze poogde zich op te richten, maar met zijn aanklager Herman, bijgenaamd de IJzeren, te beslechten, had
lans kon Guido hem naar believen telkens weer neerleggen. Guy de overhand in de eerste en tweede uitwisseling van
Toen kwam de tegenstrever dichterbij en reet met zijn zwaard slagen en viel op Herman, waarbij hij hem met het immense
de buik van het paard open; de ingewanden kwamen eruit. gewicht van zijn lichaam en hun wapens tegen de grond
Guido gleed van het rijdier, trok het zwaard, stortte zich op de verpletterde (want Guy, net als Herman, was gewapend met
vijand. Voortdurend en duchtig sloegen de zwaarden een zware maliënkolder en een helm). Toen stond Herman,
beurtelings op elkaar in. Toen, uitgeput door het gewicht en de versterkt door Gods kracht, op alsof hij niets meer voelde dat
last van de wapenuitrusting, wierpen beide hun schild weg, en op hem drukte en, nadat hij op zijn beurt degene neerwierp
met de vuist poogden ze een overwinning te forceren. Herman die, zoals eerder vermeld, de overhand had gehad, begon hij
de IJzeren viel languit op de grond, Guido kwam met volle hem te dwingen de misdaad te bekennen die hij had begaan.
kracht op hem neer en bewerkte met zijn ijzeren handschoenen Wat kan ik nog meer zeggen? Hij werd uiteindelijk door het
mond en ogen van de ridder. Maar de gevelde man verzamelde goddelijk oordeel overwonnen, schuldig bevonden aan de
– zoals men dit ook leest over Antheus – door het contact met misdaad waarvan hij werd beschuldigd, en daarom ter dood
de koele aarde geleidelijk zijn krachten. Hij hield zich listig stil, veroordeeld.
zodat Guido zich reeds zekere waande van de overwinning. Artikel 8 (Sint-Omaars; 1127)
Herman bracht zijn hand zoetjesaan naar de onderkant van de Indien iemand tegen hen, in om het even welke marktplaats
maliënkolder waar Guido niet beschermd was, greep hem bij van Vlaanderen, klacht zou neerleggen, dat ze aangaande om
zijn kloten en wierp hem met samengebalde kracht, het werk het even welke klacht het vonnis van de schepenen zullen
van één ogenblik, van zich af. Een ruk en een stoot en daardoor ondergaan zonder tweegevecht; van het tweegevecht zijn ze
was het hele onderstel van Guido's lijf vermorzeld. Hij viel echter voortaan vrijgesteld.
languit neer, gaf zich gewonnen en riep om zijn dood.
In welke mate verschillen ze v. elkaar?
▪ Terwijl Galbert het duel tussen Guido en Herman beschrijft als een fysieke en bijna epische strijd tussen twee krijgers,
benadrukt Walter het morele en religieuze aspect, waarbij de uiteindelijke overwinning wordt gezien als een uiting van
goddelijk oordeel. Walter’s beschrijving mist de uitgebreide fysieke details van Galbert, maar geeft de uitkomst van het duel
meer symbolische betekenis, gekoppeld aan gerechtigheid en goddelijke wil.
Wat zegt dit over het gerechtelijk tweegevecht in Vlaanderen?
▪ Gerechtelijk tweegevecht als legitiem middel om conflicten te beslechten, maar dat het geschil eerst grondig beoordeeld
moest worden door de schepenen. M.a.w. hoewel het GT mogelijk jurid. instrument werd gezien, is het in de praktijk maar
weinig toegepast… het spreekt natuurlijk tot de verbeelding als unieke gebeurtenis.
o … hetzelfde geldt voor de Duitse kooplieden (1251): het GT werd in de praktijk zelden toegepast en al snel werd het
als onnodig beschouwd, zeker tegen de 14de eeuw. Mensen werden veroordeeld, maar in de meeste gevallen erna
vrijgesteld.
2
, 1.1.2. Evolutie v/d toepassing v/h gerechtelijk tweegevecht in de ME
Doorheen de middeleeuwen zou het GT onderhevig zijn aan voortdurende verboden en hervormingen. De praktijk verdween
geleidelijk onder invloed v. juridische hervormingen en de opkomst v. georganiseerde staatssystemen in de VMT.
▪ Gewoonterecht (coutumier) en het GT: men kon e. persoon uitdagen tot e. duel, maar die kon het in de meeste gevallen ook
gewoon weigeren. Met de intrede v/d vorstelijke rechtspraak en wetgeving probeerde men dit steeds meer te reguleren.
▪ Staatshervormingen en het GT:
o Lodewijk IX (1214 – 1270) vaardigde in 1258 e. verordening uit die veel juridische hervormingen introduceerde. Hij
verving het duel grotendeels door de ‘juridische enquête, waarin getuigen en bewijslast belangrijker werden.
o Filips IV ‘de Schone’ (1268 – 1314) verbood in 1304 het duel, maar stond het in 1306 terug toe onder strikte
voorwaarden.
▪ Parlement van Parijs en het GT:
o Tussen 1250 en 1360 werden ongeveer 70 gevallen van juridische duels gedocumenteerd, vaak uit eerkwesties. Het
duel kwam echter zelden daadwerkelijk tot stand en werd vaker gebruikt als middel om de tegenpartij in diskrediet
te brengen; en gaat men zelf tot compromissen proberen te komen.
o Het was meer een symbool van adellijke bravoure dan een daadwerkelijke juridische oplossing. Adel daagde vaak uit
tot een duel, maar in veel gevallen kwamen beide partijen niet opdagen.
Wat zijn de statistieken?
▪ 1250-1325: ongeveer 20 duels
▪ 1325-1350: ongeveer 50 duels
▪ 1350-1422: ongeveer 30 duels
▪ Vanaf de 15de eeuw verdwenen juridische duels bijna volledig.
Welke evolutie kunnen we hier dus aan toekennen?
▪ Hoewel het duel steeds strikter werd gereguleerd, met enkel de vorst die het duel kon goedkeuren, werden er weinig
effectieve duels uitgevochten.
▪ Het duel functioneerde in adellijke kringen vooral als een middel om eer te verdedigen, maar andere groepen zoals stedelijke
elites, geestelijken en vrouwen werden uitgesloten.
▪ Kampioenen werden vaak ingehuurd om te vechten i.p.v. de betrokken adellijke partijen zelf, omdat het organiseren v/e duel
een kostbare aangelegenheid was.
ALGEMEEN: Het duel verdween geleidelijk uit de gerechtelijke registers, maar bleef in de literatuur worden verheerlijkt en
geromantiseerd. Het werd minder gebruikt als juridisch instrument en meer als een symbool van ridderlijke cultuur en eer.
3
, 1.1.3. ‘De Slag van de Dertig’ door Octave Penguilly L’Hardion (1857)
Het schilderij De Slag van de Dertig (Frans: Combat des Trente) van de Franse kunstenaar Octave Penguilly L'Haridon is een
historisch schilderij uit 1857 dat momenteel te zien is in het Musée des Beaux-Arts de Quimper. Dit werk biedt een romantische
interpretatie van het historische gevecht dat plaatsvond in 1351, waarbij dertig ridders van Bretagne en dertig ridders van
Engeland tegenover elkaar stonden in een georganiseerd tweegevecht.
Historische context
▪ ‘Combat des trentes’ vond plaats op 26 maart 1351 nabij het stadje Auray in Bretagne, Frankrijk. Het conflict was een
onderdeel van de langdurige strijd tussen Bretagne en Engeland tijdens de Honderdjarige Oorlog. Het idee voor het gevecht
kwam voort uit een geschil tussen Jean de Beaumanoir, een Bretoense ridder, en Sir Hugh de Piencourt, een Engelse ridder.
Beide partijen kwamen overeen om hun geschillen op te lossen door middel van een eerlijk en eervol gevecht tussen een
select aantal ridders.
▪ Het gerechtelijk tweegevecht wordt hier getoond als fysieke strijd, maar toont ook het belang v. symboliek v.
rechtvaardigheid, eer en loyaliteit. In het schilderij staat de heldhaftigheid v/d ridders centraal.
Analyse v/h schilderij
▪ Romantische stijl a.d.h.v. dramatische belichting en dynamische composities om de spanning en de strijd te benadrukken. De
krachtige houdingen van de ridders, het gebruik van felle kleuren en de emotionele expressies dragen bij aan de heroïsche
sfeer.
o Interpretatie? In de 19de-eeuwse Romantiek ging men historische gebeurtenissen idealiseren. In de Franse context
gaat men dit sterk koppelen met e. opkomende nationale identiteit door helden(daden) v/h verleden te promootten
(cf. Alesia’s Vercingetorix). Tonen strijd om eer en rechtvaardigheid.
Het schilderij geeft vooral een idee van hoe de middeleeuwen in de 19 de eeuw werd gezien: het toont het klassieke idee v/h
tweegevecht a.d.h.v. idealen als moed, eer en rechtvaardigheid.
4
HOOFDSTUK 1: Deus vult?1 De representatie v/h gerechtelijk oordeel
De geschiedenis van het gerechtelijke tweegevecht door de middeleeuwen heen en onze huidige perceptie ervan is sterk
beïnvloed door culturele beelden, literatuur en romantisering. Het idee van de "duistere middeleeuwen", waarin het gerechtelijke
tweegevecht vaak als een barbaars en irrationeel gebruik wordt voorgesteld, is deels te danken aan moderne misvattingen en
clichés. Films en boeken creëren een somber, gewelddadig beeld van die periode, terwijl de realiteit complexer en diverser is.
1.1. Het gerechtelijk tweegevecht in de middeleeuwen
Het gerechtelijk tweegevecht, ook wel bekend als ‘trial by combat’, was een juridisch proces waarbij een conflict tussen twee
partijen werd beslecht door een gevecht, waarvan men geloofde dat God de uitkomst zou sturen.
▪ In de middeleeuwen namen tweegevechten e. groter belang in (i.t.t. de oudheid, waar we vooral verwijzen naar de
gladiatorenspelen als entertainment; anders bestond het daar ook niet). Bij e. oorlogsverklaring prefereerde men e. duel als
beslissend i.p.v. dood en verderf.
Echter hoe komt het dat we vandaag het gerechtelijk tweegevecht zo sterk met de middeleeuwen associëren? Hoe zag het
historische tweegevecht eruit? Welke evoluties heeft dit ondergaan? Hoe wordt het in de populaire cultuur in beeld gebracht?
▪ Oorsprong? Hoewel er vaak wordt gesteld dat het een Germaanse traditie is, ontbreekt er overtuigend bewijs dat het in de
vroege Germaanse periode wijdverspreid was. De bronnen zijn hierover fragmentarisch en inconsistent, hetgeen op zich
mogelijk veel zegt over de toepassing ervan… werd het wel écht toegepast?
o Oud-Germaanse oorsprong? Vaak wordt aangenomen dat het GT zijn wortels heeft in de oude Germaanse
rechtstradities, waar men effectief soms conflicten gewelddadig ging oplossen. Er zijn wél maar weinig concrete
bewijzen die het GT als gevestigde jurid. praktijk bevestigen. In de populaire cultuur, zoals in Vikings, wordt het
overmatig gebruikt, en daar zijn nauwelijks hist. bronnen die dat ondersteunen.
o Karolingische periode? Onder de regeerperiode v. Lodewijk de Vrome (778 – 840) werden capitularia uitgevaardigd,
waarin werd toegestaan dat men in bepaalde situaties d.m.v. een GT conflicten kon beslechten. Opnieuw
fragmentarisch en geen concrete problemen, dus wss niet systematisch toegepast.
o Normandische invoed? Met de Normandische verovering v. 1066 werd het GT in Engeland geïntroduceerd. Het bleef
bestaan tot het werd afgeschaft onder Hendrik II (12de eeuw).
▪ Onderscheid ‘Vrijkamp der Vrijen’ en het Godsoordeel zijn juridische en rituele concepten in de middeleeuwse samenleving
die gebruikt werden om geschillen te beslechten, elk met een eigen symboliek en sociaal-culturele context.
o ‘Vrijkamp der Vrijen’ = een specifieke vorm v. duelrechtspraak in de middeleeuwen, waar twee edelen of vrije
mensen hun geschil door middel v/e duel konden oplossen. Het was een soort rechtspraak waarin lichamelijke strijd
een rol speelde bij de uitkomst v. juridische conflicten. Het duel werd gehouden op een "vrijkamp" (open ruimte). In
deze context werden fysiek kracht en persoonlijke eer beschouwd als indicaties v. rechtvaardigheid en waarheid. In
deze duels was het idee dat de sterkste of degene die het duel overleefde, als moreel en juridisch overwinnaar werd
beschouwd. De vrijkamp was vaak de laatste toevlucht wanneer andere juridische middelen faalden, en had een
sterk symbolisch karakter. Deze praktijk verdween geleidelijk toen meer gecodificeerde vormen v. rechtspraak in
Europa werden ingevoerd.
o Godsoordeel (ordeal) = een religieus-juridische praktijk in de middeleeuwen waarin men geloofde dat God zelf zou
ingrijpen om de waarheid te onthullen in juridische geschillen. Het was een beproeving waarin de beschuldigde, vaak
door een ritueel zoals het ondergaan van hitte of het dragen v/e zwaar voorwerp, zijn onschuld moest bewijzen. De
gedachte was dat God de onschuldige zou beschermen tegen schade, terwijl de schuldige zou worden gestraft door
het falen v/d proef (o.a. vuur-, water- en eedproeven)…
▪ … maar de Kerk sprak zich uit TEGEN het idee dat God via e. duel zou beslissen wie gelijk had. Het zou in
strijd geweest zijn met de christelijke doctrines over rechtvaardigheid en goddelijke interventie.
1Deus Vult (Lat. God wil het) was was de strijdkreet van de kruisvaarders tijdens de Eerste Kruistocht, uitgeroepen door paus Urbanus II tijdens
de Synode van Clermont in 1095. Deze kreet symboliseerde het idee dat God’s wil het lot en de uitkomst v/h conflict bepaalde. Net zoals "Deus
vult" de overtuiging weerspiegelde dat God direct betrokken was bij de strijd, fungeerde het gerechtelijke tweegevecht, of 'trial by combat', als
een juridisch ritueel waarbij men geloofde dat de winnaar door God was gekozen.
1
, 1.1.1. De moord op Karel de Goede (1127): Galbert van Brugge vs. Walter van Therouanne
De moord op Karel de Goede, graaf van Vlaanderen, in 1127, had verstrekkende gevolgen en zorgde voor een politieke crisis die
leidde tot chaos en een opvolgingscrisis in Vlaanderen. In de nasleep van de moord werden de verraders en moordenaars
opgejaagd, waaronder een man genaamd Guido, die in een duel betrokken raakte. Het duel wordt levendig beschreven door de
kroniekschrijver Galbert van Brugge, hoewel hij zelf geen ooggetuige was (lees: hij voegt dus dingen toe), wat de betrouwbaarheid
van zijn verslag in twijfel trekt. Een andere geestelijke, Walter van Therouanne, gaf een alternatieve beschrijving.
Galbert van Brugge Walter van Therouanne
Beide partijen streden heftig. Guido stootte zin tegenstrever Toen het gerechtelijk duel begon om de zaak tussen Guy en zijn
van zijn paard, deze poogde zich op te richten, maar met zijn aanklager Herman, bijgenaamd de IJzeren, te beslechten, had
lans kon Guido hem naar believen telkens weer neerleggen. Guy de overhand in de eerste en tweede uitwisseling van
Toen kwam de tegenstrever dichterbij en reet met zijn zwaard slagen en viel op Herman, waarbij hij hem met het immense
de buik van het paard open; de ingewanden kwamen eruit. gewicht van zijn lichaam en hun wapens tegen de grond
Guido gleed van het rijdier, trok het zwaard, stortte zich op de verpletterde (want Guy, net als Herman, was gewapend met
vijand. Voortdurend en duchtig sloegen de zwaarden een zware maliënkolder en een helm). Toen stond Herman,
beurtelings op elkaar in. Toen, uitgeput door het gewicht en de versterkt door Gods kracht, op alsof hij niets meer voelde dat
last van de wapenuitrusting, wierpen beide hun schild weg, en op hem drukte en, nadat hij op zijn beurt degene neerwierp
met de vuist poogden ze een overwinning te forceren. Herman die, zoals eerder vermeld, de overhand had gehad, begon hij
de IJzeren viel languit op de grond, Guido kwam met volle hem te dwingen de misdaad te bekennen die hij had begaan.
kracht op hem neer en bewerkte met zijn ijzeren handschoenen Wat kan ik nog meer zeggen? Hij werd uiteindelijk door het
mond en ogen van de ridder. Maar de gevelde man verzamelde goddelijk oordeel overwonnen, schuldig bevonden aan de
– zoals men dit ook leest over Antheus – door het contact met misdaad waarvan hij werd beschuldigd, en daarom ter dood
de koele aarde geleidelijk zijn krachten. Hij hield zich listig stil, veroordeeld.
zodat Guido zich reeds zekere waande van de overwinning. Artikel 8 (Sint-Omaars; 1127)
Herman bracht zijn hand zoetjesaan naar de onderkant van de Indien iemand tegen hen, in om het even welke marktplaats
maliënkolder waar Guido niet beschermd was, greep hem bij van Vlaanderen, klacht zou neerleggen, dat ze aangaande om
zijn kloten en wierp hem met samengebalde kracht, het werk het even welke klacht het vonnis van de schepenen zullen
van één ogenblik, van zich af. Een ruk en een stoot en daardoor ondergaan zonder tweegevecht; van het tweegevecht zijn ze
was het hele onderstel van Guido's lijf vermorzeld. Hij viel echter voortaan vrijgesteld.
languit neer, gaf zich gewonnen en riep om zijn dood.
In welke mate verschillen ze v. elkaar?
▪ Terwijl Galbert het duel tussen Guido en Herman beschrijft als een fysieke en bijna epische strijd tussen twee krijgers,
benadrukt Walter het morele en religieuze aspect, waarbij de uiteindelijke overwinning wordt gezien als een uiting van
goddelijk oordeel. Walter’s beschrijving mist de uitgebreide fysieke details van Galbert, maar geeft de uitkomst van het duel
meer symbolische betekenis, gekoppeld aan gerechtigheid en goddelijke wil.
Wat zegt dit over het gerechtelijk tweegevecht in Vlaanderen?
▪ Gerechtelijk tweegevecht als legitiem middel om conflicten te beslechten, maar dat het geschil eerst grondig beoordeeld
moest worden door de schepenen. M.a.w. hoewel het GT mogelijk jurid. instrument werd gezien, is het in de praktijk maar
weinig toegepast… het spreekt natuurlijk tot de verbeelding als unieke gebeurtenis.
o … hetzelfde geldt voor de Duitse kooplieden (1251): het GT werd in de praktijk zelden toegepast en al snel werd het
als onnodig beschouwd, zeker tegen de 14de eeuw. Mensen werden veroordeeld, maar in de meeste gevallen erna
vrijgesteld.
2
, 1.1.2. Evolutie v/d toepassing v/h gerechtelijk tweegevecht in de ME
Doorheen de middeleeuwen zou het GT onderhevig zijn aan voortdurende verboden en hervormingen. De praktijk verdween
geleidelijk onder invloed v. juridische hervormingen en de opkomst v. georganiseerde staatssystemen in de VMT.
▪ Gewoonterecht (coutumier) en het GT: men kon e. persoon uitdagen tot e. duel, maar die kon het in de meeste gevallen ook
gewoon weigeren. Met de intrede v/d vorstelijke rechtspraak en wetgeving probeerde men dit steeds meer te reguleren.
▪ Staatshervormingen en het GT:
o Lodewijk IX (1214 – 1270) vaardigde in 1258 e. verordening uit die veel juridische hervormingen introduceerde. Hij
verving het duel grotendeels door de ‘juridische enquête, waarin getuigen en bewijslast belangrijker werden.
o Filips IV ‘de Schone’ (1268 – 1314) verbood in 1304 het duel, maar stond het in 1306 terug toe onder strikte
voorwaarden.
▪ Parlement van Parijs en het GT:
o Tussen 1250 en 1360 werden ongeveer 70 gevallen van juridische duels gedocumenteerd, vaak uit eerkwesties. Het
duel kwam echter zelden daadwerkelijk tot stand en werd vaker gebruikt als middel om de tegenpartij in diskrediet
te brengen; en gaat men zelf tot compromissen proberen te komen.
o Het was meer een symbool van adellijke bravoure dan een daadwerkelijke juridische oplossing. Adel daagde vaak uit
tot een duel, maar in veel gevallen kwamen beide partijen niet opdagen.
Wat zijn de statistieken?
▪ 1250-1325: ongeveer 20 duels
▪ 1325-1350: ongeveer 50 duels
▪ 1350-1422: ongeveer 30 duels
▪ Vanaf de 15de eeuw verdwenen juridische duels bijna volledig.
Welke evolutie kunnen we hier dus aan toekennen?
▪ Hoewel het duel steeds strikter werd gereguleerd, met enkel de vorst die het duel kon goedkeuren, werden er weinig
effectieve duels uitgevochten.
▪ Het duel functioneerde in adellijke kringen vooral als een middel om eer te verdedigen, maar andere groepen zoals stedelijke
elites, geestelijken en vrouwen werden uitgesloten.
▪ Kampioenen werden vaak ingehuurd om te vechten i.p.v. de betrokken adellijke partijen zelf, omdat het organiseren v/e duel
een kostbare aangelegenheid was.
ALGEMEEN: Het duel verdween geleidelijk uit de gerechtelijke registers, maar bleef in de literatuur worden verheerlijkt en
geromantiseerd. Het werd minder gebruikt als juridisch instrument en meer als een symbool van ridderlijke cultuur en eer.
3
, 1.1.3. ‘De Slag van de Dertig’ door Octave Penguilly L’Hardion (1857)
Het schilderij De Slag van de Dertig (Frans: Combat des Trente) van de Franse kunstenaar Octave Penguilly L'Haridon is een
historisch schilderij uit 1857 dat momenteel te zien is in het Musée des Beaux-Arts de Quimper. Dit werk biedt een romantische
interpretatie van het historische gevecht dat plaatsvond in 1351, waarbij dertig ridders van Bretagne en dertig ridders van
Engeland tegenover elkaar stonden in een georganiseerd tweegevecht.
Historische context
▪ ‘Combat des trentes’ vond plaats op 26 maart 1351 nabij het stadje Auray in Bretagne, Frankrijk. Het conflict was een
onderdeel van de langdurige strijd tussen Bretagne en Engeland tijdens de Honderdjarige Oorlog. Het idee voor het gevecht
kwam voort uit een geschil tussen Jean de Beaumanoir, een Bretoense ridder, en Sir Hugh de Piencourt, een Engelse ridder.
Beide partijen kwamen overeen om hun geschillen op te lossen door middel van een eerlijk en eervol gevecht tussen een
select aantal ridders.
▪ Het gerechtelijk tweegevecht wordt hier getoond als fysieke strijd, maar toont ook het belang v. symboliek v.
rechtvaardigheid, eer en loyaliteit. In het schilderij staat de heldhaftigheid v/d ridders centraal.
Analyse v/h schilderij
▪ Romantische stijl a.d.h.v. dramatische belichting en dynamische composities om de spanning en de strijd te benadrukken. De
krachtige houdingen van de ridders, het gebruik van felle kleuren en de emotionele expressies dragen bij aan de heroïsche
sfeer.
o Interpretatie? In de 19de-eeuwse Romantiek ging men historische gebeurtenissen idealiseren. In de Franse context
gaat men dit sterk koppelen met e. opkomende nationale identiteit door helden(daden) v/h verleden te promootten
(cf. Alesia’s Vercingetorix). Tonen strijd om eer en rechtvaardigheid.
Het schilderij geeft vooral een idee van hoe de middeleeuwen in de 19 de eeuw werd gezien: het toont het klassieke idee v/h
tweegevecht a.d.h.v. idealen als moed, eer en rechtvaardigheid.
4
