Gezondheidspsychologie
Introductie
Wat is gezondheidspsychologie?
- = wet onderz nr mentale, psychosociale en biologische processen en het gedragsmatig
functioneren die een rol spelen bij: het bevorderen en in stand houden v gezondh, het ontst v
ziekte, preventie en behandeling v ziekte, de verbetering v gezondhdszorg en gezondhsbeleid
Historische perspectieven
- Pre-christus:
➔ Hippocrates & Galenus
➔ Gezondheid als ‘balans’ tss humores (dia10)
➔ Genezing = humores opnieuw in balans brengen
➔ Verband met persoonlijkheid
- +/- 500:
➔ Humores theorie raakt in verval
➔ Gezondheid verbonden met spiritualiteit en religie
➔ Ziekte = straf v God
➔ Gezindheidsbevordering = domein priesters
➔ Verbod op wetensch onderz = beperkte medische vooruitgang
- +/- 1500:
➔ Renaissance & wetensch revolutie
➔ Toegenomen anatomisch onderz
➔ Ontstaan dualisme
Geest Lichaam
- Niet-materieel - Materieel
- Niet objectief of zichtbare - Objectieve en tastbare lichamelijke
gedachten/gevoelens functies
- Domein theoloog - Mechanistisch standpunt
- Domein arts
➔ Basis biomedisch ziektemodel
Biomedisch ziektemodel
- Opvatting dat ziekten en symptomen achterliggende fysiolog verkl hebben en dat daarmee
ook genezing mechanistisch en rechtlijnig werkt
➔ Gezondheid als afwezigheid v ziekte (deficit mdoel)
➔ Diagnose-recept model
➔ Reductionistisch perspectief → terugbrengen tot neurale, cellulaire of biochemische
processen
➔ Revolutie vr moderne geneeskunde!
Beperkingen
- Dualistische visie op lich en geest = naïef perspectief
➔ Versch pers kunnen op versch wijze rea op zelfde ziekte
➔ Geen verkl vr bep psychosomatische effecten (bv fantoompijn, placebo-effect)
➔ Rol v ‘geest’ (psychologie) speelt grote rol bij manifestatie en rea op ziekte
- Artificieel onderscheid tss organische en psychogene ziekten
Biopsychosociaal model
- Aanvulling op biomedisch model!
- Verwerping v dualisme
1
,- Biologische, psychologische & sociale factoren die samen bep of iem ziek te noemen is of
zich ziek voelt
- Nadruk op subjectieve beleving
- Strengths-based model (positieve gezondheid)
- Biomedisch perspectief:
➔ Invaliditeit = beperkende fysieke gezondheidstoestand
➔ Onvermogen tot ‘normaal’ functioneren
➔ Gezien als onvermijdelijk gevolg v lich afwijkingen
- Definitie WHO: “gezondheid is toestand v volledig lich, psychisch en soc welzijn…het is niet
enkel de afwezigheid v ziekte of invaliditeit”
➔ Biopsychosociaal invaliditeitsmodel (WHO):
Positieve gezondheid
- Concept ontw door Machteld Huber
- Oorsprong in positieve psychologie → mensen z meer dan hun beperking
- Uitgaan v wat wel mglk is; ipv focus op deficits/beperkingen
- Gezondheid als vermogen om eigen regie aan te voeren en om te gaan met fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen vh leven
- Combi feitelijk en subjectief functioneren over 6 dimensies: lichfuncties, daglks
functioneren, mentaal welbevinden, meedoen, zingeving, kwaliteit v leven
Beperkingen biopsychosociaal perspectief
- Krijgt soms kritiek als ‘black-box’ perspectief
- Kan begrip gezondheid onhelder maken
- Onduidelijk hoe zwaar versch factoren doorwegen
- Behandeling ahv biopsychosociaal model is complex & duur
- Complex en multidimensionaal, maar vollediger model vr bestuderen v gezondheid en ziekte
Individuele, culturele en leeftijdsgebonden perspectieven
Lekentheorie van gezondheid
- Sociale representatie v gezondheid = datgene wat bep groepen mensen onder gezondheid
verstaan
- Subj beoordelingen v gezondh correleren sterk met obj gezondheidsindicatoren
- Bauman: gezondheid als: gevoel v ‘welzijn’, afwezigheid v symptomen v ziekte, handelingen
waar gezond persoon toe in staat is
- Cox et al: niet ziek zijn (afwezigheid ziekte), goed vr jezelf zorgen (gedrag), goede genen
hebben (bezit), je fit en energiek voelen (lich fitheid & vitaliteit), je mentaal goed voelen en
goed in je vel zitten (psychosoc welzijn), de vrijheid om te doen wat je wilt wnr je dat wilt
zonder belemmering (functie)
2
,Crossculturele perspectieven
- Wat w beschouwd als ‘normale’ gezondheid is afhk v cultuur, economisch en politieke
klimaat, en tijdsgeest
- Westerse opvattingen verschillen sterk v die in overige samenlevingen; beïnvl door
dualistische traditie & individualistische cultuur VS collectivistische cultuur
- Cult opvattingen kunnen enorme gevolgen hebben vr het leven met een ziekte en de zorg vr
iem met ernstige ziekte/beperking
Westers perspectief Niet-westers perspectief
Compartimentering (ondersch geest, lich, Holistische benadering
ziel) Collectivisme
Individualisme Onderling afhk zelf
Onafhankelijke zelf Nadruk op groepsbehoeften
Nadruk op unieke eigen zelf Gedeelde verantwhd
Eigen indiv verantwhd Integrale zorg
Specialiseren & secularisatie in de zorg Spiritueel geïnspireerde zorg
Leeftijdsgebonden perspectieven
- Gezondheid en welzijn w door proces v ouder w beïnvl
- Opvattingen rond (eigen) gezondh en ziekte zullen ook per leeftijdsfase variëren
- Implicaties vr detecteren v ziekte en zoeken v gepaste hulp
- Belangr vr zorgpersoneel om communicatie en behandeling af te stemmen op begrip vd
patiënt
- Bicace & Walsh onderzochten ontw v ziekteconcepten doorheen kindertijd:
➔ Kdn v versch leeftijden werden gevraagd over ziekte en gezondh. Vragen hadden
betrekking op:
• Kennis, ervaringen, attributies, herstel
➔ Kdn 3-7j: ziekte en gezondheid w meestal op ‘magisch’ niv verkl (obv associatie ipv
kennis)
• Onbegrip: irrelevante/ontwijkende antw
• Fenomenalisme: bep teken/geluid w in verband gebracht met ziekte, maar weinig
begrip v oorzaak en gevolg
• Aangestoken w: kind kan ziekte toeschrijven aan iets wat voorafging
➔ Kdn 8-11j: verkl v ziekte w concreter en gebaseerd op logische reeks gebeurtenissen v
oorzaak & gevolg
• Besmetting: besef dat ziekte versch symptomen kan hebben en dat bacteriën of
eigen gedrag ziekten kunnen veroorz
• Internalisatie: besef dat ziekte zich in lich bevindt, maar proces waardoor
symptomen zich voordoen begrijpen ze slechts gedeeltelijk; beginnend inzicht in rol
behandeling en pers handelen vr herstel v ziekte
• Absoluut gezag toegekend aan verpleegkundig personeel
➔ Puberteit: ziekteconcept ontw tot abstract concept. Verkl gebaseerd op interacties tss
persoon en omgeving
• Fysiologisch: ziekte gaan definiëren itv specif lich organen of functies
• Psychofysiologisch: vanaf late puberteit beter begrip v interactie tss lich en geest
• Toenemend besef eigen invl op ontstaan en genezing v ziekte; maar ook vatbaar vr
ervaren druk v leeftijdsgenoten
Gezondheidspsychologie als wetenschap
Gezondheidspsychologie als wetensch discipline
3
, - Toegepaste wetenschap, obv systematische analyse v empirische data gaan: kwantificeren,
beschrijven, voorspellen en interveniëren
- Gebruik v zeer uiteenlopende wetensch methoden (bv experimenten, case studies,
epidemiologisch onderzoek, kwalitatief onderzoek)
Epidemiologisch onderzoek
- = grootschalig stat onderz gericht op bestuderen v bep ziektepatronen op populatieniv; en de
rela met andere factoren (bv gedrag, attitudes)
- Voorbeelden vraagstukken: hoe vaak komt aids voor, wie krijgt diabetes type 2, welke
factoren hebben invl op ontstaan of verloop v alzheimer, hoe groot is sterftekans bij
longkanker?
- Enkele epidemiologische termen:
➔ Mortaliteit = sterftecijfer; aantal sterfgevallen in gegeven populatie en/of in een gegeven
jaar toegeschreven aan bep aandoening
➔ Morbiditeit = verhouding tss aantal lijders aan bep aandoening en totale populatie
➔ Prevalentie = aantal mensen die op gegeven moment aan bep aandoening lijden
➔ Incidentie = aantal mensen die aandoening krijgen binnen bep tijdskader
➔ Premature mortaliteit = overlijden voor de leeftijd waarop dit normaal w verwacht
• Dementie = hoge mortaliteit maar lage premature mortaliteit
• Leukemie = hoge mortaliteit maar hoge premature mortaliteit
➔ Quality of life (QoL): subj tevredenheid met kwal v leven, met de lich en geestelijke
gezondheid
• Depressie = lage mortaliteit maar zeer hoge impact op QoL
➔ Disability-adjusted life years (DALY’s) = aantal (kwaliteitsvolle) levensjaren verloren
door bep aandoening/beperking dia44
• Belangr maatstaf v WHO om tot. impact v aandoening in kaart te brengen
• DALY’s = premature mortaliteit + aantal levensjaren met beperking of verminderde
QoL als gevolg v aandoening
Kwalitatief onderzoek
- = onderzoek gericht op beschrijven en begrijpen v subj ervar, overtuigingen en gedrag v specif
groep mensen (adhv interviews, focusgroepen, observaties)
- Voorbeelden kwal vraagstukken: wat betekent gezondheid vr mensen, hoe gaan mensen om
met bep diagnose, wrm z mensen niet therapietrouw, hoe kunnen gezondhdsinterventies
beter afgestemd w op de wensen v bep kwetsbare groepen?
Gerelateerde domeinen dia46
- Gezondheidspsych ontstaan uit andere domeinen binnen soc wetensch
- Modellen en theorieën overgenomen uit andere disciplines, maar toegepast op ziekte &
gezondheid
- Gezondheidspsychologen werken vaak in multidisciplinaire teams
- Psychosomatische geneeskunde:
➔ Oorsprong in psychoanalyse
➔ Psychologische interpretaties v ziekteveroorzaking
➔ Dualisme → ondersch organische en psychogene ziekten
➔ Mogelijk stigmatiserend
➔ “Als er geen duidelijk fysiologische oorzaak v ziekte aanwezig is zit het allemaal in het
hoofd vd persoon?”
- Gedragsgeneeskunde:
➔ Oorsprong in behaviorisme en gedragstherapeutische benaderingen
➔ Basisassumptie: ziekte heeft vaak te maken met aangeleerde slechte gewoonten
4
Introductie
Wat is gezondheidspsychologie?
- = wet onderz nr mentale, psychosociale en biologische processen en het gedragsmatig
functioneren die een rol spelen bij: het bevorderen en in stand houden v gezondh, het ontst v
ziekte, preventie en behandeling v ziekte, de verbetering v gezondhdszorg en gezondhsbeleid
Historische perspectieven
- Pre-christus:
➔ Hippocrates & Galenus
➔ Gezondheid als ‘balans’ tss humores (dia10)
➔ Genezing = humores opnieuw in balans brengen
➔ Verband met persoonlijkheid
- +/- 500:
➔ Humores theorie raakt in verval
➔ Gezondheid verbonden met spiritualiteit en religie
➔ Ziekte = straf v God
➔ Gezindheidsbevordering = domein priesters
➔ Verbod op wetensch onderz = beperkte medische vooruitgang
- +/- 1500:
➔ Renaissance & wetensch revolutie
➔ Toegenomen anatomisch onderz
➔ Ontstaan dualisme
Geest Lichaam
- Niet-materieel - Materieel
- Niet objectief of zichtbare - Objectieve en tastbare lichamelijke
gedachten/gevoelens functies
- Domein theoloog - Mechanistisch standpunt
- Domein arts
➔ Basis biomedisch ziektemodel
Biomedisch ziektemodel
- Opvatting dat ziekten en symptomen achterliggende fysiolog verkl hebben en dat daarmee
ook genezing mechanistisch en rechtlijnig werkt
➔ Gezondheid als afwezigheid v ziekte (deficit mdoel)
➔ Diagnose-recept model
➔ Reductionistisch perspectief → terugbrengen tot neurale, cellulaire of biochemische
processen
➔ Revolutie vr moderne geneeskunde!
Beperkingen
- Dualistische visie op lich en geest = naïef perspectief
➔ Versch pers kunnen op versch wijze rea op zelfde ziekte
➔ Geen verkl vr bep psychosomatische effecten (bv fantoompijn, placebo-effect)
➔ Rol v ‘geest’ (psychologie) speelt grote rol bij manifestatie en rea op ziekte
- Artificieel onderscheid tss organische en psychogene ziekten
Biopsychosociaal model
- Aanvulling op biomedisch model!
- Verwerping v dualisme
1
,- Biologische, psychologische & sociale factoren die samen bep of iem ziek te noemen is of
zich ziek voelt
- Nadruk op subjectieve beleving
- Strengths-based model (positieve gezondheid)
- Biomedisch perspectief:
➔ Invaliditeit = beperkende fysieke gezondheidstoestand
➔ Onvermogen tot ‘normaal’ functioneren
➔ Gezien als onvermijdelijk gevolg v lich afwijkingen
- Definitie WHO: “gezondheid is toestand v volledig lich, psychisch en soc welzijn…het is niet
enkel de afwezigheid v ziekte of invaliditeit”
➔ Biopsychosociaal invaliditeitsmodel (WHO):
Positieve gezondheid
- Concept ontw door Machteld Huber
- Oorsprong in positieve psychologie → mensen z meer dan hun beperking
- Uitgaan v wat wel mglk is; ipv focus op deficits/beperkingen
- Gezondheid als vermogen om eigen regie aan te voeren en om te gaan met fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen vh leven
- Combi feitelijk en subjectief functioneren over 6 dimensies: lichfuncties, daglks
functioneren, mentaal welbevinden, meedoen, zingeving, kwaliteit v leven
Beperkingen biopsychosociaal perspectief
- Krijgt soms kritiek als ‘black-box’ perspectief
- Kan begrip gezondheid onhelder maken
- Onduidelijk hoe zwaar versch factoren doorwegen
- Behandeling ahv biopsychosociaal model is complex & duur
- Complex en multidimensionaal, maar vollediger model vr bestuderen v gezondheid en ziekte
Individuele, culturele en leeftijdsgebonden perspectieven
Lekentheorie van gezondheid
- Sociale representatie v gezondheid = datgene wat bep groepen mensen onder gezondheid
verstaan
- Subj beoordelingen v gezondh correleren sterk met obj gezondheidsindicatoren
- Bauman: gezondheid als: gevoel v ‘welzijn’, afwezigheid v symptomen v ziekte, handelingen
waar gezond persoon toe in staat is
- Cox et al: niet ziek zijn (afwezigheid ziekte), goed vr jezelf zorgen (gedrag), goede genen
hebben (bezit), je fit en energiek voelen (lich fitheid & vitaliteit), je mentaal goed voelen en
goed in je vel zitten (psychosoc welzijn), de vrijheid om te doen wat je wilt wnr je dat wilt
zonder belemmering (functie)
2
,Crossculturele perspectieven
- Wat w beschouwd als ‘normale’ gezondheid is afhk v cultuur, economisch en politieke
klimaat, en tijdsgeest
- Westerse opvattingen verschillen sterk v die in overige samenlevingen; beïnvl door
dualistische traditie & individualistische cultuur VS collectivistische cultuur
- Cult opvattingen kunnen enorme gevolgen hebben vr het leven met een ziekte en de zorg vr
iem met ernstige ziekte/beperking
Westers perspectief Niet-westers perspectief
Compartimentering (ondersch geest, lich, Holistische benadering
ziel) Collectivisme
Individualisme Onderling afhk zelf
Onafhankelijke zelf Nadruk op groepsbehoeften
Nadruk op unieke eigen zelf Gedeelde verantwhd
Eigen indiv verantwhd Integrale zorg
Specialiseren & secularisatie in de zorg Spiritueel geïnspireerde zorg
Leeftijdsgebonden perspectieven
- Gezondheid en welzijn w door proces v ouder w beïnvl
- Opvattingen rond (eigen) gezondh en ziekte zullen ook per leeftijdsfase variëren
- Implicaties vr detecteren v ziekte en zoeken v gepaste hulp
- Belangr vr zorgpersoneel om communicatie en behandeling af te stemmen op begrip vd
patiënt
- Bicace & Walsh onderzochten ontw v ziekteconcepten doorheen kindertijd:
➔ Kdn v versch leeftijden werden gevraagd over ziekte en gezondh. Vragen hadden
betrekking op:
• Kennis, ervaringen, attributies, herstel
➔ Kdn 3-7j: ziekte en gezondheid w meestal op ‘magisch’ niv verkl (obv associatie ipv
kennis)
• Onbegrip: irrelevante/ontwijkende antw
• Fenomenalisme: bep teken/geluid w in verband gebracht met ziekte, maar weinig
begrip v oorzaak en gevolg
• Aangestoken w: kind kan ziekte toeschrijven aan iets wat voorafging
➔ Kdn 8-11j: verkl v ziekte w concreter en gebaseerd op logische reeks gebeurtenissen v
oorzaak & gevolg
• Besmetting: besef dat ziekte versch symptomen kan hebben en dat bacteriën of
eigen gedrag ziekten kunnen veroorz
• Internalisatie: besef dat ziekte zich in lich bevindt, maar proces waardoor
symptomen zich voordoen begrijpen ze slechts gedeeltelijk; beginnend inzicht in rol
behandeling en pers handelen vr herstel v ziekte
• Absoluut gezag toegekend aan verpleegkundig personeel
➔ Puberteit: ziekteconcept ontw tot abstract concept. Verkl gebaseerd op interacties tss
persoon en omgeving
• Fysiologisch: ziekte gaan definiëren itv specif lich organen of functies
• Psychofysiologisch: vanaf late puberteit beter begrip v interactie tss lich en geest
• Toenemend besef eigen invl op ontstaan en genezing v ziekte; maar ook vatbaar vr
ervaren druk v leeftijdsgenoten
Gezondheidspsychologie als wetenschap
Gezondheidspsychologie als wetensch discipline
3
, - Toegepaste wetenschap, obv systematische analyse v empirische data gaan: kwantificeren,
beschrijven, voorspellen en interveniëren
- Gebruik v zeer uiteenlopende wetensch methoden (bv experimenten, case studies,
epidemiologisch onderzoek, kwalitatief onderzoek)
Epidemiologisch onderzoek
- = grootschalig stat onderz gericht op bestuderen v bep ziektepatronen op populatieniv; en de
rela met andere factoren (bv gedrag, attitudes)
- Voorbeelden vraagstukken: hoe vaak komt aids voor, wie krijgt diabetes type 2, welke
factoren hebben invl op ontstaan of verloop v alzheimer, hoe groot is sterftekans bij
longkanker?
- Enkele epidemiologische termen:
➔ Mortaliteit = sterftecijfer; aantal sterfgevallen in gegeven populatie en/of in een gegeven
jaar toegeschreven aan bep aandoening
➔ Morbiditeit = verhouding tss aantal lijders aan bep aandoening en totale populatie
➔ Prevalentie = aantal mensen die op gegeven moment aan bep aandoening lijden
➔ Incidentie = aantal mensen die aandoening krijgen binnen bep tijdskader
➔ Premature mortaliteit = overlijden voor de leeftijd waarop dit normaal w verwacht
• Dementie = hoge mortaliteit maar lage premature mortaliteit
• Leukemie = hoge mortaliteit maar hoge premature mortaliteit
➔ Quality of life (QoL): subj tevredenheid met kwal v leven, met de lich en geestelijke
gezondheid
• Depressie = lage mortaliteit maar zeer hoge impact op QoL
➔ Disability-adjusted life years (DALY’s) = aantal (kwaliteitsvolle) levensjaren verloren
door bep aandoening/beperking dia44
• Belangr maatstaf v WHO om tot. impact v aandoening in kaart te brengen
• DALY’s = premature mortaliteit + aantal levensjaren met beperking of verminderde
QoL als gevolg v aandoening
Kwalitatief onderzoek
- = onderzoek gericht op beschrijven en begrijpen v subj ervar, overtuigingen en gedrag v specif
groep mensen (adhv interviews, focusgroepen, observaties)
- Voorbeelden kwal vraagstukken: wat betekent gezondheid vr mensen, hoe gaan mensen om
met bep diagnose, wrm z mensen niet therapietrouw, hoe kunnen gezondhdsinterventies
beter afgestemd w op de wensen v bep kwetsbare groepen?
Gerelateerde domeinen dia46
- Gezondheidspsych ontstaan uit andere domeinen binnen soc wetensch
- Modellen en theorieën overgenomen uit andere disciplines, maar toegepast op ziekte &
gezondheid
- Gezondheidspsychologen werken vaak in multidisciplinaire teams
- Psychosomatische geneeskunde:
➔ Oorsprong in psychoanalyse
➔ Psychologische interpretaties v ziekteveroorzaking
➔ Dualisme → ondersch organische en psychogene ziekten
➔ Mogelijk stigmatiserend
➔ “Als er geen duidelijk fysiologische oorzaak v ziekte aanwezig is zit het allemaal in het
hoofd vd persoon?”
- Gedragsgeneeskunde:
➔ Oorsprong in behaviorisme en gedragstherapeutische benaderingen
➔ Basisassumptie: ziekte heeft vaak te maken met aangeleerde slechte gewoonten
4
