Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE
1e master psychologie
1
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING ............................................................................................................................... 3
1 Situering eerstelijnspsychologische zorg ........................................................................................................3
2 Karakteristieken eerstelijnspscyhologische zorg ............................................................................................7
3 Proces eerstelijnspsychologische zorg..........................................................................................................11
4 Conventie eerstelijnpsychologische zorg .....................................................................................................14
5 Uitdagingen werkveld ...................................................................................................................................16
HOOFDSTUK 2: MODELLEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE ................................................................................ 17
1 Kortdurende behandelmodellen ..................................................................................................................17
2 KOP-model.....................................................................................................................................................22
3 PrOP model ...................................................................................................................................................38
HOOFDSTUK 3: ASSESSMENT EN INDICATIESTELLING ................................................................................... 42
1 Inleiding .........................................................................................................................................................42
2 Indicatiestelling binnen de conventie ELP ....................................................................................................43
3 Assessment en indicatiestelling via KOP .......................................................................................................48
HOOFDSTUK 4: INTERVENTIES BIJ KINDEREN EN JONGEREN: EMOTIEREGULATIE ......................................... 59
1 Transdiagnostische factoren en emotieregulatie.........................................................................................59
2 Interventies emotie-regulatie .......................................................................................................................62
3 Verdieping: emotie-coaching ........................................................................................................................63
HOOFDSTUK 5: INTERVENTIES BIJ KINDEREN EN JONGEREN: SOCIALE VAARDIGHEDEN ............................... 70
1 Theoretische achtergrond sociale vaardigheden .........................................................................................70
2 Interventies sociale vaardigheden ................................................................................................................74
3 Psycho-educatie en vaardigheidsversterkende oefeningen ........................................................................76
HOOFDSTUK 6: EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE INTERVENTIES BIJ VOLWASSENEN: ZELFBEELD .................... 84
1 Theoretische achtergrond zelfbeeld.............................................................................................................84
2 Interventies zelfbeeld....................................................................................................................................88
3 Verdieping: negatief zelfbeeld behandelen .................................................................................................89
HOOFDSTUK 7: EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG: SLAAPPROBLEMEN ................................................... 97
1 Slaap algemeen .............................................................................................................................................97
2 Slaapproblemen ............................................................................................................................................99
3 Insomnia ..................................................................................................................................................... 100
4 Interventies slaap ....................................................................................................................................... 103
HOOFDSTUK 8: ELP INTERVENTIES BIJ OUDEREN: GEDRAGSACTIVATIE ....................................................... 108
1 GedragsactivatiE......................................................................................................................................... 108
2 Levensfases ouderen.................................................................................................................................. 113
3 Gedragsactivatie bij ouderen ..................................................................................................................... 116
HOOFDSTUK 9: DIGITAL MENTAL HEALTH ................................................................................................... 117
1 Introductie .................................................................................................................................................. 117
2 Uitdagingen ................................................................................................................................................ 119
3 Enkele voorbeelden ................................................................................................................................... 121
HOOFDSTUK 10: PSYCHO-EDUCATIE EN WERKEN MET GROEPEN ............................................................... 122
1 Psycho-educatie ......................................................................................................................................... 122
2 Werken met groepen ................................................................................................................................. 124
3 Voorbeelden psycho-educatie ................................................................................................................... 125
11. VRAGEN/EXAMEN ................................................................................................................................. 128
2
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1 SITUERING EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
1.1 SITUERING INTERNATIONAAL
WHO service organisation pyramid for an optimal mix of services for mental health
• Breed en toegankelijk aanbod van basispsychologische zorg
o Hoe hoger in de piramide, hoe meer gespecialiseerd de zorg
o Hoe hoger, hoe minder toegankelijk en minder frequent die zorgnood er is à
slechts een kleine subgroep heeft nood aan deze soort hulpverlening
• Kwantitatief kleiner maar eveneens toegankelijk aanbod van gespecialiseerde
psychologische zorg
o Hoe hoger in de piramide, hoe hoger de kosten van die soort zorg
1.2 STEPPED CARE
Situatie: Mama met een zoon die last heeft van woedebuien
Nulde lijn
• Informele zorg: boeken lezen, goede babbel met omgeving
• Zorg vanuit de gemeenschap, niet professioneel georganiseerd
• Vb.: mama leest een boek “opvoedwijzer: driftbuien en woedeaanvallen”
• Informele zorg
• Vb. eens een babbel met je vrienden
Eerste lijn
• Vanaf hier bevinden we ons in de professionele zorg
• Vb.: de zoon krijgt ook woedeaanvallen binnen de schoolcontext dus ze verwijzen door naar
het CLB
• CLB werk binnen de eerste lijn: kan in gesprek gaan met de ouders//leerkracht en de zoon
observeren. Kan een vermoeden hebben van een onderliggende
ontwikkelingsproblematiek dus verwijst door naar de gespecialiseerde zorg om diagnostiek
te laten doen (2e lijn)
3
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Tweede lijn
• Psychiatrische diensten, ambulante diensten van de GGZ, privépraktijken, CGG’s
Derde lijn
• Wanneer de problemen groter en groter worden en ze hebben tijdens de diagnostiek
gezien (2e lijn), het is complex, we kunnen moeilijk duiden wat er speelt en de draagkracht
van de ouders/de school raakt op dus er wordt een opname geadviseerd (3e lijn)
• Residentiële diensten: gespecialiseerde diensten waar ze opnames doen
• Deze diensten zo min mogelijk proberen gebruiken
1.3 STEPPED & MATCHED CARE
“De juiste hulp krijgen op de juiste plaats, op het juiste moment en door de juiste persoon”
• Stepped care: alle lijnen doorlopen
• Matched care: de juiste hulp geven, op het juiste moment, op de juiste plaats en door de
juiste hulpverlener
o Bv: CLB medewerker kan al inschatten dat het een complex verhaal is waar ze op 2e
lijn niets mee kunnen doen, ze mogen rechtstreeks doorverwijzen naar de 3e lijn
1.4 EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
Als je spreekt over geestelijke gezondheid moet je kijken
naar 2 dimensies:
• De al dan niet aanwezigheid van een psychische
problematiek
• De al dan niet aanwezigheid van een goede
mentale gezondheid
o Niet noodzakelijk hetzelfde, ze werken
samen, beïnvloeden elkaar maar ze vallen
niet volledig samen
• Goed mentaal welzijn: positieve aspecten, mate waarin iemand veerkrachtig is, mate
waarin iemand positieve relaties heeft met anderen in zijn omgeving, mate waarin iemand
dingen kan realiseren in het leven
• Onderscheid maken tussen 4 mensen van categorieën:
o Good MH, No MI: geen psychische aandoening + goed mentaal welzijn
o Good MH, MI: psychische aandoening + functioneren wel/goed
§ Vb.: iemand met ADHD, die botst op een aantal zaken in zijn leven maar
over het algemeen is die persoon gelukkig, kan die positieve relaties
aangaan, kan functioneren in werkcontext
o Poor MH, No MI: geen psychische aandoening + eerder negatief mentaal welzijn
§ Vb.: stressklachten rond het werk maar nog geen sprake van een depressie
of burn-out
4
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
o Poor MH, MI: Psychische aandoening + lage score op mentaal welbevinden
§ Meest kwetsbare groep
§ Vb.: klinisch zware depressie, die niet in staat is om te werken en geïsoleerd
is geraakt
§ Binnen de ELP kunnen we hier niet mee aan de slag, hebben vaak
gespecialiseerde zorg nodig
Gericht op
• Als je wil interveniëren op mentale gezondheid moet je kijken naar beide dimensies
• Bevordering van de mentale gezondheid
o Gemeenschapsgerichte interventies
o Bv: groepssessies rond veerkracht, interventies die aangeboden worden op plekken
waar je veel mensen hebt (niet per se mensen met een psychische problematiek),
maar je biedt handvaten aan om het algemeen welzijn te bevorderen.
o Bv: binnen scholen doen ze veerkrachtstraining à je probeert het mentaal
welbevinden nog te versterken of voorkomen van problemen
• Preventie van psychologische problemen
o Je voorkomt dat iemand op de horizontale as (mental illness ó no mental illness)
in de problemen komt
• (vroeg)detectie van en (vroege) psychologische interventie bij milde tot matige psychische
problemen
o Zo snel mogelijk detecteren, interveniëren zodat de klachten niet groter worden en
deze mensen geen behoefte gaan hebben aan meer gespecialiseerde zorg
• Aanvullende basispsychologische zorg naast gespecialiseerde psychologische zorg bij
ernstigere problematieken (meest kwetsbare groep)
o Iemand met zware depressie die in opname geweest is à op 1e lijn ondersteunen
1.5 SITUERING NATIONAAL
Organisatie GGZ België omgekeerd in vergelijking met WHO-piramide
• Eerder veel psychiatrische bedden en zwak uitgebouwde ambulante zorg
• Ondertussen wel al hervormingen ingevoerd waardoor het in de goede richting gaat
• België zit in de overgangsfase waarbij de brede basiszorg nog uitgebouwd wordt
• Investeringen vanuit de overheid de laatste jaren: focus gericht op de basis psychologische
zorg/ eerstelijns psychologische zorg
Nood aan verbreding van de basis van de piramide à Vermaatschappelijking van de zorg
• Vermaatschappelijking zorg: zorg waarbij mensen in hun eigen leefcontext kunnen blijven,
geen opname, …
Het public health perspectief als leidraad bij hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg
• We werken vaak uit de klassieke medische benadering
5
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
1.6 PUBLIC MENTAL HEALTH: UITGANGSPUNT
Klassieke medische benadering Public mental health
Hoe behandel/verzorg ik dit zieke individu? Hou houd ik de populatie zo gezond en
tevreden mogelijk?
Focus op een gedeeltelijke populatie, namelijk Focus op de brede populatie
zij die ziek zijn We kijken niet enkel naar wie ziek is, maar ook
naar wie gezond is (om gezond te houden)
In de klassieke medische zorg wachten we tot We wachten niet passief af tot iemand naar
patiënten naar ons toe komen ons kom, maar zoeken ook actief diegenen op
die hulp nodig hebben
Klassieke medische benadering: het zieke individu dat ik voor mij heb zitten, hoe behandel en
verzorg ik die het best?
• Grootste focus op het deel van de bevolking dat ziek is terwijl bij public mental health, veel
breder kijken en de vraag stellen: “hoe houden we een populatie zo gezond en tevreden
mogelijk? Hoe hou ik ze mentaal zoveel mogelijk gezond (focus brede populatie en niet
enkel degene met psychische problemen)?”
• De gezonde gezond houden
• In de klassieke medische benadering wacht je tot ze naar u komen
• Bij public mental health gaan we niet passief wachten maar actief zoeken naar degene die
mogelijks hulp zouden nodig hebben. Eigenlijk moeten we sneller interveniëren want als
we 4 jaar wachten zitten we bij ernstige klachten met langere trajecten.
• ELP gaat samenwerkingen aan met scholen, huisartsen, … à drempel verlagen zodat we zo
snel mogelijk kunnen ingrijpen en zo kort mogelijk interveniëren
• Gemiddeld gezien wachten mensen 4 jaar tussen de start van de klachten en de aanmelding
1.7 INTERVENTIESPECTRUM GEESTELIJKE GEZONDHEID
Brede waaier van mogelijke interventies op vlak van GGZ
• Maar wat men effectief deed binnen de GGZ was illness identification en standard
treatment
ELP wil de interventies opentrekken en willen meer inzetten op preventie en terugvalpreventie à
verbreding van interventies die in lijn liggen met de public mental health visie
6
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
1.8 SITUERING NATIONAAL: NETWERKEN VAN HULPVERLENING
Netwerken GGZ
• Onderscheid kinderen en jongeren (2015) en volwassenen (2011)
• Binnen het werkveld moeten er hervormingen zijn, jullie kennen elkaar eigenlijk te weinig
o Veel diensten werkten los van elkaar of kenden elkaar niet
o Overheid beslist: “jullie moeten samenwerken”
• Vb.: Psychiatrische ziekenhuizen, CGG, CAR’s, afvaardigen van privépraktijken, belendende
partners (jeugdzorg, huisartsen), … à heel belangrijk en elke investering in de GGZ gaat
gebeuren via de netwerken
• Die van volwassenen zijn meer versnipperd, die van kinderen en jongeren is georganiseerd
binnen de provincies (kwam later)
2 KARAKTERISTIEKEN EERSTELIJNSPSCYHOLOGISCHE ZORG
2.1 WAT IS EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE?
“De ELP is gericht op het verhogen van de zelfredzaamheid en autonomie van de patiënt/cliënt
binnen zijn of haar context en dichtbij huis. Het is een (vroegtijdige) klinisch psychologische
begeleiding, generalistisch en kortdurend”
Zelfredzaamheid en autonomie: proberen om mensen zo snel mogelijk in staat te stellen om zonder
je hulp door het leven te gaan
• Versterken vaardigheden, zelfvertrouwen, omgaan met stress, emoties die gepaard gaan
met het dagelijks leven
Binnen zijn of haar context/dichtbij huis
• Niet met opnames werken, wel ambulant
• Vindplaatsgericht (proberen te werken waar de mensen sowieso al komen)
Vroegtijdig
• Zo snel mogelijk ingrijpen
• Problemen voorkomen
7
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Generalistisch
• Los van psychische aandoeningen, specialismen werken. Wel werken met een brede waaier
van klachten/problemen
• Vergelijking van ELP met de huisarts van de GGZ
• Eerste aanspreekpunt, gaat aan de slag met een hele waaier van problemen maar alleen als
het kortdurend kan (milde klachten) à anders doorverwijzen
• Eerstelijnspsycholoog heeft kennis van een brede waaier aan psychologische klachten maar
is niet gespecialiseerd
Kortdurend
• Zo kort mogelijk
• Zelfstandig tools te geven zodat ze zo weinig mogelijk beroep moeten doen op de
professionele zorg
• Het aantal spraken die terugbetaald worden ligt vast
o Gemiddeld gezien 10 sessies (zit een klein verschil op bij kinderen en jongeren)
2.2 ELP VERSUS TWEEDELIJNSHULP
1ste lijn 2de lijn
Psychologische zorg of steun Psychotherapie
Kortdurende, afgebakend traject Duur zo lang als nodig
Milde, matige klachten, preventief Matige tot ernstige klachten, niet pluis
Generalistisch en transdiagnostisch Specialistisch
In settings netwerk (ziekenhuizen, huisarts, GGZ, zelfstandige praktijk
WGC, …) + ook nog in zelfstandige praktijken
2de lijn ook meer diagnostiek à Geen therapie op eerstelijn!!
2.3 OPDRACHTEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCH
Vroegdetectie
• Kijken wie er risico loopt om klachten te ontwikkeling en die zo snel mogelijk vast te stellen
Vroeginterventie
• En eventueel vroeg ingrijpen zodat het blijft bij milde tot matige klachten
8
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Oriëntatie
• Als iemand nood heeft aan gespecialiseerde zorg is het u taak om mensen op de plaats te
krijgen waar nodig
• Niet evident in België
• Zeer versnipperd, er zijn veel diensten à vaak voor hulpverleners al moeilijk om te zien
waar ze daar het best voor bij terecht kunnen dus voor je cliënt zeker
• Je hebt een goed zicht nodig op de sociale kaart
Samenwerking
• Met huisartsen, 2de lijns diensten, …
2.4 FINALITEITEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
Bevorderen GGZ: verticale as op het model van Keyes
Voorkomen GGZ-problemen: de andere as
Watchful waiting:
• Het kan zijn dat je besluit als ELP is dat je nog even afwacht
• Vb.: je hebt iemand die bij u komt die zich zorgen maakt over de concentratieproblemen
van haar dochter. Je gaat als ELP de concentratieproblemen in kaart brengen, wanneer je
ziet dat de impact van de concentratieproblemen op het functioneren van het kind nog vrij
beperkt is. Ondanks de concentratieproblemen haalt ze wel nog goede resultaten op school
en leidt het thuis niet tot gigantische conflicten à ze functioneert dus eigenlijk nog goed
• ‘Ideale wereld’: Nog even afwachten. Je volgt het op binnen een paar maanden, vanaf dat
je ziet dat het wel een impact heeft ga je ingrijpen en eventueel doorverwijzen naar de
tweede lijn om diagnostisch onderzoek te laten gebeuren
• Realiteit: stel dat je afwacht en je doet aan watchful waiting en vanaf dat je ziet dat het een
impact heeft verwijs je door naar de 2de lijn voor diagnostiek en een gepaste behandeling
à je botst met hoe de GGZ nu gerealiseerd is op wachtlijsten
• Testing voor ADHD bij haar: 1-1,5 jaar à verwijzen dus vaak ineens door vanaf dat ze zich
zorgen maken om de concentratieproblemen omdat anders de wachtlijsten te lang zijn,
maar dan stellen ze geen diagnose want het heeft nog niet genoeg impact
9
, Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Vroegtijdige interventie
• Op het moment dat er klachten beginnen te ontstaan een interventie doen
Remediëren
• Op het moment dat de klachten er zijn maar ze zijn nog mild tot matig
• Binnen ELP mee aan het werk gaan
• Vb.: rond planning en organisatie werken bij iemand met ADHD
Stabiliseren
• Linker onderkant model van Keyes
• Iemand die nog niet terecht kan op de 2de lijn al even helpen.
• Niet gespecialiseerd helpen maar binnen de 8 sessies de klachten zoveel mogelijk
stabiliseren
Optimaliseren levenskwaliteit
• Een eenzame ouder waarbij je opzoek gaat naar hoe je die persoon gaat
Voorkomen van verslechtering
• Inzetten op stabiliseren van de klachten
Preventie van herval
• Heel belangrijk binnen ELP
• Altijd stilstaan bij hoe we gaan voorkomen dat je opnieuw in die positie valt
Revalidatie/rehabilitatie
• Vb.: als iemand in opname is geweest ga je die bijstaan als die weer de overgang maakt naar
de thuis en werkcontext
2.5 PROFIEL VAN EERSTELIJNSPSYCHOLOOG
• Opleiding master in de psychologie of pedagogische wetenschappen in
het domein van de klinische psychologie of klinische orthopedagogie
• Visum en erkenning als klinisch psycholoog/orthopedagoog
• Vertrouwd zijn met de klinische beelden van een brede waaier aan
psychologische en psychiatrische problematieken
• Expertise in eerstelijnspsychologisch assessment en interventies
• Grondige kennis van de sociale kaart
• Vaardig in interdisciplinair communiceren en werken in geïntegreerd
zorgnetwerk
• Basispsychologische zorg = ELP
10
EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE
1e master psychologie
1
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING ............................................................................................................................... 3
1 Situering eerstelijnspsychologische zorg ........................................................................................................3
2 Karakteristieken eerstelijnspscyhologische zorg ............................................................................................7
3 Proces eerstelijnspsychologische zorg..........................................................................................................11
4 Conventie eerstelijnpsychologische zorg .....................................................................................................14
5 Uitdagingen werkveld ...................................................................................................................................16
HOOFDSTUK 2: MODELLEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE ................................................................................ 17
1 Kortdurende behandelmodellen ..................................................................................................................17
2 KOP-model.....................................................................................................................................................22
3 PrOP model ...................................................................................................................................................38
HOOFDSTUK 3: ASSESSMENT EN INDICATIESTELLING ................................................................................... 42
1 Inleiding .........................................................................................................................................................42
2 Indicatiestelling binnen de conventie ELP ....................................................................................................43
3 Assessment en indicatiestelling via KOP .......................................................................................................48
HOOFDSTUK 4: INTERVENTIES BIJ KINDEREN EN JONGEREN: EMOTIEREGULATIE ......................................... 59
1 Transdiagnostische factoren en emotieregulatie.........................................................................................59
2 Interventies emotie-regulatie .......................................................................................................................62
3 Verdieping: emotie-coaching ........................................................................................................................63
HOOFDSTUK 5: INTERVENTIES BIJ KINDEREN EN JONGEREN: SOCIALE VAARDIGHEDEN ............................... 70
1 Theoretische achtergrond sociale vaardigheden .........................................................................................70
2 Interventies sociale vaardigheden ................................................................................................................74
3 Psycho-educatie en vaardigheidsversterkende oefeningen ........................................................................76
HOOFDSTUK 6: EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE INTERVENTIES BIJ VOLWASSENEN: ZELFBEELD .................... 84
1 Theoretische achtergrond zelfbeeld.............................................................................................................84
2 Interventies zelfbeeld....................................................................................................................................88
3 Verdieping: negatief zelfbeeld behandelen .................................................................................................89
HOOFDSTUK 7: EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG: SLAAPPROBLEMEN ................................................... 97
1 Slaap algemeen .............................................................................................................................................97
2 Slaapproblemen ............................................................................................................................................99
3 Insomnia ..................................................................................................................................................... 100
4 Interventies slaap ....................................................................................................................................... 103
HOOFDSTUK 8: ELP INTERVENTIES BIJ OUDEREN: GEDRAGSACTIVATIE ....................................................... 108
1 GedragsactivatiE......................................................................................................................................... 108
2 Levensfases ouderen.................................................................................................................................. 113
3 Gedragsactivatie bij ouderen ..................................................................................................................... 116
HOOFDSTUK 9: DIGITAL MENTAL HEALTH ................................................................................................... 117
1 Introductie .................................................................................................................................................. 117
2 Uitdagingen ................................................................................................................................................ 119
3 Enkele voorbeelden ................................................................................................................................... 121
HOOFDSTUK 10: PSYCHO-EDUCATIE EN WERKEN MET GROEPEN ............................................................... 122
1 Psycho-educatie ......................................................................................................................................... 122
2 Werken met groepen ................................................................................................................................. 124
3 Voorbeelden psycho-educatie ................................................................................................................... 125
11. VRAGEN/EXAMEN ................................................................................................................................. 128
2
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1 SITUERING EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
1.1 SITUERING INTERNATIONAAL
WHO service organisation pyramid for an optimal mix of services for mental health
• Breed en toegankelijk aanbod van basispsychologische zorg
o Hoe hoger in de piramide, hoe meer gespecialiseerd de zorg
o Hoe hoger, hoe minder toegankelijk en minder frequent die zorgnood er is à
slechts een kleine subgroep heeft nood aan deze soort hulpverlening
• Kwantitatief kleiner maar eveneens toegankelijk aanbod van gespecialiseerde
psychologische zorg
o Hoe hoger in de piramide, hoe hoger de kosten van die soort zorg
1.2 STEPPED CARE
Situatie: Mama met een zoon die last heeft van woedebuien
Nulde lijn
• Informele zorg: boeken lezen, goede babbel met omgeving
• Zorg vanuit de gemeenschap, niet professioneel georganiseerd
• Vb.: mama leest een boek “opvoedwijzer: driftbuien en woedeaanvallen”
• Informele zorg
• Vb. eens een babbel met je vrienden
Eerste lijn
• Vanaf hier bevinden we ons in de professionele zorg
• Vb.: de zoon krijgt ook woedeaanvallen binnen de schoolcontext dus ze verwijzen door naar
het CLB
• CLB werk binnen de eerste lijn: kan in gesprek gaan met de ouders//leerkracht en de zoon
observeren. Kan een vermoeden hebben van een onderliggende
ontwikkelingsproblematiek dus verwijst door naar de gespecialiseerde zorg om diagnostiek
te laten doen (2e lijn)
3
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Tweede lijn
• Psychiatrische diensten, ambulante diensten van de GGZ, privépraktijken, CGG’s
Derde lijn
• Wanneer de problemen groter en groter worden en ze hebben tijdens de diagnostiek
gezien (2e lijn), het is complex, we kunnen moeilijk duiden wat er speelt en de draagkracht
van de ouders/de school raakt op dus er wordt een opname geadviseerd (3e lijn)
• Residentiële diensten: gespecialiseerde diensten waar ze opnames doen
• Deze diensten zo min mogelijk proberen gebruiken
1.3 STEPPED & MATCHED CARE
“De juiste hulp krijgen op de juiste plaats, op het juiste moment en door de juiste persoon”
• Stepped care: alle lijnen doorlopen
• Matched care: de juiste hulp geven, op het juiste moment, op de juiste plaats en door de
juiste hulpverlener
o Bv: CLB medewerker kan al inschatten dat het een complex verhaal is waar ze op 2e
lijn niets mee kunnen doen, ze mogen rechtstreeks doorverwijzen naar de 3e lijn
1.4 EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
Als je spreekt over geestelijke gezondheid moet je kijken
naar 2 dimensies:
• De al dan niet aanwezigheid van een psychische
problematiek
• De al dan niet aanwezigheid van een goede
mentale gezondheid
o Niet noodzakelijk hetzelfde, ze werken
samen, beïnvloeden elkaar maar ze vallen
niet volledig samen
• Goed mentaal welzijn: positieve aspecten, mate waarin iemand veerkrachtig is, mate
waarin iemand positieve relaties heeft met anderen in zijn omgeving, mate waarin iemand
dingen kan realiseren in het leven
• Onderscheid maken tussen 4 mensen van categorieën:
o Good MH, No MI: geen psychische aandoening + goed mentaal welzijn
o Good MH, MI: psychische aandoening + functioneren wel/goed
§ Vb.: iemand met ADHD, die botst op een aantal zaken in zijn leven maar
over het algemeen is die persoon gelukkig, kan die positieve relaties
aangaan, kan functioneren in werkcontext
o Poor MH, No MI: geen psychische aandoening + eerder negatief mentaal welzijn
§ Vb.: stressklachten rond het werk maar nog geen sprake van een depressie
of burn-out
4
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
o Poor MH, MI: Psychische aandoening + lage score op mentaal welbevinden
§ Meest kwetsbare groep
§ Vb.: klinisch zware depressie, die niet in staat is om te werken en geïsoleerd
is geraakt
§ Binnen de ELP kunnen we hier niet mee aan de slag, hebben vaak
gespecialiseerde zorg nodig
Gericht op
• Als je wil interveniëren op mentale gezondheid moet je kijken naar beide dimensies
• Bevordering van de mentale gezondheid
o Gemeenschapsgerichte interventies
o Bv: groepssessies rond veerkracht, interventies die aangeboden worden op plekken
waar je veel mensen hebt (niet per se mensen met een psychische problematiek),
maar je biedt handvaten aan om het algemeen welzijn te bevorderen.
o Bv: binnen scholen doen ze veerkrachtstraining à je probeert het mentaal
welbevinden nog te versterken of voorkomen van problemen
• Preventie van psychologische problemen
o Je voorkomt dat iemand op de horizontale as (mental illness ó no mental illness)
in de problemen komt
• (vroeg)detectie van en (vroege) psychologische interventie bij milde tot matige psychische
problemen
o Zo snel mogelijk detecteren, interveniëren zodat de klachten niet groter worden en
deze mensen geen behoefte gaan hebben aan meer gespecialiseerde zorg
• Aanvullende basispsychologische zorg naast gespecialiseerde psychologische zorg bij
ernstigere problematieken (meest kwetsbare groep)
o Iemand met zware depressie die in opname geweest is à op 1e lijn ondersteunen
1.5 SITUERING NATIONAAL
Organisatie GGZ België omgekeerd in vergelijking met WHO-piramide
• Eerder veel psychiatrische bedden en zwak uitgebouwde ambulante zorg
• Ondertussen wel al hervormingen ingevoerd waardoor het in de goede richting gaat
• België zit in de overgangsfase waarbij de brede basiszorg nog uitgebouwd wordt
• Investeringen vanuit de overheid de laatste jaren: focus gericht op de basis psychologische
zorg/ eerstelijns psychologische zorg
Nood aan verbreding van de basis van de piramide à Vermaatschappelijking van de zorg
• Vermaatschappelijking zorg: zorg waarbij mensen in hun eigen leefcontext kunnen blijven,
geen opname, …
Het public health perspectief als leidraad bij hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg
• We werken vaak uit de klassieke medische benadering
5
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
1.6 PUBLIC MENTAL HEALTH: UITGANGSPUNT
Klassieke medische benadering Public mental health
Hoe behandel/verzorg ik dit zieke individu? Hou houd ik de populatie zo gezond en
tevreden mogelijk?
Focus op een gedeeltelijke populatie, namelijk Focus op de brede populatie
zij die ziek zijn We kijken niet enkel naar wie ziek is, maar ook
naar wie gezond is (om gezond te houden)
In de klassieke medische zorg wachten we tot We wachten niet passief af tot iemand naar
patiënten naar ons toe komen ons kom, maar zoeken ook actief diegenen op
die hulp nodig hebben
Klassieke medische benadering: het zieke individu dat ik voor mij heb zitten, hoe behandel en
verzorg ik die het best?
• Grootste focus op het deel van de bevolking dat ziek is terwijl bij public mental health, veel
breder kijken en de vraag stellen: “hoe houden we een populatie zo gezond en tevreden
mogelijk? Hoe hou ik ze mentaal zoveel mogelijk gezond (focus brede populatie en niet
enkel degene met psychische problemen)?”
• De gezonde gezond houden
• In de klassieke medische benadering wacht je tot ze naar u komen
• Bij public mental health gaan we niet passief wachten maar actief zoeken naar degene die
mogelijks hulp zouden nodig hebben. Eigenlijk moeten we sneller interveniëren want als
we 4 jaar wachten zitten we bij ernstige klachten met langere trajecten.
• ELP gaat samenwerkingen aan met scholen, huisartsen, … à drempel verlagen zodat we zo
snel mogelijk kunnen ingrijpen en zo kort mogelijk interveniëren
• Gemiddeld gezien wachten mensen 4 jaar tussen de start van de klachten en de aanmelding
1.7 INTERVENTIESPECTRUM GEESTELIJKE GEZONDHEID
Brede waaier van mogelijke interventies op vlak van GGZ
• Maar wat men effectief deed binnen de GGZ was illness identification en standard
treatment
ELP wil de interventies opentrekken en willen meer inzetten op preventie en terugvalpreventie à
verbreding van interventies die in lijn liggen met de public mental health visie
6
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
1.8 SITUERING NATIONAAL: NETWERKEN VAN HULPVERLENING
Netwerken GGZ
• Onderscheid kinderen en jongeren (2015) en volwassenen (2011)
• Binnen het werkveld moeten er hervormingen zijn, jullie kennen elkaar eigenlijk te weinig
o Veel diensten werkten los van elkaar of kenden elkaar niet
o Overheid beslist: “jullie moeten samenwerken”
• Vb.: Psychiatrische ziekenhuizen, CGG, CAR’s, afvaardigen van privépraktijken, belendende
partners (jeugdzorg, huisartsen), … à heel belangrijk en elke investering in de GGZ gaat
gebeuren via de netwerken
• Die van volwassenen zijn meer versnipperd, die van kinderen en jongeren is georganiseerd
binnen de provincies (kwam later)
2 KARAKTERISTIEKEN EERSTELIJNSPSCYHOLOGISCHE ZORG
2.1 WAT IS EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE?
“De ELP is gericht op het verhogen van de zelfredzaamheid en autonomie van de patiënt/cliënt
binnen zijn of haar context en dichtbij huis. Het is een (vroegtijdige) klinisch psychologische
begeleiding, generalistisch en kortdurend”
Zelfredzaamheid en autonomie: proberen om mensen zo snel mogelijk in staat te stellen om zonder
je hulp door het leven te gaan
• Versterken vaardigheden, zelfvertrouwen, omgaan met stress, emoties die gepaard gaan
met het dagelijks leven
Binnen zijn of haar context/dichtbij huis
• Niet met opnames werken, wel ambulant
• Vindplaatsgericht (proberen te werken waar de mensen sowieso al komen)
Vroegtijdig
• Zo snel mogelijk ingrijpen
• Problemen voorkomen
7
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Generalistisch
• Los van psychische aandoeningen, specialismen werken. Wel werken met een brede waaier
van klachten/problemen
• Vergelijking van ELP met de huisarts van de GGZ
• Eerste aanspreekpunt, gaat aan de slag met een hele waaier van problemen maar alleen als
het kortdurend kan (milde klachten) à anders doorverwijzen
• Eerstelijnspsycholoog heeft kennis van een brede waaier aan psychologische klachten maar
is niet gespecialiseerd
Kortdurend
• Zo kort mogelijk
• Zelfstandig tools te geven zodat ze zo weinig mogelijk beroep moeten doen op de
professionele zorg
• Het aantal spraken die terugbetaald worden ligt vast
o Gemiddeld gezien 10 sessies (zit een klein verschil op bij kinderen en jongeren)
2.2 ELP VERSUS TWEEDELIJNSHULP
1ste lijn 2de lijn
Psychologische zorg of steun Psychotherapie
Kortdurende, afgebakend traject Duur zo lang als nodig
Milde, matige klachten, preventief Matige tot ernstige klachten, niet pluis
Generalistisch en transdiagnostisch Specialistisch
In settings netwerk (ziekenhuizen, huisarts, GGZ, zelfstandige praktijk
WGC, …) + ook nog in zelfstandige praktijken
2de lijn ook meer diagnostiek à Geen therapie op eerstelijn!!
2.3 OPDRACHTEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCH
Vroegdetectie
• Kijken wie er risico loopt om klachten te ontwikkeling en die zo snel mogelijk vast te stellen
Vroeginterventie
• En eventueel vroeg ingrijpen zodat het blijft bij milde tot matige klachten
8
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Oriëntatie
• Als iemand nood heeft aan gespecialiseerde zorg is het u taak om mensen op de plaats te
krijgen waar nodig
• Niet evident in België
• Zeer versnipperd, er zijn veel diensten à vaak voor hulpverleners al moeilijk om te zien
waar ze daar het best voor bij terecht kunnen dus voor je cliënt zeker
• Je hebt een goed zicht nodig op de sociale kaart
Samenwerking
• Met huisartsen, 2de lijns diensten, …
2.4 FINALITEITEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
Bevorderen GGZ: verticale as op het model van Keyes
Voorkomen GGZ-problemen: de andere as
Watchful waiting:
• Het kan zijn dat je besluit als ELP is dat je nog even afwacht
• Vb.: je hebt iemand die bij u komt die zich zorgen maakt over de concentratieproblemen
van haar dochter. Je gaat als ELP de concentratieproblemen in kaart brengen, wanneer je
ziet dat de impact van de concentratieproblemen op het functioneren van het kind nog vrij
beperkt is. Ondanks de concentratieproblemen haalt ze wel nog goede resultaten op school
en leidt het thuis niet tot gigantische conflicten à ze functioneert dus eigenlijk nog goed
• ‘Ideale wereld’: Nog even afwachten. Je volgt het op binnen een paar maanden, vanaf dat
je ziet dat het wel een impact heeft ga je ingrijpen en eventueel doorverwijzen naar de
tweede lijn om diagnostisch onderzoek te laten gebeuren
• Realiteit: stel dat je afwacht en je doet aan watchful waiting en vanaf dat je ziet dat het een
impact heeft verwijs je door naar de 2de lijn voor diagnostiek en een gepaste behandeling
à je botst met hoe de GGZ nu gerealiseerd is op wachtlijsten
• Testing voor ADHD bij haar: 1-1,5 jaar à verwijzen dus vaak ineens door vanaf dat ze zich
zorgen maken om de concentratieproblemen omdat anders de wachtlijsten te lang zijn,
maar dan stellen ze geen diagnose want het heeft nog niet genoeg impact
9
, Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dagmar Van Liefferinge
Vroegtijdige interventie
• Op het moment dat er klachten beginnen te ontstaan een interventie doen
Remediëren
• Op het moment dat de klachten er zijn maar ze zijn nog mild tot matig
• Binnen ELP mee aan het werk gaan
• Vb.: rond planning en organisatie werken bij iemand met ADHD
Stabiliseren
• Linker onderkant model van Keyes
• Iemand die nog niet terecht kan op de 2de lijn al even helpen.
• Niet gespecialiseerd helpen maar binnen de 8 sessies de klachten zoveel mogelijk
stabiliseren
Optimaliseren levenskwaliteit
• Een eenzame ouder waarbij je opzoek gaat naar hoe je die persoon gaat
Voorkomen van verslechtering
• Inzetten op stabiliseren van de klachten
Preventie van herval
• Heel belangrijk binnen ELP
• Altijd stilstaan bij hoe we gaan voorkomen dat je opnieuw in die positie valt
Revalidatie/rehabilitatie
• Vb.: als iemand in opname is geweest ga je die bijstaan als die weer de overgang maakt naar
de thuis en werkcontext
2.5 PROFIEL VAN EERSTELIJNSPSYCHOLOOG
• Opleiding master in de psychologie of pedagogische wetenschappen in
het domein van de klinische psychologie of klinische orthopedagogie
• Visum en erkenning als klinisch psycholoog/orthopedagoog
• Vertrouwd zijn met de klinische beelden van een brede waaier aan
psychologische en psychiatrische problematieken
• Expertise in eerstelijnspsychologisch assessment en interventies
• Grondige kennis van de sociale kaart
• Vaardig in interdisciplinair communiceren en werken in geïntegreerd
zorgnetwerk
• Basispsychologische zorg = ELP
10
