METHODIEK & DESIGN VAN KLINISCHE STUDIES
H1: ANATOMIE & FYSIOLOGIE VAN KLINISCHE STUDIES
= structuur waar het is opgebouwd + hoe werkt het
- Diagnose (ziekte centraal) —> correct & acuraat liefst zo vroeg mogelijk, zeer speci ek
- Prognose: hoe gaat de ziekte verlopen id toekomst: traag / snel / self-limiting ..
- Ethiologie: wat is de oorzaak vd ziekte?
- Interventie: eens de ziekte zich al heeft voorgedaan = therapie
—> nog beter: voorkomen dan genezen = preventie (vaccinatie)
- Therapie:
- Farmacotherapie (GM) - Fysiotherapie (beweging)
- Immunotherapie (pollenallergie, kanker) - Kinesitherapie
- Chemotherapie - Psychotherapie (depressie)
- Radiotherapie - Ergotherapie (bezig zijn, arbeid)
- Heelkunde (chirurgie)
- Onderzoekstypes:
Beschrijvend Verklarend
Explorerend: Uitspraken over mate waarin & Welke variabelen hebben
verzamelen vn info manier waarop zich een verschijnsel meeste invloed?
voordoet (= start)
Toetsend: Kennis over verschijnsel binnen Toetsen speci eke hypothesen
toetsen vn hypothesen bepaalde populatie / ander tijdstip
- PCP = ernstige pneumonie (schimmel): bij patiënten met immuunde ciëntie —> respiratoir
falen & overlijden
- Vooral homo’s: HIV-virus —> AIDS
- Antiretrovirale middelen tegen HIV (resistentie) —> HAART
- CD4-lymfocyten normaliseren terug (w uitgeschakeld dr HIV)
- Levels of evidence: hangt af vn studiedesign
A. Randomized clinical trials = grote studies met zeer veel data
B. Randomized clinical trials = kleiner, minder data
C. Observational studies = enkel toekijken, geen GM toegediend
D. Expert Panel judgement consensus = gedachtes vn experts
ANATOMIE STUDIE: PLAN / PROTOCOL
1. Onderzoeksvraag (FINER)
- Feasible = haalbaar: longkanker dr asbest vr doctoraatsstudie: 40j latentietijd = onmogelijk
- Interesting
- Novel = Nieuw —> iets dat nog niet overduidelijk heel veel is aangetoond
- Ethical —> geen studie doen zonder vergelijking met het standaard-GM (indien dit bestaat)
- Relevant —> wat verandert dit nu vr de behandeling vd aandoening vr de patiënt?
2. Betekenis vd studie
- Wat is gekend?: Literatuuronderzoek
- Welke vraag zal geplande onderzoek beantwoorden?
- Welke is de betekenis vn dit antwoord vr de klinische wetenschap & gezondheidszorg?
- Bestuderen relevante literatuur:
- Wat is reeds bekend over het te onderzoeken probleem ?
- Voorkomen duplicatie vn onderzoek (1x mag zeker, niet vr de 10e / 100e x)
- Voorkomen dat onnodige fouten w gemaakt bij opzet & uitvoering vh eigen onderzoek
1
fi fi fi
, Cochrane systematic review / meta-analyse
= zeer nuttig
3. Design
- Observatie
- Cross-sectionele studie = op 1 tijdstip
- Cohorte studie = vertrekken vn gezonde jonge populatie: volgen in verloop v tijd
- Prospectief = metingen doen & opvolgen
- Retrospectief = historisch cohortonderzoek —> missing data: geen gegevens over
BD etc, enkel gegevens vn medisch dossier / database
- FHS = 30 jaar lang volgen BD, cholesterol, rookgedrag
—> wie beroerte (BD), wie hartinfarct (cholesterol) wie kanker (roken)
—> GM behandeling / gezonde levensstijl = positievere resultaten
- Case-controle studie = cases met ziekte vergelijken met cases zonder de ziekte
- Interventie
- Randomized Controlled Trial (RCT) = ideaal! (klassiek, vooral vr fase )
—> werkzaamheid & veiligheid: causaliteit aantonen = GM >> placebo
- Pragmatic trial = minder strict (fase 4)
- Confounding:
- Exposure = blootstelling —> associatie met Outcome (uitkomst)
- Puur observeren: confounder mogelijk = valse associatie E-O aangezien geen rekening
gehouden is met confounder
- HRT: ↓ cardiovasc morbiditeit & mortaliteit
- Groep die behandeld werd:
- Reeds rekening gehouden met contra-indicaties
- Post-menopauzale vrouwen begaan met gezondheid: gezonde levensstijl
—> niet roken, fysiek actief, geen alcohol,.. = ↓ hartinfarct
=> geen vergelijkende groep: iedereen blootgesteld aan exposure of interest
- Vs randomisatie: per toeval toewijzing behandeling vs placebo = geen enkel e ect
- Observationele studies genereren hypotheses: causaliteit aantonen = randomiseren!
4. Onderzoekspopulatie
- Inclusiecriteria: waaraan moet patiënt voldoen?
- Exclusiecriteria: bij welke criteria kan patiënt niet meedoen?
- Recrutering
- Aantal —> voldoende power nodig
2
ff
, - E cacy vs e ectiveness studies:
- E cacy = therapeutisch resultaat v.e.
behandeling zoals bepaald in klassieke
gerandomis. gecontroleerde klinische
onderzoeken (cRCT) bij geselecteerde patiënten
- E ectiveness = therapeutische resultaat v.e.
behandeling in echte omgeving &
patiëntenpopulatie
- Cost-e ectivenes = e ciency
—> balans doeltre endheid - kosten
5. Variabelen (Metingen)
- Predictor = onafhankelijke variabele: vermoede oorzaak
(determinant of risicofactor)
- Outcome = afhankelijke variabele: resultaat / uitkomst
- Confounding = verstorende variabele: doorkruist deze relatie
- Meetmethode
- Frequentie
- Tijdstip
- Instrument
- Standaardisatie
- Validatie
6. Statistische methodologie
- Hypothese
- Berekening vd populatie-grootte
- Berekening vd kracht vd studie
- Analytische methodes
FYSIOLOGIE STUDIE: ONTWERP
- Bevindingen id studie —> waarheid ih universum (vaak niet het geval)
- Beurscrash aandelen farmaceutisch bedrijf: signi cant gunstig e ect in 1 vd 20 subgroepen
—> enkel deze publiceren alsof de studie positief was = publicatie bias
- Nu: verplicht om klinische studies vr start te registreren: kn niet meer onder de mat geveegd w
- Design:
- Formuleren vd onderzoeksvraag
- Transformatie nr studieplan
- Implementatie:
- Praktische uitvoering vd studie
- Operationeel handboek: gedetailleerde instructies over te gebruiken methodes
- Onderzoeksvraag —> studieplan (design) —> implementatie eigenlijke studie —> resultaten
—> besluiten (waarheid) publiceren —> waarheid buiten de studie
= geldt de waarheid vd patiënten binnen de studie ook vr de patiënten buiten de studie?
- Interne geldigheid / validiteit = resultaten vd studie —> waarheid id studie
—> kan je al a ezen v “Abstract”: is de conclusie in overeenstemming met de resultaten?
- Externe geldigheid / validiteit = waarheid id studie —> waarheid buiten de studie
—> fouten tijdens design & implementatie / resultaten niet in overeenkomst buiten de studie
- Willekeurige fouten (random error):
- verkeerd resultaat dr toeval, vooral bij studies met gering aantal proefpersonen
- kan studie resultaten in beide richtingen verstoren
3
ffi
ff
ffi ff fffl ff ffi fi ff
, - Systematische fouten (tgv bias):
- verkeerd resultaat dr bias, vooral bij studies met gebrekkige design
- verstoren studie resultaten in 1 richting
- overschatting BD: dr foute grote machete BD-meting —> meer patiënten lost dit niet op
- patiënten in studie (= sample): zoveel mogelijk representatief vr e ectieve populatie
- Foute populatie: sampling error: kan dr willekeurige / systematische fout
—> selectie bias: vb enkel mensen in golfclubs ondervragen
- Foute meting: measurement error: kan dr willekeurige / systematische fout
- Foute statistische methode
- Stappenplan vr medisch-wetenschappelijk onderzoek:
1. Beschrijven onderzoeksprobleem
2. Bestuderen relevante literatuur
3. Formuleren de nitieve vraagstelling
4. Selecteren passende onderzoeksvorm
5. Beschrijven globale onderzoeksontwerp
6. De niëren onderzoeksvariabelen
7. Operationalisatie
8. Schrijven draaiboek
9. Dataverzameling
10. Data-analyse
11. Interpretatie resultaten
12. Rapportage + publicatie
4
fi
fi ff
H1: ANATOMIE & FYSIOLOGIE VAN KLINISCHE STUDIES
= structuur waar het is opgebouwd + hoe werkt het
- Diagnose (ziekte centraal) —> correct & acuraat liefst zo vroeg mogelijk, zeer speci ek
- Prognose: hoe gaat de ziekte verlopen id toekomst: traag / snel / self-limiting ..
- Ethiologie: wat is de oorzaak vd ziekte?
- Interventie: eens de ziekte zich al heeft voorgedaan = therapie
—> nog beter: voorkomen dan genezen = preventie (vaccinatie)
- Therapie:
- Farmacotherapie (GM) - Fysiotherapie (beweging)
- Immunotherapie (pollenallergie, kanker) - Kinesitherapie
- Chemotherapie - Psychotherapie (depressie)
- Radiotherapie - Ergotherapie (bezig zijn, arbeid)
- Heelkunde (chirurgie)
- Onderzoekstypes:
Beschrijvend Verklarend
Explorerend: Uitspraken over mate waarin & Welke variabelen hebben
verzamelen vn info manier waarop zich een verschijnsel meeste invloed?
voordoet (= start)
Toetsend: Kennis over verschijnsel binnen Toetsen speci eke hypothesen
toetsen vn hypothesen bepaalde populatie / ander tijdstip
- PCP = ernstige pneumonie (schimmel): bij patiënten met immuunde ciëntie —> respiratoir
falen & overlijden
- Vooral homo’s: HIV-virus —> AIDS
- Antiretrovirale middelen tegen HIV (resistentie) —> HAART
- CD4-lymfocyten normaliseren terug (w uitgeschakeld dr HIV)
- Levels of evidence: hangt af vn studiedesign
A. Randomized clinical trials = grote studies met zeer veel data
B. Randomized clinical trials = kleiner, minder data
C. Observational studies = enkel toekijken, geen GM toegediend
D. Expert Panel judgement consensus = gedachtes vn experts
ANATOMIE STUDIE: PLAN / PROTOCOL
1. Onderzoeksvraag (FINER)
- Feasible = haalbaar: longkanker dr asbest vr doctoraatsstudie: 40j latentietijd = onmogelijk
- Interesting
- Novel = Nieuw —> iets dat nog niet overduidelijk heel veel is aangetoond
- Ethical —> geen studie doen zonder vergelijking met het standaard-GM (indien dit bestaat)
- Relevant —> wat verandert dit nu vr de behandeling vd aandoening vr de patiënt?
2. Betekenis vd studie
- Wat is gekend?: Literatuuronderzoek
- Welke vraag zal geplande onderzoek beantwoorden?
- Welke is de betekenis vn dit antwoord vr de klinische wetenschap & gezondheidszorg?
- Bestuderen relevante literatuur:
- Wat is reeds bekend over het te onderzoeken probleem ?
- Voorkomen duplicatie vn onderzoek (1x mag zeker, niet vr de 10e / 100e x)
- Voorkomen dat onnodige fouten w gemaakt bij opzet & uitvoering vh eigen onderzoek
1
fi fi fi
, Cochrane systematic review / meta-analyse
= zeer nuttig
3. Design
- Observatie
- Cross-sectionele studie = op 1 tijdstip
- Cohorte studie = vertrekken vn gezonde jonge populatie: volgen in verloop v tijd
- Prospectief = metingen doen & opvolgen
- Retrospectief = historisch cohortonderzoek —> missing data: geen gegevens over
BD etc, enkel gegevens vn medisch dossier / database
- FHS = 30 jaar lang volgen BD, cholesterol, rookgedrag
—> wie beroerte (BD), wie hartinfarct (cholesterol) wie kanker (roken)
—> GM behandeling / gezonde levensstijl = positievere resultaten
- Case-controle studie = cases met ziekte vergelijken met cases zonder de ziekte
- Interventie
- Randomized Controlled Trial (RCT) = ideaal! (klassiek, vooral vr fase )
—> werkzaamheid & veiligheid: causaliteit aantonen = GM >> placebo
- Pragmatic trial = minder strict (fase 4)
- Confounding:
- Exposure = blootstelling —> associatie met Outcome (uitkomst)
- Puur observeren: confounder mogelijk = valse associatie E-O aangezien geen rekening
gehouden is met confounder
- HRT: ↓ cardiovasc morbiditeit & mortaliteit
- Groep die behandeld werd:
- Reeds rekening gehouden met contra-indicaties
- Post-menopauzale vrouwen begaan met gezondheid: gezonde levensstijl
—> niet roken, fysiek actief, geen alcohol,.. = ↓ hartinfarct
=> geen vergelijkende groep: iedereen blootgesteld aan exposure of interest
- Vs randomisatie: per toeval toewijzing behandeling vs placebo = geen enkel e ect
- Observationele studies genereren hypotheses: causaliteit aantonen = randomiseren!
4. Onderzoekspopulatie
- Inclusiecriteria: waaraan moet patiënt voldoen?
- Exclusiecriteria: bij welke criteria kan patiënt niet meedoen?
- Recrutering
- Aantal —> voldoende power nodig
2
ff
, - E cacy vs e ectiveness studies:
- E cacy = therapeutisch resultaat v.e.
behandeling zoals bepaald in klassieke
gerandomis. gecontroleerde klinische
onderzoeken (cRCT) bij geselecteerde patiënten
- E ectiveness = therapeutische resultaat v.e.
behandeling in echte omgeving &
patiëntenpopulatie
- Cost-e ectivenes = e ciency
—> balans doeltre endheid - kosten
5. Variabelen (Metingen)
- Predictor = onafhankelijke variabele: vermoede oorzaak
(determinant of risicofactor)
- Outcome = afhankelijke variabele: resultaat / uitkomst
- Confounding = verstorende variabele: doorkruist deze relatie
- Meetmethode
- Frequentie
- Tijdstip
- Instrument
- Standaardisatie
- Validatie
6. Statistische methodologie
- Hypothese
- Berekening vd populatie-grootte
- Berekening vd kracht vd studie
- Analytische methodes
FYSIOLOGIE STUDIE: ONTWERP
- Bevindingen id studie —> waarheid ih universum (vaak niet het geval)
- Beurscrash aandelen farmaceutisch bedrijf: signi cant gunstig e ect in 1 vd 20 subgroepen
—> enkel deze publiceren alsof de studie positief was = publicatie bias
- Nu: verplicht om klinische studies vr start te registreren: kn niet meer onder de mat geveegd w
- Design:
- Formuleren vd onderzoeksvraag
- Transformatie nr studieplan
- Implementatie:
- Praktische uitvoering vd studie
- Operationeel handboek: gedetailleerde instructies over te gebruiken methodes
- Onderzoeksvraag —> studieplan (design) —> implementatie eigenlijke studie —> resultaten
—> besluiten (waarheid) publiceren —> waarheid buiten de studie
= geldt de waarheid vd patiënten binnen de studie ook vr de patiënten buiten de studie?
- Interne geldigheid / validiteit = resultaten vd studie —> waarheid id studie
—> kan je al a ezen v “Abstract”: is de conclusie in overeenstemming met de resultaten?
- Externe geldigheid / validiteit = waarheid id studie —> waarheid buiten de studie
—> fouten tijdens design & implementatie / resultaten niet in overeenkomst buiten de studie
- Willekeurige fouten (random error):
- verkeerd resultaat dr toeval, vooral bij studies met gering aantal proefpersonen
- kan studie resultaten in beide richtingen verstoren
3
ffi
ff
ffi ff fffl ff ffi fi ff
, - Systematische fouten (tgv bias):
- verkeerd resultaat dr bias, vooral bij studies met gebrekkige design
- verstoren studie resultaten in 1 richting
- overschatting BD: dr foute grote machete BD-meting —> meer patiënten lost dit niet op
- patiënten in studie (= sample): zoveel mogelijk representatief vr e ectieve populatie
- Foute populatie: sampling error: kan dr willekeurige / systematische fout
—> selectie bias: vb enkel mensen in golfclubs ondervragen
- Foute meting: measurement error: kan dr willekeurige / systematische fout
- Foute statistische methode
- Stappenplan vr medisch-wetenschappelijk onderzoek:
1. Beschrijven onderzoeksprobleem
2. Bestuderen relevante literatuur
3. Formuleren de nitieve vraagstelling
4. Selecteren passende onderzoeksvorm
5. Beschrijven globale onderzoeksontwerp
6. De niëren onderzoeksvariabelen
7. Operationalisatie
8. Schrijven draaiboek
9. Dataverzameling
10. Data-analyse
11. Interpretatie resultaten
12. Rapportage + publicatie
4
fi
fi ff
