Verbintenissenrecht
§1. INLEIDING
VERBINTENISSENRECHT
Het oude BW:
- De code Napoléon is verouderd, inhoudelijk onvolledig, onoverzichtelijk en weinig
toegankelijk
In het oud BW vond je sancties minstens op 4 verschillende plaatsen -> zorgde
voor gaten en een gebrek aan transparantie hierdoor werd het dus uiteindelijk zeer
weinig toegankelijk
- Biedt niet meer het beeld van het geldend recht dat evolueerde, maar evoluties
waren enkel in de rechtsspraak en rechtsleer te vinden
De laatste 40 jaar is het recht enorm geëvolueerd, en is er een soort anticipatieve
toepassing of inspiratie gezocht in de nieuwe wetteksten -> erkenning nieuwe zaken,
zodat het recht een grote modernisering erkende (dankzij hof van Cas.)
Rechtszekerheid kwam in het gedrang: geldend recht was niet meer ‘toegankelijk’
en niet meer ‘voorspelbaar’
- Vanaf september 2015: toenmalige Minister van Justitie, Koen Geens, lanceerde
hercodificatie van het OBW met de Franse hervorming van 2016 als trigger
In Nederland al hervorming in 1992, in Duitsland in 2002
Hervorming was klaar in 2017 MAAR toen is de regering gevallen -> in 2019 nieuw
BW ingevoerd, samen met boek 8 (bewijs) -> boek 5 is uiteindelijk bij wet van 28 april
2022 ingevoerd (inwerking vanaf 1 januari 2023)
Boek 5 is ingevoerd bij wet van 28 april 2022 houdende boek 5 “verbintenissen” van het BW
- 270 artikels: bevatten ‘gemeen verbintenissenrecht’: art. 5.1-5.270 BW
- Maar zie ook bewijsrecht boek 8
- Maar zie ook buitencontractuele aansprakelijkheid boek 6
- Boek 5 is ook samen te lezen met boek 1 beide boeken traden in werking op 1
januari 2023
Overgangsrecht: vereenvoudigd weergegeven voor contracten, maar ze gelden voor
rechtshandelingen en rechtsfeiten.
- Boek 5 is niet van toepassing (tenzij andere afspraak tussen partijen)
1) Op oude contracten (gesloten voor 1/1/23)
2) Rechtsgevolgen van oude contracten die intreden na 1/1/23
3) Rechtshandelingen gesteld na 1/1/23 maar die betrekking heeft op oud contract
(bv. Betaling of opzegging)
- Boek 5 is wel van toepassing: op nieuwe contracten (gesloten na 1/1/23)
Oud en nieuw recht blijven bestaan: soort ‘cohabitation’, maar niet problematisch want
boek 5 verankert nieuwigheden uit recente oude recht + rechters inspireren zich aan nieuwe.
Cohabitation: twee systemen blijven van kracht
Niet problematisch
1) Nieuwe recht is grotendeels een codificatie van het recht van de laatste jaren -> 70%
is verankering van wat al verworven was, nu staat het in de wet
2) HvC en sommige lagere rechtbanken inspireren zich sinds 2017 al op het nieuwe
recht, de rechtspraak is al gekeerd -> oud en nieuw recht groeien naar elkaar toe
(oude recht zal stille dood lijden)
De klemtoon van boek 5 is modernisering ven het verbintenissenrecht -> 3 krachtlijnen:
1) Herstel van de rechtszekerheid: door het recente geldende recht uit in RS en RL – de
verworvenheden – wettelijk te verankeren, maar ook geldend recht aan te vullen en
te vernieuwen en discussies te beslechten waar nodig.
, 2) Toegankelijkheid versterken: invloed op zowel de inhoud als op de stijl en structuur,
nieuwe wettekst inhoudelijk coherent, juridisch zuiver en taalkundig helder (in beide
talen terminologie hedendaags en eenvormig). Op inhoudelijk vlak werd er gewaakt
over de toegankelijkheid en de kenbaarheid van de wetsbepalingen. Er werden
schakelbepalingen gemaakt om herhalingen te vermijden.
3) Oog hebben voor maatwerk (sancties op maat) + proportionaliteit nieuw evenwicht
instellen: tussen de versterking van de wilsautonomie (men had de indruk dat alles
via recht geregeld werd en dat de partijen hun autonomie verloren waren en dus niet
meer zelf konden beslissen over wat er in hun contract kwam) en de schuldeiser
kreeg ‘nieuwe wapens’ MAAR de rechter kon altijd achteraf controle uitvoeren voor
de versterking van de bescherming van de zwakkere partij (rechter kreeg belangrijke
rol om te kunnen controleren, toetsen en in te grijpen)
Voorbeelden:
Bv. Boek 5 = aanvullend recht, tenzij … (art. 5.3 BW).
Bv. buitengerechtelijke sancties, maar controle nadien door de rechter (art. 5.94 BW);
Bv. gedeeltelijke nietigheid (art. 5.63 BW); prijsvermindering (art. 5.97 BW)
Extra voorbeelden:
- Verworvenheden uit vaste RS. worden wettelijk verankerd (bv. uitzonderingen op
voorafgaande ingebrekestelling; verbintenis uit eenzijdige rechtshandeling; verrijking
zonder oorzaak, enac…)
- Aanvullingen worden opgenomen voor ontbrekende figuren/regels die RS en RL al
kenden (bv. voor de precontractuele fase, regels over aanvaarding van algemene
voorwaarden, …)
- Innovaties (zoals anticipatieve enac., imprevisieregels met aanpassingsbevoegdheid
voor de rechter) zijn vaak geïnspireerd:
o uit de rechtsvergelijking (bv. Franse C. civ., NBW, BGB)
o internationale en Europese instrumenten (bv. Weens Koopverdrag, DCFR)
- Als je aannemer niet komt opdagen kan je de ENAC inroepen. Volgende betaling niet
doen zolang de aannemer niet komt.
Nieuw recht: kijken naar lijst met mogelijke sancties
Beste oplossing: gerechtelijke vervanging -> brief sturen met kennis van
aanneming, laten weten dat hij vervanger gaat aanstellen op zijn kosten
- Vennootschapsrecht voorziet dat wanneer een vennootschap wordt opgeslorpt dan
gaan de klanten automatisch over naar de overnemer, zonder dat er iets veranderd
aan het contract gaan de contracten over naar de overnemer
- Vb. kerstboom opeten -> stad gent heeft als tip gegeven om kerstboom op te eten
maar voedselagentschap gaat hier tegenin: Buiten contractuele aansprakelijkheid
aangezien er geen contract is
-> overheidsaansprakelijkheid, pure onrechtmatige daad, foutief advies verspreiden
zal leiden tot een veroordeling
- Justitie heeft excuses aangeboden aan familie van JVE: “uitzonderlijk gebaar dat erg
gewaardeerd wordt” -> schadeherstel bij onrechtmatige daad -> excuses aanbieden
zijn ook vorm van herstel van schade (in natura)
DE (VERMOGENSRECHTELIJKE) VERBINTENIS
Definitie en analyse
Art. 5.1 BW -> verbintenis
“Een verbintenis is een rechtsband op grond waarvan een schuldeiser van een
schuldenaar, indien nodig in rechte, de uitvoering van een prestatie mag eisen.”
afdwingbaar
Art. 5.2 -> natuurlijke verbintenis
“De natuurlijke verbintenis is een verbintenis waarvan de uitvoering niet kan worden
afgedwongen.
,Restitutie is niet mogelijk voor een natuurlijke verbintenis die zonder vergissing of dwang
werd nagekomen.
De erkenning, zonder vergissing of dwang, van een natuurlijke verbintenis doet een
verbintenis ontstaan.”
Analyse van de (vermogensrechtelijke of juridische) verbintenis:
Aan de hand van de tekening kunnen we verdere verbanden leggen, zo kunnen we zien
dat er een rechtsband is tussen een schuldeiser en een schuldenaar. Het gaat hier over een
wederkerige/ wederzijdse verbintenis, het is een verbintenis tussen 2 of meer personen. Zo
is er altijd een passieve zijde (schuldenaar) en een actieve zijde (schuldeiser).
Een rechtsband is juridisch: indien de schuldenaar zijn prestatie niet nakomt, kan deze
worden afgedwongen, vandaar dat de rechtsband dus afdwingbaar moet zijn, zo nodig in
rechte. De schuldeiser kan ook zelf afdwingen: doordat deze vaak een authentieke akte
heeft laten opmaken, kan hij via een deurwaarder de afdwinging hard maken. er zijn echter
nog andere middelen om af te dwingen: arbitrage (vervanging van gewone rechter),
bemiddeling. Het is dus geen verplichting meer om standaard naar de rechtbank te trekken
om een prestatie te laten afdwingen.
Normaal gezien moet de wet zeggen welke bronnen van verbintenissen er zijn, d.w.z. dat
de wet aan een bepaalde handeling een verbintenisscheppende kracht moet geven
(obligatoire kracht >> je bent verbonden en moet presteren)
De handeling moet door de wet erkend zijn (zie bronnen: art. 5.3 BW), ze kan een
verbintenis uit menselijk handelen (een rechtshandeling of een ander menselijk gedrag)
erkennen of een eigen bepaling hebben waarvan ze zegt dat het een bron is (uit de wet).
Hieruit moet voortvloeien dat er een aanspraak van de schuldeiser op de schuldenaar komt,
de schuldeiser kan krachtens de verbintenis iets eisen van de schuldenaar, dit noemt een
prestatie. De prestatie is altijd het voorwerp van de verbintenis (art 5.49 BW), dit is normaler
wijze in geld schuldbaar/waardeerbaar.
VOORBEELD: De koop
Er is een contract tussen een koper en een verkoper. Zij zijn verbonden (koper is verbonden
om som te betalen, verkoper is verbonden met een leveringsplicht). Het gaat hier over een
wederkerige en samenhangende verbintenis ( de ene partij verbindt zich omdat de andere
dat ook doet: 1 tegenover 2 omdat men weet dat hij iets krijgt van de andere → ruilkarakter
van de verbintenis)
Kenmerken
1. RECHTSBAND TUSSEN PERSONEN
Onderscheid tussen zakelijk recht en vorderingsrecht:
behoren beide tot de vermogensrechten
Intern
Vorderingsrecht Zakelijk recht (art. 3.3 BW)
Verbintenis Tussen minstens 2 Tussen één of meerdere
personen personen en een bepaald
goed of een geheel van
goederen
, Aanspraak Schuldeiser heeft aanspraak Titularis heeft zeggenschap
op een gedraging/ prestatie over een zaak
van de schuldenaar (art. !! soms heeft een niet-
5.46 BW) titularis ook een relatie tot
het goed vb huur,
vruchtgebruik
Extern
Vorderingsrecht Zakelijk recht
Derdenwerking/ Feitelijke verbintenis Erga omnes (moet door
buitenstaanders (bestaan als rechtsfeit is iedereen geëerbiedigd
‘tegenwerpelijk’ aan derden worden (vaak mits
en kan door derden publiciteit) + limitatief
ingeroepen worden (meestal opgesomd in art. 3.3 BW
zonder publiciteit)) +
aanspraken zijn relatief
(enkel SE kan afdwingen;
enkel SA is iets
verschuldigd, dus geen
derden)
Publicatievereiste Nee Ja
VOORBEELD: Alleenafnamecontract
Er is een contract tussen A en B, stel dat C ook aan B zou willen leveren.
- Kan C zomaar gesprekken aangaan?
- Kan C, die weet dat er een contract is met A, B proberen te overtuigen om ook met
hun contract aan te gaan of is dit een schending?
Stel dat C het weet en B desondanks toch een contract met C sluit:
- B maakt contractuele fout (schending alleenafnamecontract), kan A zich tegen C
kiezen? Is het contract tegenwerpelijk?
==> buitencontractueel
Contractbreuk door B, C is medeplichtig en A is slachtoffer = derdemedeplichtigheid
Verboden? C is niet in fout om te gaan praten, maar mag B niet proberen overtuigen dat is
een onrechtmatige daad
A kan zowel tegen B als C een schadevergoeding vragen
2. ONTSTAAN UIT MENSELIJK HANDELEN OF UIT DE WET
Bronnen van verbintenissen -> art. 5.3 BW
§1. INLEIDING
VERBINTENISSENRECHT
Het oude BW:
- De code Napoléon is verouderd, inhoudelijk onvolledig, onoverzichtelijk en weinig
toegankelijk
In het oud BW vond je sancties minstens op 4 verschillende plaatsen -> zorgde
voor gaten en een gebrek aan transparantie hierdoor werd het dus uiteindelijk zeer
weinig toegankelijk
- Biedt niet meer het beeld van het geldend recht dat evolueerde, maar evoluties
waren enkel in de rechtsspraak en rechtsleer te vinden
De laatste 40 jaar is het recht enorm geëvolueerd, en is er een soort anticipatieve
toepassing of inspiratie gezocht in de nieuwe wetteksten -> erkenning nieuwe zaken,
zodat het recht een grote modernisering erkende (dankzij hof van Cas.)
Rechtszekerheid kwam in het gedrang: geldend recht was niet meer ‘toegankelijk’
en niet meer ‘voorspelbaar’
- Vanaf september 2015: toenmalige Minister van Justitie, Koen Geens, lanceerde
hercodificatie van het OBW met de Franse hervorming van 2016 als trigger
In Nederland al hervorming in 1992, in Duitsland in 2002
Hervorming was klaar in 2017 MAAR toen is de regering gevallen -> in 2019 nieuw
BW ingevoerd, samen met boek 8 (bewijs) -> boek 5 is uiteindelijk bij wet van 28 april
2022 ingevoerd (inwerking vanaf 1 januari 2023)
Boek 5 is ingevoerd bij wet van 28 april 2022 houdende boek 5 “verbintenissen” van het BW
- 270 artikels: bevatten ‘gemeen verbintenissenrecht’: art. 5.1-5.270 BW
- Maar zie ook bewijsrecht boek 8
- Maar zie ook buitencontractuele aansprakelijkheid boek 6
- Boek 5 is ook samen te lezen met boek 1 beide boeken traden in werking op 1
januari 2023
Overgangsrecht: vereenvoudigd weergegeven voor contracten, maar ze gelden voor
rechtshandelingen en rechtsfeiten.
- Boek 5 is niet van toepassing (tenzij andere afspraak tussen partijen)
1) Op oude contracten (gesloten voor 1/1/23)
2) Rechtsgevolgen van oude contracten die intreden na 1/1/23
3) Rechtshandelingen gesteld na 1/1/23 maar die betrekking heeft op oud contract
(bv. Betaling of opzegging)
- Boek 5 is wel van toepassing: op nieuwe contracten (gesloten na 1/1/23)
Oud en nieuw recht blijven bestaan: soort ‘cohabitation’, maar niet problematisch want
boek 5 verankert nieuwigheden uit recente oude recht + rechters inspireren zich aan nieuwe.
Cohabitation: twee systemen blijven van kracht
Niet problematisch
1) Nieuwe recht is grotendeels een codificatie van het recht van de laatste jaren -> 70%
is verankering van wat al verworven was, nu staat het in de wet
2) HvC en sommige lagere rechtbanken inspireren zich sinds 2017 al op het nieuwe
recht, de rechtspraak is al gekeerd -> oud en nieuw recht groeien naar elkaar toe
(oude recht zal stille dood lijden)
De klemtoon van boek 5 is modernisering ven het verbintenissenrecht -> 3 krachtlijnen:
1) Herstel van de rechtszekerheid: door het recente geldende recht uit in RS en RL – de
verworvenheden – wettelijk te verankeren, maar ook geldend recht aan te vullen en
te vernieuwen en discussies te beslechten waar nodig.
, 2) Toegankelijkheid versterken: invloed op zowel de inhoud als op de stijl en structuur,
nieuwe wettekst inhoudelijk coherent, juridisch zuiver en taalkundig helder (in beide
talen terminologie hedendaags en eenvormig). Op inhoudelijk vlak werd er gewaakt
over de toegankelijkheid en de kenbaarheid van de wetsbepalingen. Er werden
schakelbepalingen gemaakt om herhalingen te vermijden.
3) Oog hebben voor maatwerk (sancties op maat) + proportionaliteit nieuw evenwicht
instellen: tussen de versterking van de wilsautonomie (men had de indruk dat alles
via recht geregeld werd en dat de partijen hun autonomie verloren waren en dus niet
meer zelf konden beslissen over wat er in hun contract kwam) en de schuldeiser
kreeg ‘nieuwe wapens’ MAAR de rechter kon altijd achteraf controle uitvoeren voor
de versterking van de bescherming van de zwakkere partij (rechter kreeg belangrijke
rol om te kunnen controleren, toetsen en in te grijpen)
Voorbeelden:
Bv. Boek 5 = aanvullend recht, tenzij … (art. 5.3 BW).
Bv. buitengerechtelijke sancties, maar controle nadien door de rechter (art. 5.94 BW);
Bv. gedeeltelijke nietigheid (art. 5.63 BW); prijsvermindering (art. 5.97 BW)
Extra voorbeelden:
- Verworvenheden uit vaste RS. worden wettelijk verankerd (bv. uitzonderingen op
voorafgaande ingebrekestelling; verbintenis uit eenzijdige rechtshandeling; verrijking
zonder oorzaak, enac…)
- Aanvullingen worden opgenomen voor ontbrekende figuren/regels die RS en RL al
kenden (bv. voor de precontractuele fase, regels over aanvaarding van algemene
voorwaarden, …)
- Innovaties (zoals anticipatieve enac., imprevisieregels met aanpassingsbevoegdheid
voor de rechter) zijn vaak geïnspireerd:
o uit de rechtsvergelijking (bv. Franse C. civ., NBW, BGB)
o internationale en Europese instrumenten (bv. Weens Koopverdrag, DCFR)
- Als je aannemer niet komt opdagen kan je de ENAC inroepen. Volgende betaling niet
doen zolang de aannemer niet komt.
Nieuw recht: kijken naar lijst met mogelijke sancties
Beste oplossing: gerechtelijke vervanging -> brief sturen met kennis van
aanneming, laten weten dat hij vervanger gaat aanstellen op zijn kosten
- Vennootschapsrecht voorziet dat wanneer een vennootschap wordt opgeslorpt dan
gaan de klanten automatisch over naar de overnemer, zonder dat er iets veranderd
aan het contract gaan de contracten over naar de overnemer
- Vb. kerstboom opeten -> stad gent heeft als tip gegeven om kerstboom op te eten
maar voedselagentschap gaat hier tegenin: Buiten contractuele aansprakelijkheid
aangezien er geen contract is
-> overheidsaansprakelijkheid, pure onrechtmatige daad, foutief advies verspreiden
zal leiden tot een veroordeling
- Justitie heeft excuses aangeboden aan familie van JVE: “uitzonderlijk gebaar dat erg
gewaardeerd wordt” -> schadeherstel bij onrechtmatige daad -> excuses aanbieden
zijn ook vorm van herstel van schade (in natura)
DE (VERMOGENSRECHTELIJKE) VERBINTENIS
Definitie en analyse
Art. 5.1 BW -> verbintenis
“Een verbintenis is een rechtsband op grond waarvan een schuldeiser van een
schuldenaar, indien nodig in rechte, de uitvoering van een prestatie mag eisen.”
afdwingbaar
Art. 5.2 -> natuurlijke verbintenis
“De natuurlijke verbintenis is een verbintenis waarvan de uitvoering niet kan worden
afgedwongen.
,Restitutie is niet mogelijk voor een natuurlijke verbintenis die zonder vergissing of dwang
werd nagekomen.
De erkenning, zonder vergissing of dwang, van een natuurlijke verbintenis doet een
verbintenis ontstaan.”
Analyse van de (vermogensrechtelijke of juridische) verbintenis:
Aan de hand van de tekening kunnen we verdere verbanden leggen, zo kunnen we zien
dat er een rechtsband is tussen een schuldeiser en een schuldenaar. Het gaat hier over een
wederkerige/ wederzijdse verbintenis, het is een verbintenis tussen 2 of meer personen. Zo
is er altijd een passieve zijde (schuldenaar) en een actieve zijde (schuldeiser).
Een rechtsband is juridisch: indien de schuldenaar zijn prestatie niet nakomt, kan deze
worden afgedwongen, vandaar dat de rechtsband dus afdwingbaar moet zijn, zo nodig in
rechte. De schuldeiser kan ook zelf afdwingen: doordat deze vaak een authentieke akte
heeft laten opmaken, kan hij via een deurwaarder de afdwinging hard maken. er zijn echter
nog andere middelen om af te dwingen: arbitrage (vervanging van gewone rechter),
bemiddeling. Het is dus geen verplichting meer om standaard naar de rechtbank te trekken
om een prestatie te laten afdwingen.
Normaal gezien moet de wet zeggen welke bronnen van verbintenissen er zijn, d.w.z. dat
de wet aan een bepaalde handeling een verbintenisscheppende kracht moet geven
(obligatoire kracht >> je bent verbonden en moet presteren)
De handeling moet door de wet erkend zijn (zie bronnen: art. 5.3 BW), ze kan een
verbintenis uit menselijk handelen (een rechtshandeling of een ander menselijk gedrag)
erkennen of een eigen bepaling hebben waarvan ze zegt dat het een bron is (uit de wet).
Hieruit moet voortvloeien dat er een aanspraak van de schuldeiser op de schuldenaar komt,
de schuldeiser kan krachtens de verbintenis iets eisen van de schuldenaar, dit noemt een
prestatie. De prestatie is altijd het voorwerp van de verbintenis (art 5.49 BW), dit is normaler
wijze in geld schuldbaar/waardeerbaar.
VOORBEELD: De koop
Er is een contract tussen een koper en een verkoper. Zij zijn verbonden (koper is verbonden
om som te betalen, verkoper is verbonden met een leveringsplicht). Het gaat hier over een
wederkerige en samenhangende verbintenis ( de ene partij verbindt zich omdat de andere
dat ook doet: 1 tegenover 2 omdat men weet dat hij iets krijgt van de andere → ruilkarakter
van de verbintenis)
Kenmerken
1. RECHTSBAND TUSSEN PERSONEN
Onderscheid tussen zakelijk recht en vorderingsrecht:
behoren beide tot de vermogensrechten
Intern
Vorderingsrecht Zakelijk recht (art. 3.3 BW)
Verbintenis Tussen minstens 2 Tussen één of meerdere
personen personen en een bepaald
goed of een geheel van
goederen
, Aanspraak Schuldeiser heeft aanspraak Titularis heeft zeggenschap
op een gedraging/ prestatie over een zaak
van de schuldenaar (art. !! soms heeft een niet-
5.46 BW) titularis ook een relatie tot
het goed vb huur,
vruchtgebruik
Extern
Vorderingsrecht Zakelijk recht
Derdenwerking/ Feitelijke verbintenis Erga omnes (moet door
buitenstaanders (bestaan als rechtsfeit is iedereen geëerbiedigd
‘tegenwerpelijk’ aan derden worden (vaak mits
en kan door derden publiciteit) + limitatief
ingeroepen worden (meestal opgesomd in art. 3.3 BW
zonder publiciteit)) +
aanspraken zijn relatief
(enkel SE kan afdwingen;
enkel SA is iets
verschuldigd, dus geen
derden)
Publicatievereiste Nee Ja
VOORBEELD: Alleenafnamecontract
Er is een contract tussen A en B, stel dat C ook aan B zou willen leveren.
- Kan C zomaar gesprekken aangaan?
- Kan C, die weet dat er een contract is met A, B proberen te overtuigen om ook met
hun contract aan te gaan of is dit een schending?
Stel dat C het weet en B desondanks toch een contract met C sluit:
- B maakt contractuele fout (schending alleenafnamecontract), kan A zich tegen C
kiezen? Is het contract tegenwerpelijk?
==> buitencontractueel
Contractbreuk door B, C is medeplichtig en A is slachtoffer = derdemedeplichtigheid
Verboden? C is niet in fout om te gaan praten, maar mag B niet proberen overtuigen dat is
een onrechtmatige daad
A kan zowel tegen B als C een schadevergoeding vragen
2. ONTSTAAN UIT MENSELIJK HANDELEN OF UIT DE WET
Bronnen van verbintenissen -> art. 5.3 BW
