Economie B Marte Rommel
ECONOMIE B
Inhoud
H7: Gevolgen van overheidsingrepen................................................................................8
7.1 Indirecte belastingen....................................................................................................................... 8
7.1.1 Indirecte belastingheffing uitgedrukt in een vast bedrag..........................................................8
7.1.2 Indirecte belastingen en prijselasticiteit....................................................................................9
7.1.3 Een procentueel belastingtarief................................................................................................. 9
7.1.4 Leiden hogere belastingtarieven tot hogere belastingontvangsten?.......................................10
7.1.5 Wat bepaalt de omvang vh welvaartsverlies?.........................................................................10
7.2 Subsidies....................................................................................................................................... 11
7.3 Prijsinterventie.............................................................................................................................. 11
7.3.1 Maximumprijs.......................................................................................................................... 11
7.3.2 Minimumprijs........................................................................................................................... 12
7.4 Quota............................................................................................................................................ 12
H19: Externe effecten..................................................................................................... 13
19.1 Negatieve externe effecten......................................................................................................... 13
19.1.1 Marktfalen bij negatieve externe effecten.............................................................................13
19.1.2 Pigouviaanse belastingen...................................................................................................... 15
19.1.3 Normen, pigouviaanse belastingen en emissierechten..........................................................15
19.2 Positieve externe effecten........................................................................................................... 18
19.2.1 Marktfalen bij positieve externe effecten..............................................................................18
19.2.2 Pigouviaanse subsidies.......................................................................................................... 19
19.2.3 Gebodsbepalingen................................................................................................................. 21
19.3 Alternatieve manieren om externaliteiten op te lossen...............................................................22
19.3.1 Morele normen, sociale normen, vrijwilligers en liefdadigheid..............................................22
19.3.2 Industrieel beleid................................................................................................................... 22
19.3.3 Coase-theorema.................................................................................................................... 23
19.4 Internaliteiten.............................................................................................................................. 24
H20: Publieke goederen en gemeenschappelijke bronnen.................................................25
20.1 Vier soorten goederen en diensten.............................................................................................. 25
20.2 Publieke goederen....................................................................................................................... 25
20.2.1 Vrijbuiters en de financiering van publieke goederen............................................................25
20.2.2 Kosten-batenanalyse............................................................................................................. 27
20.2.3 Sociale normen...................................................................................................................... 28
20.3 Gemeenschappelijke bronnen..................................................................................................... 29
20.3.1 Uitputting van gemeenschappelijke bronnen........................................................................29
20.3.2 Uitputting van gemeenschappelijke bronnen door externaliteiten........................................29
20.3.3 Eigendomsrechten en het beheer van gemeenschappelijke bronnen....................................31
1
,Economie B Marte Rommel
20.3.4 De bijdrage van Elinor Ostrom............................................................................................... 31
H21: Ongelijkheid en herverdeling...................................................................................33
21.1 Beoordeling van ongelijkheid....................................................................................................... 33
21.1.1 Inspanningen en omstandigheden......................................................................................... 33
21.1.2 Waarom aandacht voor ongelijkheid?....................................................................................35
21.1.3 Discriminatie en de arbeidsmarkt..........................................................................................35
21.1.4 Ongelijkheid van wat?........................................................................................................... 36
21.2 Hoe ongelijkheid meten?............................................................................................................. 37
21.2.1 Weergave van de verdeling................................................................................................... 37
21.2.2 Meting van ongelijkheid......................................................................................................... 38
21.3 Armoede...................................................................................................................................... 39
21.3.1 Oorzaken en gevolgen........................................................................................................... 39
21.3.2 Meting van armoede.............................................................................................................. 41
21.4 Herverdelingsbeleid..................................................................................................................... 41
21.4.1 Is er een rol voor de overheid?..............................................................................................41
21.4.2 Welk herverdelingsbeleid?..................................................................................................... 42
H22: Publieke keuze en sociale keuze..............................................................................44
22.1 Normatieve welvaartstheorie................................................................................................... 44
22.2 Publieke-keuzetheorie................................................................................................................. 44
22.3 Verkiezingen en het onmogelijkheidstheorma van Arrow............................................................45
22.4 Theorie van de mediaankiezer..................................................................................................... 46
22.5 De budgetmaximaliserende ambtenaar van een overheidsdienst...............................................47
22.6 De omzetmaximaliserende manager van een overheidsbedrijf...................................................48
H23: Overheidsfinanciën................................................................................................. 49
23.1 Ontvangsten en uitgaven............................................................................................................ 49
23.2 Doorheen de tijd.......................................................................................................................... 50
23.3 Schuld en sneeuwballen.............................................................................................................. 50
23.4 De groeiende overheid................................................................................................................ 50
H24: Inleidende macro-economische concepten...............................................................52
24.1 Introductie................................................................................................................................... 52
24.2 De economische kringloop.......................................................................................................... 53
24.3 Bruto Binnenlands Product.......................................................................................................... 53
24.3.1 De productiebenadering........................................................................................................ 54
24.3.2 De inkomensbenadering........................................................................................................ 55
24.3.3 De bestedingsbenadering...................................................................................................... 55
24.3.4 Illustratie voor België............................................................................................................. 56
24.4 Van product naar inkomen.......................................................................................................... 56
24.5 Van inkomen naar lekken en injecties.........................................................................................57
24.6 Gebruik van het BBP.................................................................................................................... 58
24.6.1 Grote en kleine landen.......................................................................................................... 58
2
,Economie B Marte Rommel
24.6.2 Groei van het BBP................................................................................................................. 58
24.6.3 Vergelijking van het BBP tussen landen met een verschillende munt...................................59
24.7 Inflatie......................................................................................................................................... 59
24.7.1 Wat is inflatie?....................................................................................................................... 59
24.7.2 Inflatie van het BBP............................................................................................................... 59
24.7.3 Inflatie van de consumptieprijzen..........................................................................................60
24.7.4 Problemen met inflatie.......................................................................................................... 60
24.8 Kritieken op het BBP.................................................................................................................... 61
24.8.1 Problemen….......................................................................................................................... 61
24.8.2 BBP meet niet alle activiteiten.............................................................................................. 61
24.8.3 BBP meet wat het meet op verkeerde manier.......................................................................61
24.8.4 BBP houdt te weinig verband met welvaart en/of welzijn......................................................61
24.8.5 Oplossingen........................................................................................................................... 62
SDG als alternatief voor BBP-groei...................................................................................................... 63
H25: Economische activiteit en conjunctuur.....................................................................64
25.1 Cijfermateriaal interpreteren....................................................................................................... 64
25.2 Recessie en conjunctuur.............................................................................................................. 64
25.2.1 Recessie................................................................................................................................ 64
25.2.2 Conjunctuur........................................................................................................................... 64
25.3 Conjunctuurstudie....................................................................................................................... 65
25.4 Een analysekader: aggregatieve vraag en aanbod......................................................................66
25.5 Vraagzijde en aanbodzijde........................................................................................................... 66
25.5.1 De aggregatieve vraag.......................................................................................................... 67
25.5.2 Het aggregatieve aanbod...................................................................................................... 68
H27 Geld........................................................................................................................ 69
27.1 De functies van geld.................................................................................................................... 69
27.2 Goederengeld.............................................................................................................................. 69
27.3 Van goederengeld naar papiergeld.............................................................................................. 70
27.4 Geldcreatie in dubbel gelaagd banksysteem...............................................................................71
27.4.1 Basisgeldcreatie door de centrale bank.................................................................................71
27.4.2 Geldcreatie door de commerciële banken.............................................................................73
27.4.3 Veelgebruikte maatstaven van de geldhoeveelheid..............................................................75
27.5 De intrestvoet.............................................................................................................................. 76
27.6 De neutraliteit van geld............................................................................................................... 79
27.6.1 Fishervergelijking.................................................................................................................. 79
27.6.2 Geldillusie.............................................................................................................................. 80
27.7 Het geldaanbod en de geldvraag................................................................................................. 80
H28 Monetair beleid door de ECB....................................................................................83
28.1 Regelen van een thermostaat..................................................................................................... 83
28.3 Argumenten voor een onafhankelijke centrale bank...................................................................83
3
, Economie B Marte Rommel
28.3 Conventioneel monetair beleid van de ECB.................................................................................84
28.4 Crisis en onconventioneel monetair beleid..................................................................................87
28.4.1 Inleiding................................................................................................................................. 87
28.4.2 Veilingen met een vaste rente en een onbeperkte hoeveelheid............................................88
28.4.3 De langetermijn-herfinancieringsoperaties (LTRO)................................................................89
28.4.4 Aankopen overheidsobligaties probleemlanden....................................................................91
28.4.5 Kwantitatieve versoepeling................................................................................................... 91
28.5 Zullen deze interventies tot (hyper)inflatie leiden?.....................................................................93
28.6 Verschillen met het monetair beleid van de FED (VS).................................................................94
28.7 Groen monetair beleid................................................................................................................. 95
H29: De arbeidsmarkt..................................................................................................... 96
29.1 Inleidende begrippen................................................................................................................... 96
29.1.1 Werkloosheid, werkgelegenheid en beroepsbevolking..........................................................96
29.1.2 Prijs en hoeveelheid op de arbeidsmarkt?.............................................................................97
29.2 Vraag en aanbod van arbeid: het competitieve model................................................................99
29.2.1 Aanbod van arbeid................................................................................................................ 99
29.2.2 Vraag naar arbeid................................................................................................................ 100
29.2.3 Evenwicht op de arbeidsmarkt............................................................................................100
29.2.4 Compenserende loonverschillen..........................................................................................100
29.2.5 Werkloosheid in het competitieve model.............................................................................101
29.3 Een meer realistisch model vd arbeidsmarkt.............................................................................102
29.3.1 Problemen met het competitieve model..............................................................................102
29.3.2 Structuur van het model met loononderhandelingen..........................................................102
29.3.3 Het model met loononderhandelingen................................................................................104
29.4 Werkloosheid............................................................................................................................. 107
29.4.1 Natuurlijke werkloosheid U*................................................................................................ 107
29.4.2 Conjuncturele of Keynesiaanse werkloosheid......................................................................107
H30: Kapitaal en de kapitaalmarkt.................................................................................108
30.1 Inleiding..................................................................................................................................... 108
30.2 Kapitaalvormen en waardering.................................................................................................. 108
30.2.1 Soorten kapitaal.................................................................................................................. 108
30.2.2 Investeringen en depreciatie...............................................................................................108
30.2.3 Waardering van kapitaal en verdisconteren........................................................................109
Extra: Verdiscontering en de social cost of carbon.........................................................................110
30.2.4 Totale economische waarde................................................................................................ 110
Extra: Kapitaal en duurzame ontwikkeling.....................................................................................111
30.3 Vermogensmarkt....................................................................................................................... 113
30.3.1 Waardering van kapitaal en intern rendement....................................................................113
30.3.2 Vraag en aanbod van vermogen.........................................................................................113
30.3.3 Arbitrage............................................................................................................................. 115
4
ECONOMIE B
Inhoud
H7: Gevolgen van overheidsingrepen................................................................................8
7.1 Indirecte belastingen....................................................................................................................... 8
7.1.1 Indirecte belastingheffing uitgedrukt in een vast bedrag..........................................................8
7.1.2 Indirecte belastingen en prijselasticiteit....................................................................................9
7.1.3 Een procentueel belastingtarief................................................................................................. 9
7.1.4 Leiden hogere belastingtarieven tot hogere belastingontvangsten?.......................................10
7.1.5 Wat bepaalt de omvang vh welvaartsverlies?.........................................................................10
7.2 Subsidies....................................................................................................................................... 11
7.3 Prijsinterventie.............................................................................................................................. 11
7.3.1 Maximumprijs.......................................................................................................................... 11
7.3.2 Minimumprijs........................................................................................................................... 12
7.4 Quota............................................................................................................................................ 12
H19: Externe effecten..................................................................................................... 13
19.1 Negatieve externe effecten......................................................................................................... 13
19.1.1 Marktfalen bij negatieve externe effecten.............................................................................13
19.1.2 Pigouviaanse belastingen...................................................................................................... 15
19.1.3 Normen, pigouviaanse belastingen en emissierechten..........................................................15
19.2 Positieve externe effecten........................................................................................................... 18
19.2.1 Marktfalen bij positieve externe effecten..............................................................................18
19.2.2 Pigouviaanse subsidies.......................................................................................................... 19
19.2.3 Gebodsbepalingen................................................................................................................. 21
19.3 Alternatieve manieren om externaliteiten op te lossen...............................................................22
19.3.1 Morele normen, sociale normen, vrijwilligers en liefdadigheid..............................................22
19.3.2 Industrieel beleid................................................................................................................... 22
19.3.3 Coase-theorema.................................................................................................................... 23
19.4 Internaliteiten.............................................................................................................................. 24
H20: Publieke goederen en gemeenschappelijke bronnen.................................................25
20.1 Vier soorten goederen en diensten.............................................................................................. 25
20.2 Publieke goederen....................................................................................................................... 25
20.2.1 Vrijbuiters en de financiering van publieke goederen............................................................25
20.2.2 Kosten-batenanalyse............................................................................................................. 27
20.2.3 Sociale normen...................................................................................................................... 28
20.3 Gemeenschappelijke bronnen..................................................................................................... 29
20.3.1 Uitputting van gemeenschappelijke bronnen........................................................................29
20.3.2 Uitputting van gemeenschappelijke bronnen door externaliteiten........................................29
20.3.3 Eigendomsrechten en het beheer van gemeenschappelijke bronnen....................................31
1
,Economie B Marte Rommel
20.3.4 De bijdrage van Elinor Ostrom............................................................................................... 31
H21: Ongelijkheid en herverdeling...................................................................................33
21.1 Beoordeling van ongelijkheid....................................................................................................... 33
21.1.1 Inspanningen en omstandigheden......................................................................................... 33
21.1.2 Waarom aandacht voor ongelijkheid?....................................................................................35
21.1.3 Discriminatie en de arbeidsmarkt..........................................................................................35
21.1.4 Ongelijkheid van wat?........................................................................................................... 36
21.2 Hoe ongelijkheid meten?............................................................................................................. 37
21.2.1 Weergave van de verdeling................................................................................................... 37
21.2.2 Meting van ongelijkheid......................................................................................................... 38
21.3 Armoede...................................................................................................................................... 39
21.3.1 Oorzaken en gevolgen........................................................................................................... 39
21.3.2 Meting van armoede.............................................................................................................. 41
21.4 Herverdelingsbeleid..................................................................................................................... 41
21.4.1 Is er een rol voor de overheid?..............................................................................................41
21.4.2 Welk herverdelingsbeleid?..................................................................................................... 42
H22: Publieke keuze en sociale keuze..............................................................................44
22.1 Normatieve welvaartstheorie................................................................................................... 44
22.2 Publieke-keuzetheorie................................................................................................................. 44
22.3 Verkiezingen en het onmogelijkheidstheorma van Arrow............................................................45
22.4 Theorie van de mediaankiezer..................................................................................................... 46
22.5 De budgetmaximaliserende ambtenaar van een overheidsdienst...............................................47
22.6 De omzetmaximaliserende manager van een overheidsbedrijf...................................................48
H23: Overheidsfinanciën................................................................................................. 49
23.1 Ontvangsten en uitgaven............................................................................................................ 49
23.2 Doorheen de tijd.......................................................................................................................... 50
23.3 Schuld en sneeuwballen.............................................................................................................. 50
23.4 De groeiende overheid................................................................................................................ 50
H24: Inleidende macro-economische concepten...............................................................52
24.1 Introductie................................................................................................................................... 52
24.2 De economische kringloop.......................................................................................................... 53
24.3 Bruto Binnenlands Product.......................................................................................................... 53
24.3.1 De productiebenadering........................................................................................................ 54
24.3.2 De inkomensbenadering........................................................................................................ 55
24.3.3 De bestedingsbenadering...................................................................................................... 55
24.3.4 Illustratie voor België............................................................................................................. 56
24.4 Van product naar inkomen.......................................................................................................... 56
24.5 Van inkomen naar lekken en injecties.........................................................................................57
24.6 Gebruik van het BBP.................................................................................................................... 58
24.6.1 Grote en kleine landen.......................................................................................................... 58
2
,Economie B Marte Rommel
24.6.2 Groei van het BBP................................................................................................................. 58
24.6.3 Vergelijking van het BBP tussen landen met een verschillende munt...................................59
24.7 Inflatie......................................................................................................................................... 59
24.7.1 Wat is inflatie?....................................................................................................................... 59
24.7.2 Inflatie van het BBP............................................................................................................... 59
24.7.3 Inflatie van de consumptieprijzen..........................................................................................60
24.7.4 Problemen met inflatie.......................................................................................................... 60
24.8 Kritieken op het BBP.................................................................................................................... 61
24.8.1 Problemen….......................................................................................................................... 61
24.8.2 BBP meet niet alle activiteiten.............................................................................................. 61
24.8.3 BBP meet wat het meet op verkeerde manier.......................................................................61
24.8.4 BBP houdt te weinig verband met welvaart en/of welzijn......................................................61
24.8.5 Oplossingen........................................................................................................................... 62
SDG als alternatief voor BBP-groei...................................................................................................... 63
H25: Economische activiteit en conjunctuur.....................................................................64
25.1 Cijfermateriaal interpreteren....................................................................................................... 64
25.2 Recessie en conjunctuur.............................................................................................................. 64
25.2.1 Recessie................................................................................................................................ 64
25.2.2 Conjunctuur........................................................................................................................... 64
25.3 Conjunctuurstudie....................................................................................................................... 65
25.4 Een analysekader: aggregatieve vraag en aanbod......................................................................66
25.5 Vraagzijde en aanbodzijde........................................................................................................... 66
25.5.1 De aggregatieve vraag.......................................................................................................... 67
25.5.2 Het aggregatieve aanbod...................................................................................................... 68
H27 Geld........................................................................................................................ 69
27.1 De functies van geld.................................................................................................................... 69
27.2 Goederengeld.............................................................................................................................. 69
27.3 Van goederengeld naar papiergeld.............................................................................................. 70
27.4 Geldcreatie in dubbel gelaagd banksysteem...............................................................................71
27.4.1 Basisgeldcreatie door de centrale bank.................................................................................71
27.4.2 Geldcreatie door de commerciële banken.............................................................................73
27.4.3 Veelgebruikte maatstaven van de geldhoeveelheid..............................................................75
27.5 De intrestvoet.............................................................................................................................. 76
27.6 De neutraliteit van geld............................................................................................................... 79
27.6.1 Fishervergelijking.................................................................................................................. 79
27.6.2 Geldillusie.............................................................................................................................. 80
27.7 Het geldaanbod en de geldvraag................................................................................................. 80
H28 Monetair beleid door de ECB....................................................................................83
28.1 Regelen van een thermostaat..................................................................................................... 83
28.3 Argumenten voor een onafhankelijke centrale bank...................................................................83
3
, Economie B Marte Rommel
28.3 Conventioneel monetair beleid van de ECB.................................................................................84
28.4 Crisis en onconventioneel monetair beleid..................................................................................87
28.4.1 Inleiding................................................................................................................................. 87
28.4.2 Veilingen met een vaste rente en een onbeperkte hoeveelheid............................................88
28.4.3 De langetermijn-herfinancieringsoperaties (LTRO)................................................................89
28.4.4 Aankopen overheidsobligaties probleemlanden....................................................................91
28.4.5 Kwantitatieve versoepeling................................................................................................... 91
28.5 Zullen deze interventies tot (hyper)inflatie leiden?.....................................................................93
28.6 Verschillen met het monetair beleid van de FED (VS).................................................................94
28.7 Groen monetair beleid................................................................................................................. 95
H29: De arbeidsmarkt..................................................................................................... 96
29.1 Inleidende begrippen................................................................................................................... 96
29.1.1 Werkloosheid, werkgelegenheid en beroepsbevolking..........................................................96
29.1.2 Prijs en hoeveelheid op de arbeidsmarkt?.............................................................................97
29.2 Vraag en aanbod van arbeid: het competitieve model................................................................99
29.2.1 Aanbod van arbeid................................................................................................................ 99
29.2.2 Vraag naar arbeid................................................................................................................ 100
29.2.3 Evenwicht op de arbeidsmarkt............................................................................................100
29.2.4 Compenserende loonverschillen..........................................................................................100
29.2.5 Werkloosheid in het competitieve model.............................................................................101
29.3 Een meer realistisch model vd arbeidsmarkt.............................................................................102
29.3.1 Problemen met het competitieve model..............................................................................102
29.3.2 Structuur van het model met loononderhandelingen..........................................................102
29.3.3 Het model met loononderhandelingen................................................................................104
29.4 Werkloosheid............................................................................................................................. 107
29.4.1 Natuurlijke werkloosheid U*................................................................................................ 107
29.4.2 Conjuncturele of Keynesiaanse werkloosheid......................................................................107
H30: Kapitaal en de kapitaalmarkt.................................................................................108
30.1 Inleiding..................................................................................................................................... 108
30.2 Kapitaalvormen en waardering.................................................................................................. 108
30.2.1 Soorten kapitaal.................................................................................................................. 108
30.2.2 Investeringen en depreciatie...............................................................................................108
30.2.3 Waardering van kapitaal en verdisconteren........................................................................109
Extra: Verdiscontering en de social cost of carbon.........................................................................110
30.2.4 Totale economische waarde................................................................................................ 110
Extra: Kapitaal en duurzame ontwikkeling.....................................................................................111
30.3 Vermogensmarkt....................................................................................................................... 113
30.3.1 Waardering van kapitaal en intern rendement....................................................................113
30.3.2 Vraag en aanbod van vermogen.........................................................................................113
30.3.3 Arbitrage............................................................................................................................. 115
4
