Samenvatting - Kindermishandeling
,1
KINDERMISHANDELING
Inhoudsopgave
College 1 – Definitie, etiologie, prevalentie en gevolgen van kindermishandeling
..................................................................................................................... 2
Hoofdstuk 1 (KM): Kindermishandeling...........................................................................2
Hoofdstuk 3 (KM): Gevolgen en signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld...4
Hoofdstuk 7 (FO): Etiologie van kindermishandeling en verwaarlozing...........................6
Child Maltreatment - Cicchetti & Toth (2005)..................................................................8
Self-reported Adverse Childhood Experiences and Quality of Life - Vink et al. (2019). . . .9
College 2 – Meldcode en zorgketen jeugdbescherming...................................10
Hoofdstuk 6 (KM): Aanpak in Nederland bij kindermishandeling en huiselijk geweld....10
Hoofdstuk 7 (KM): De verplichte meldcode...................................................................16
Hoofdstuk 10 (KM): Schakels in de zorgketen I: Gemeenten, CJG, jeugdbescherming,
Veilig Thuis, RvdK, politie en justitie.............................................................................19
Hoofdstuk 11 (KM): Schakels in de zorgketen II: GGD, AMW, gespecialiseerde jeugdzorg
& opvoedhulp, GGz & verslavingszorg..........................................................................26
College 3 – Risico- en protectieve factoren, screening en risicotaxatie............29
Risicofactoren voor kindermishandeling: Een meta-analytisch onderzoek naar
risicofactoren voor seksuele mishandeling, fysieke mishandeling en verwaarlozing....31
Risico op kindermishandeling verlagen met ARIJ-Needs: ‘What works-principes’ in de
jeugdzorg: een nieuw instrument.................................................................................32
ARIJ – Versie 4.0............................................................................................................ 34
College 4 – Trauma.......................................................................................36
Hoofdstuk 12 (KM, 12.4 & 12.5): Hulpverlening – Belangrijke organisaties in het veld. 36
Hoofdstuk 11 (FO): Gevolgen van vroegkinderlijk trauma............................................41
Hoofdstuk 18 (FO): Traumadiagnostiek bij jeugdigen....................................................43
Hoofdstuk 42 (FO): Traumabehandeling bij jeugdigen..................................................44
Trauma door huiselijk geweld & kindermishandeling - Tool trauma-bewustzijn en
trauma-aanpak............................................................................................................. 48
Routekaart richtlijn trauma gerelateerde problemen....................................................49
College 5 – Methodieken en interventies bij kindermishandeling.....................49
Hoofdstuk 12 (KM): Hulpverlening – belangrijke organisaties in het veld......................49
College 6 – Bespreken van signalen/communiceren met ouders en het kind.....54
Hoofdstuk 8 (KM): Omgaan met en bespreken van signalen van kindermishandeling en
huiselijk geweld............................................................................................................ 54
Hoofdstuk 9 (KM): Gebruikte methodieken in Nederland..............................................58
,2
KINDERMISHANDELING
College 7 – Intieme terreur...........................................................................63
Hoofdstuk 7 (KM): Huiselijk geweld...............................................................................63
A Comprehensive Analysis of Factors Associated with Intimate Partner Femicide: A
Systematic Review - Garcia-Vergara et al. (2022).........................................................69
Vrouwenmoord volgt een vast patroon. Waar moet je op letten?.................................70
College 1 – Definitie, etiologie, prevalentie en gevolgen van kindermishandeling
Hoofdstuk 1 (KM): Kindermishandeling
Kindermishandeling omvat elke vorm van bedreigend of gewelddadig gedrag, van
fysieke, psychische of seksuele aard, tegenover een minderjarige. Het gaat om
handelingen die worden gepleegd door ouders of andere personen tot wie het kind in een
relatie van afhankelijkheid of onvrijheid staat. Deze handelingen kunnen zowel actief als
passief zijn en veroorzaken, of dreigen te veroorzaken, ernstige schade in de vorm van
lichamelijk of psychisch letsel (Jeugdwet, 2015).
Ook het getuige laten zijn van huiselijk geweld wordt beschouwd als een vorm van
kindermishandeling. Zelfs wanneer een kind het geweld alleen hoort, kan dit al
schadelijke gevolgen hebben voor de ontwikkeling, soms zelfs ernstiger dan wanneer het
kind het geweld direct ziet.
In Nederland wordt het aantal mishandelde kinderen geschat op tussen de 90.000 en
127.000 per jaar, al gaan deskundigen ervan uit dat dit een onderschatting is. Ongeveer
30% van deze kinderen krijgt te maken met meerdere vormen van geweld, wat het risico
op blijvende schade verder vergroot.
Vormen van kindermishandeling
Kindermishandeling kan verschillende vormen aannemen, die elk ernstige gevolgen
hebben voor de ontwikkeling en het welzijn van een kind. Mishandeling is actief
schadelijk gedrag van een ouder of verzorger, terwijl verwaarlozing passief
tekortschieten in zorg betekent. Beide vormen hebben ernstige gevolgen voor de
ontwikkeling van een kind, maar ontstaan op verschillende manieren.
Lichamelijke mishandeling omvat het toebrengen van verwondingen of pijn door het
gebruik van fysiek geweld. Daaronder vallen onder andere slaan, schoppen of andere
vormen van lichamelijke agressie. Ook meisjesbesnijdenis wordt beschouwd als een vorm
van lichamelijke mishandeling. In Nederland is dit strafbaar, ook wanneer de ingreep in
het buitenland wordt uitgevoerd op een meisje met de Nederlandse nationaliteit.
Daarnaast kan ook het schade toebrengen aan een ongeboren kind, bijvoorbeeld door
overmatig alcohol- of drugsgebruik tijdens de zwangerschap, als lichamelijke
mishandeling worden gezien. Psychische of emotionele mishandeling is de meest
voorkomende vorm van kindermishandeling. Hierbij wordt een kind stelselmatig
vernederd, gekleineerd, bang gemaakt, uitgescholden of bedreigd. Ook negeren, het kind
isoleren van anderen, buitensluiten of onmogelijke eisen stellen vallen hieronder. Een kind
getuige laten zijn van huiselijk geweld, of zelfs alleen het horen van het geweld, wordt
eveneens als emotionele mishandeling beschouwd, omdat dit diepgaande angst en stress
kan veroorzaken.
Verwaarlozing kent verschillende vormen. Bij lichamelijke verwaarlozing krijgt het kind
niet de basiszorg die nodig is voor een gezonde lichamelijke ontwikkeling, zoals
voldoende voeding, kleding, medische zorg of hygiëne. Psychische of emotionele
, 3
KINDERMISHANDELING
verwaarlozing betekent dat het kind wordt onthouden van de aandacht, liefde, structuur
en veiligheid die essentieel zijn voor de geestelijke ontwikkeling. Daarnaast is er
pedagogische verwaarlozing, waarbij ouders tekortschieten in hun
opvoedingsverantwoordelijkheden en het kind onvoldoende ondersteunen of stimuleren
in zijn ontwikkeling. Emotionele en pedagogische verwaarlozing hangen vaak nauw met
elkaar samen.
Tot slot is er seksueel misbruik, waarbij een volwassene seksuele handelingen verricht
met of bij een kind die niet passen bij de leeftijd of ontwikkeling van het kind, of waaraan
het kind zich niet kan onttrekken. Dit kan variëren van ongepaste aanrakingen tot het
tonen van pornografisch materiaal of het dwingen tot seksuele handelingen. In Nederland
krijgt naar schatting 3% van de jongens en 15% van de meisjes vóór hun achttiende
levensjaar te maken met een vorm van seksueel geweld.
Risico- en beschermende factoren
Kindermishandeling ontstaat meestal niet door één enkele oorzaak, maar door een
complexe combinatie van factoren binnen het gezin, bij de ouders en het kind zelf. Deze
factoren beïnvloeden elkaar en kunnen samen leiden tot een situatie waarin het risico op
mishandeling toeneemt.
Ouder- en opvoedingsfactoren
Een belangrijke risicofactor is wanneer ouders zelf als kind mishandeld of verwaarloosd
zijn. Zij hebben vaak niet geleerd wat een veilige en liefdevolle opvoeding inhoudt en
kunnen daardoor dezelfde patronen onbewust herhalen. Ook ouders die slachtoffer zijn
(geweest) van huiselijk geweld lopen meer risico om zelf geweld te gebruiken in de
opvoeding.
Bij ouders die mishandelen, ontbreekt vaak een corrigerende en ondersteunende
opvoedstijl. Regels worden niet duidelijk uitgelegd, positieve aandacht voor het kind is
schaars en gewenst gedrag wordt nauwelijks beloond. Ouders geven weinig
complimenten, hebben vaak te hoge of juist te lage verwachtingen van hun kind en
kunnen moeilijk aansluiten bij de emotionele behoeften van het kind. Soms hebben zij
onrealistische verwachtingen over wat hun kind voor hen kan betekenen, bijvoorbeeld als
een bron van troost of waardering.
Daarnaast spelen persoonlijke problemen van ouders een grote rol. Jonge of onervaren
ouders kunnen door een labiele of onvolwassen persoonlijkheid moeite hebben met
verantwoordelijkheid nemen. Ook verslavingsproblematiek, psychiatrische stoornissen of
andere psychische problemen vergroten het risico op mishandeling. Ouders met een
negatief zelfbeeld, een lage intelligentie of een gebrek aan pedagogische kennis en
vaardigheden hebben vaak moeite om adequaat op het gedrag van hun kind te reageren.
Wanneer dit gepaard gaat met een onveilige of stressvolle leefomgeving, bijvoorbeeld
door financiële problemen of relatieconflicten, neemt het risico verder toe.
Kindfactoren
Ook kenmerken van het kind zelf kunnen bijdragen aan het risico op mishandeling. Zo
lopen te vroeg geboren baby’s, kinderen met een laag geboortegewicht of kinderen die
geboren zijn met verslavingsproblemen een groter risico. Verder kunnen lichamelijke of
verstandelijke beperkingen, ontwikkelingsstoornissen en moeilijk temperament of
gedragsproblemen de opvoeding extra zwaar maken, waardoor ouders sneller overbelast
raken.
Beschermende factoren
Tegenover deze risicofactoren staan ook beschermende factoren die de kans op
mishandeling kunnen verkleinen. Ouders die warmte en affectie tonen en praktische of
,1
KINDERMISHANDELING
Inhoudsopgave
College 1 – Definitie, etiologie, prevalentie en gevolgen van kindermishandeling
..................................................................................................................... 2
Hoofdstuk 1 (KM): Kindermishandeling...........................................................................2
Hoofdstuk 3 (KM): Gevolgen en signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld...4
Hoofdstuk 7 (FO): Etiologie van kindermishandeling en verwaarlozing...........................6
Child Maltreatment - Cicchetti & Toth (2005)..................................................................8
Self-reported Adverse Childhood Experiences and Quality of Life - Vink et al. (2019). . . .9
College 2 – Meldcode en zorgketen jeugdbescherming...................................10
Hoofdstuk 6 (KM): Aanpak in Nederland bij kindermishandeling en huiselijk geweld....10
Hoofdstuk 7 (KM): De verplichte meldcode...................................................................16
Hoofdstuk 10 (KM): Schakels in de zorgketen I: Gemeenten, CJG, jeugdbescherming,
Veilig Thuis, RvdK, politie en justitie.............................................................................19
Hoofdstuk 11 (KM): Schakels in de zorgketen II: GGD, AMW, gespecialiseerde jeugdzorg
& opvoedhulp, GGz & verslavingszorg..........................................................................26
College 3 – Risico- en protectieve factoren, screening en risicotaxatie............29
Risicofactoren voor kindermishandeling: Een meta-analytisch onderzoek naar
risicofactoren voor seksuele mishandeling, fysieke mishandeling en verwaarlozing....31
Risico op kindermishandeling verlagen met ARIJ-Needs: ‘What works-principes’ in de
jeugdzorg: een nieuw instrument.................................................................................32
ARIJ – Versie 4.0............................................................................................................ 34
College 4 – Trauma.......................................................................................36
Hoofdstuk 12 (KM, 12.4 & 12.5): Hulpverlening – Belangrijke organisaties in het veld. 36
Hoofdstuk 11 (FO): Gevolgen van vroegkinderlijk trauma............................................41
Hoofdstuk 18 (FO): Traumadiagnostiek bij jeugdigen....................................................43
Hoofdstuk 42 (FO): Traumabehandeling bij jeugdigen..................................................44
Trauma door huiselijk geweld & kindermishandeling - Tool trauma-bewustzijn en
trauma-aanpak............................................................................................................. 48
Routekaart richtlijn trauma gerelateerde problemen....................................................49
College 5 – Methodieken en interventies bij kindermishandeling.....................49
Hoofdstuk 12 (KM): Hulpverlening – belangrijke organisaties in het veld......................49
College 6 – Bespreken van signalen/communiceren met ouders en het kind.....54
Hoofdstuk 8 (KM): Omgaan met en bespreken van signalen van kindermishandeling en
huiselijk geweld............................................................................................................ 54
Hoofdstuk 9 (KM): Gebruikte methodieken in Nederland..............................................58
,2
KINDERMISHANDELING
College 7 – Intieme terreur...........................................................................63
Hoofdstuk 7 (KM): Huiselijk geweld...............................................................................63
A Comprehensive Analysis of Factors Associated with Intimate Partner Femicide: A
Systematic Review - Garcia-Vergara et al. (2022).........................................................69
Vrouwenmoord volgt een vast patroon. Waar moet je op letten?.................................70
College 1 – Definitie, etiologie, prevalentie en gevolgen van kindermishandeling
Hoofdstuk 1 (KM): Kindermishandeling
Kindermishandeling omvat elke vorm van bedreigend of gewelddadig gedrag, van
fysieke, psychische of seksuele aard, tegenover een minderjarige. Het gaat om
handelingen die worden gepleegd door ouders of andere personen tot wie het kind in een
relatie van afhankelijkheid of onvrijheid staat. Deze handelingen kunnen zowel actief als
passief zijn en veroorzaken, of dreigen te veroorzaken, ernstige schade in de vorm van
lichamelijk of psychisch letsel (Jeugdwet, 2015).
Ook het getuige laten zijn van huiselijk geweld wordt beschouwd als een vorm van
kindermishandeling. Zelfs wanneer een kind het geweld alleen hoort, kan dit al
schadelijke gevolgen hebben voor de ontwikkeling, soms zelfs ernstiger dan wanneer het
kind het geweld direct ziet.
In Nederland wordt het aantal mishandelde kinderen geschat op tussen de 90.000 en
127.000 per jaar, al gaan deskundigen ervan uit dat dit een onderschatting is. Ongeveer
30% van deze kinderen krijgt te maken met meerdere vormen van geweld, wat het risico
op blijvende schade verder vergroot.
Vormen van kindermishandeling
Kindermishandeling kan verschillende vormen aannemen, die elk ernstige gevolgen
hebben voor de ontwikkeling en het welzijn van een kind. Mishandeling is actief
schadelijk gedrag van een ouder of verzorger, terwijl verwaarlozing passief
tekortschieten in zorg betekent. Beide vormen hebben ernstige gevolgen voor de
ontwikkeling van een kind, maar ontstaan op verschillende manieren.
Lichamelijke mishandeling omvat het toebrengen van verwondingen of pijn door het
gebruik van fysiek geweld. Daaronder vallen onder andere slaan, schoppen of andere
vormen van lichamelijke agressie. Ook meisjesbesnijdenis wordt beschouwd als een vorm
van lichamelijke mishandeling. In Nederland is dit strafbaar, ook wanneer de ingreep in
het buitenland wordt uitgevoerd op een meisje met de Nederlandse nationaliteit.
Daarnaast kan ook het schade toebrengen aan een ongeboren kind, bijvoorbeeld door
overmatig alcohol- of drugsgebruik tijdens de zwangerschap, als lichamelijke
mishandeling worden gezien. Psychische of emotionele mishandeling is de meest
voorkomende vorm van kindermishandeling. Hierbij wordt een kind stelselmatig
vernederd, gekleineerd, bang gemaakt, uitgescholden of bedreigd. Ook negeren, het kind
isoleren van anderen, buitensluiten of onmogelijke eisen stellen vallen hieronder. Een kind
getuige laten zijn van huiselijk geweld, of zelfs alleen het horen van het geweld, wordt
eveneens als emotionele mishandeling beschouwd, omdat dit diepgaande angst en stress
kan veroorzaken.
Verwaarlozing kent verschillende vormen. Bij lichamelijke verwaarlozing krijgt het kind
niet de basiszorg die nodig is voor een gezonde lichamelijke ontwikkeling, zoals
voldoende voeding, kleding, medische zorg of hygiëne. Psychische of emotionele
, 3
KINDERMISHANDELING
verwaarlozing betekent dat het kind wordt onthouden van de aandacht, liefde, structuur
en veiligheid die essentieel zijn voor de geestelijke ontwikkeling. Daarnaast is er
pedagogische verwaarlozing, waarbij ouders tekortschieten in hun
opvoedingsverantwoordelijkheden en het kind onvoldoende ondersteunen of stimuleren
in zijn ontwikkeling. Emotionele en pedagogische verwaarlozing hangen vaak nauw met
elkaar samen.
Tot slot is er seksueel misbruik, waarbij een volwassene seksuele handelingen verricht
met of bij een kind die niet passen bij de leeftijd of ontwikkeling van het kind, of waaraan
het kind zich niet kan onttrekken. Dit kan variëren van ongepaste aanrakingen tot het
tonen van pornografisch materiaal of het dwingen tot seksuele handelingen. In Nederland
krijgt naar schatting 3% van de jongens en 15% van de meisjes vóór hun achttiende
levensjaar te maken met een vorm van seksueel geweld.
Risico- en beschermende factoren
Kindermishandeling ontstaat meestal niet door één enkele oorzaak, maar door een
complexe combinatie van factoren binnen het gezin, bij de ouders en het kind zelf. Deze
factoren beïnvloeden elkaar en kunnen samen leiden tot een situatie waarin het risico op
mishandeling toeneemt.
Ouder- en opvoedingsfactoren
Een belangrijke risicofactor is wanneer ouders zelf als kind mishandeld of verwaarloosd
zijn. Zij hebben vaak niet geleerd wat een veilige en liefdevolle opvoeding inhoudt en
kunnen daardoor dezelfde patronen onbewust herhalen. Ook ouders die slachtoffer zijn
(geweest) van huiselijk geweld lopen meer risico om zelf geweld te gebruiken in de
opvoeding.
Bij ouders die mishandelen, ontbreekt vaak een corrigerende en ondersteunende
opvoedstijl. Regels worden niet duidelijk uitgelegd, positieve aandacht voor het kind is
schaars en gewenst gedrag wordt nauwelijks beloond. Ouders geven weinig
complimenten, hebben vaak te hoge of juist te lage verwachtingen van hun kind en
kunnen moeilijk aansluiten bij de emotionele behoeften van het kind. Soms hebben zij
onrealistische verwachtingen over wat hun kind voor hen kan betekenen, bijvoorbeeld als
een bron van troost of waardering.
Daarnaast spelen persoonlijke problemen van ouders een grote rol. Jonge of onervaren
ouders kunnen door een labiele of onvolwassen persoonlijkheid moeite hebben met
verantwoordelijkheid nemen. Ook verslavingsproblematiek, psychiatrische stoornissen of
andere psychische problemen vergroten het risico op mishandeling. Ouders met een
negatief zelfbeeld, een lage intelligentie of een gebrek aan pedagogische kennis en
vaardigheden hebben vaak moeite om adequaat op het gedrag van hun kind te reageren.
Wanneer dit gepaard gaat met een onveilige of stressvolle leefomgeving, bijvoorbeeld
door financiële problemen of relatieconflicten, neemt het risico verder toe.
Kindfactoren
Ook kenmerken van het kind zelf kunnen bijdragen aan het risico op mishandeling. Zo
lopen te vroeg geboren baby’s, kinderen met een laag geboortegewicht of kinderen die
geboren zijn met verslavingsproblemen een groter risico. Verder kunnen lichamelijke of
verstandelijke beperkingen, ontwikkelingsstoornissen en moeilijk temperament of
gedragsproblemen de opvoeding extra zwaar maken, waardoor ouders sneller overbelast
raken.
Beschermende factoren
Tegenover deze risicofactoren staan ook beschermende factoren die de kans op
mishandeling kunnen verkleinen. Ouders die warmte en affectie tonen en praktische of
