Notities Levenslooppsychologie
.....................................................................................................................................................................7
HOOFDSTUK 1: Inleiding.....................................................................................................................8
1.1 Doelstellingen en begrippen.....................................................................................................8
1.2 Een oriëntatie op de levenslooppsychologie.......................................................................8
1.2.1 Een definitie van levenslooppsychologie......................................................................8
1.2.2 Wat is ontwikkeling?..........................................................................................................9
1.2.3 Actuele vraagstukken en onderwerpen in de levenslooppsychologie..................9
1.2.3.1 Continue verandering versus discontinue verandering...................................9
1.2.3.2 Kritische en kritieke periode..................................................................................9
1.2.3.3 Nature-nurture discussie.......................................................................................10
1.2.3.4 Levensloop perspectief versus focus op specifieke perioden......................10
1.2.4 Het levensloop perspectief: uitgangspunten..............................................................11
1.2.4.1 Ontwikkeling is een levenslang proces................................................................11
1.2.4.2 Ontwikkeling is multi-dimensioneel en multi-directioneel...........................11
1.2.4.3 Ontwikkeling is plastisch (veranderbaar)............................................................11
1.2.4.4 Ontwikkeling wordt beïnvloed door meerdere, interagerende factoren. .12
1.3 Reikwijdte van het vakgebied.................................................................................................12
1.3.1 Ontwikkelingsfasen en -domeinen...............................................................................13
1.3.2 Theoretische perspectieven...........................................................................................15
HOOFDSTUK 2: De prenatale ontwikkeling..................................................................................16
2.1 Doelstellingen en begrippen...................................................................................................16
2.2 Prenatale groei en verandering.............................................................................................16
2.2.1 Bevruchting: het moment van de conceptie..............................................................16
2.2.2 De stadia van de prenatale ontwikkeling...................................................................16
2.2.2.1 De germinale periode of kiemstadium (0-2 weken)........................................16
2.2.2.2 De embryonale periode (3-8 weken)..................................................................16
2.2.2.3 De foetale periode (9-38 weken)..........................................................................17
2.2.3 Miskraam............................................................................................................................18
2.2.4 Fertiliteitsproblemen: alternatieve routes naar een zwangerschap...................19
2.3 Prenatale diagnostiek en genetische advisering..............................................................19
2.3.1 Technieken om de foetale ontwikkeling te volgen..................................................19
2.3.1.1 Echografie (echoscopie)..........................................................................................19
2.3.1.2 Tripletest (vervangen door de NIPT)..................................................................20
2.3.1.3 Vruchtwaterpunctie................................................................................................20
2.3.1.4 Vlokkentest................................................................................................................20
2.3.1.5 Navelstrengpunctie.................................................................................................20
2.3.1.6 Niet Invasieve Prenatale Test (NIPT)..................................................................20
2.3.2 Begeleiding.........................................................................................................................21
2.3.3 Prenatale omgevingsinvloeden.....................................................................................21
2.3.3.1 Voeding.......................................................................................................................21
1
, 2.3.3.2 Infecties......................................................................................................................21
2.3.3.3 Drugs, nicotine, alcohol, medicijnen..................................................................21
2.3.3.4 Stralingen...................................................................................................................21
2.3.3.5 Rhesusfactoren.........................................................................................................21
2.3.3.6 Leeftijd van de moeder..........................................................................................22
2.3.3.7 Emotionele factoren bv. stress............................................................................22
2.3.4 Accenten voor begeleiding............................................................................................22
2.4 Studievragen en toepassingen..............................................................................................22
HOOFDSTUK 3: De geboorte en pasgeborene.............................................................................23
3.1 Doelstellingen en begrippen..................................................................................................23
3.2 De geboorte...............................................................................................................................23
3.2.1 Prematuriteit, postmaturiteit en dismaturiteit........................................................23
3.2.2 De fasen van de bevalling..............................................................................................23
3.2.3 Een geboortetrauma?.....................................................................................................24
3.3 De pasgeborene........................................................................................................................24
3.3.1 De Apgar-score.................................................................................................................24
3.3.2 De eerste levensfuncties...............................................................................................26
3.3.2.1 Slapen.........................................................................................................................26
3.3.2.2 Eten.............................................................................................................................26
3.3.2.3 Huilen.........................................................................................................................26
HOOFDSTUK 4: Lichamelijke, motorische en sensoriële ontwikkeling.................................27
4.1 Lichamelijke ontwikkeling......................................................................................................27
4.1.1 Lichamelijke ontwikkeling: Pasgeborene....................................................................27
4.1.2 Lichamelijke ontwikkeling: De baby............................................................................27
4.1.3 Lichamelijke ontwikkeling: De peuter........................................................................29
4.1.4 Lichamelijke ontwikkeling: De kleuter........................................................................29
4.1.5 Lichamelijke ontwikkeling: Lagere schoolkind........................................................30
4.1.6 Lichamelijke ontwikkeling: Adolescent......................................................................30
4.1.6.1 “De groeispurt”.........................................................................................................30
4.1.6.2 Seksuele rijpingsprocessen...................................................................................30
4.1.6.3 Reacties op lichamelijke veranderingen.............................................................31
4.1.7 Lichamelijke ontwikkeling: Jong volwassene............................................................32
4.1.8 Lichamelijke ontwikkeling: Volwassenheid...............................................................33
4.1.9 Lichamelijke ontwikkeling: Ouderdom.......................................................................36
4.2 Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...............................................................................38
4.2.1 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: Pasgeborene.............................................38
4.2.1.1 Zien...............................................................................................................................38
4.2.1.2 Horen..........................................................................................................................38
4.2.1.3 Reuk en smaak..........................................................................................................39
4.2.1.4 Voelen.........................................................................................................................39
4.2.2 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: De baby.....................................................39
4.2.1.1 Zien...............................................................................................................................39
4.2.1.2 Horen..........................................................................................................................39
2
, 4.2.1.3 Reuk en smaak..........................................................................................................39
4.2.1.4 Voelen: Pijn en aanrakingen..................................................................................39
4.2.1.5 Multimodale perceptie...........................................................................................40
4.2.3 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: De peuter..................................................40
4.2.4 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: De kleuter.................................................40
4.2.5 Sensoriële ontwikkeling: Lagere schoolkind............................................................40
4.2.6 Sensoriële ontwikkeling: Adolescent.........................................................................40
4.3 Motorische ontwikkeling........................................................................................................41
4.3.1 Motorische ontwikkeling: Pasgeborene......................................................................41
4.3.1.1 Reflexen: oner aangeboren fysieke vaardigheden............................................41
4.3.1.2 Basisactiviteiten.......................................................................................................42
4.3.2 Motorische ontwikkeling: De baby.............................................................................42
4.3.2.1 Kijkstadium................................................................................................................42
4.3.2.2 Grijpstadium.............................................................................................................43
4.3.2.3 Zitstadium.................................................................................................................43
4.3.2.4 Kruipstadium............................................................................................................43
4.3.2.5 Loopstadium.............................................................................................................43
4.3.3 Motorische ontwikkeling: De peuter..........................................................................43
4.3.4 Motorische ontwikkeling: De kleuter.........................................................................44
4.3.4.1 De grove motoriek...................................................................................................44
4.3.4.2 De fijne motoriek.....................................................................................................45
4.3.4.3 Links- of rechtshandigheid..................................................................................45
4.3.5 Motorische ontwikkeling: Lagere schoolkind..........................................................45
4.3.5.1 Lichaamsbeheersing en grove motoriek............................................................45
4.3.5.2 Fijne motoriek..........................................................................................................46
4.3.6 Motorische ontwikkeling: Adolescent.......................................................................46
HOOFDSTUK 5: (psycho)seksuele ontwikkeling..........................................................................47
5.1 (Psycho)seksuele ontwikkeling: Pasgeborene....................................................................47
5.2 (Psycho)seksuele ontwikkeling: De baby............................................................................47
5.3 (Psycho)seksuele ontwikkeling: De peuter........................................................................47
5.4 (Psycho)seksuele ontwikkeling: De kleuter.......................................................................47
5.5 (Psycho)seksuele ontwikkeling: Lagere schoolkind.........................................................47
5.6 (Psycho)seksuele ontwikkeling: Adolescent......................................................................47
HOOFDSTUK 6: Sociaal-emotionele ontwikkeling.....................................................................48
6.1 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Pasgeborene..............................................................48
6.2 Sociaal-emotionele ontwikkeling: De baby.......................................................................48
6.2.1 De basis van sociaal gedrag...........................................................................................48
6.2.1.1 Emoties in de babytijd.............................................................................................48
6.2.1.2 Voelen wat anderen voelen...................................................................................48
6.2.1.3 De ontwikkeling van het ik....................................................................................49
6.2.2 Hechting: het vormen van sociale banden................................................................49
6.2.2.1 Sociale banden in het dierenrijk: de proven van Harlow..............................49
6.2.2.2 Hechting bij mensen: John Bowlby (1907 - 1990)............................................49
3
, 6.2.2.3 Meten van de hechtingskwaliteit: Mary Ainsworth.......................................50
6.2.3 Interactie met baby’s......................................................................................................52
6.2.4 De sociale omgang van baby’s met leeftijdgenoten................................................52
6.3 Sociaal-emotionele ontwikkeling: De peuter...................................................................52
6.3.1 De ontwikkeling van een eigen ik................................................................................52
6.3.2 Uitbreiden van sociale contacten...............................................................................53
6.3.2.1 Contacten met leeftijdgenootjes.........................................................................53
6.3.2.2 Andere kinderen in het gezin...............................................................................53
6.3.3 Emotionele ontwikkeling...............................................................................................53
6.3.3.1 Zindelijkheid..............................................................................................................53
6.3.3.2 Kinderangsten..........................................................................................................54
6.3.3.3 Trotsfase of koppigheidsfase...............................................................................54
6.4 Sociaal-emotionele ontwikkeling: De kleuter..................................................................55
6.4.1 Gehechtheid......................................................................................................................55
6.4.2 Begrijpen w at anderen denken...................................................................................56
6.4.2.1 Theory of Mind (TOM)............................................................................................56
6.4.2.2 Sociale cognities......................................................................................................56
6.4.3 Ontstaan van vriendschappen......................................................................................57
6.4.4 Agressief gedrag /sociale conflicten..........................................................................57
6.4.4.1 Oorzaken van agressie...........................................................................................58
6.4.4.2 Agressie volgens de leertheorie..........................................................................58
6.4.4.3 Cognitieve verklaringen voor agressie..............................................................58
6.5 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Lagere schoolkind...................................................59
6.5.1 Gehechtheid......................................................................................................................59
6.5.2 Sociale relaties en vriendschappen............................................................................59
6.5.2.1 In groep omgaan met leeftijdsgenootjes...........................................................59
6.5.2.2 Vriendschappen......................................................................................................59
6.5.2.3 Populariteit en sociale competentie..................................................................60
6.6 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Adolescent.................................................................62
6.6.1 Loskomen van de ouders en het gezin.......................................................................62
6.6.3 Aansluiting bij leeftijdsgenoten...................................................................................62
6.6.4 Aansluiting bij leeftijdsgenoten...................................................................................63
6.7 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Jongvolwassene........................................................63
6.7.1 Partnerkeuze.....................................................................................................................63
6.7.2 Relaties...............................................................................................................................64
6.7.3 Werk en beroep................................................................................................................65
6.7.4 Maatschappelijke participatie/vrije tijd....................................................................65
6.7.5 Specifieke thema’s: ouderschap...................................................................................65
6.8 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Volwassene................................................................67
6.8.1 De “sandwich generatie”................................................................................................67
6.9 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Ouderdom.................................................................69
6.9.1 Relaties: partnerrelatie...................................................................................................69
6.9.2 Maatschappelijke participatie......................................................................................70
4
.....................................................................................................................................................................7
HOOFDSTUK 1: Inleiding.....................................................................................................................8
1.1 Doelstellingen en begrippen.....................................................................................................8
1.2 Een oriëntatie op de levenslooppsychologie.......................................................................8
1.2.1 Een definitie van levenslooppsychologie......................................................................8
1.2.2 Wat is ontwikkeling?..........................................................................................................9
1.2.3 Actuele vraagstukken en onderwerpen in de levenslooppsychologie..................9
1.2.3.1 Continue verandering versus discontinue verandering...................................9
1.2.3.2 Kritische en kritieke periode..................................................................................9
1.2.3.3 Nature-nurture discussie.......................................................................................10
1.2.3.4 Levensloop perspectief versus focus op specifieke perioden......................10
1.2.4 Het levensloop perspectief: uitgangspunten..............................................................11
1.2.4.1 Ontwikkeling is een levenslang proces................................................................11
1.2.4.2 Ontwikkeling is multi-dimensioneel en multi-directioneel...........................11
1.2.4.3 Ontwikkeling is plastisch (veranderbaar)............................................................11
1.2.4.4 Ontwikkeling wordt beïnvloed door meerdere, interagerende factoren. .12
1.3 Reikwijdte van het vakgebied.................................................................................................12
1.3.1 Ontwikkelingsfasen en -domeinen...............................................................................13
1.3.2 Theoretische perspectieven...........................................................................................15
HOOFDSTUK 2: De prenatale ontwikkeling..................................................................................16
2.1 Doelstellingen en begrippen...................................................................................................16
2.2 Prenatale groei en verandering.............................................................................................16
2.2.1 Bevruchting: het moment van de conceptie..............................................................16
2.2.2 De stadia van de prenatale ontwikkeling...................................................................16
2.2.2.1 De germinale periode of kiemstadium (0-2 weken)........................................16
2.2.2.2 De embryonale periode (3-8 weken)..................................................................16
2.2.2.3 De foetale periode (9-38 weken)..........................................................................17
2.2.3 Miskraam............................................................................................................................18
2.2.4 Fertiliteitsproblemen: alternatieve routes naar een zwangerschap...................19
2.3 Prenatale diagnostiek en genetische advisering..............................................................19
2.3.1 Technieken om de foetale ontwikkeling te volgen..................................................19
2.3.1.1 Echografie (echoscopie)..........................................................................................19
2.3.1.2 Tripletest (vervangen door de NIPT)..................................................................20
2.3.1.3 Vruchtwaterpunctie................................................................................................20
2.3.1.4 Vlokkentest................................................................................................................20
2.3.1.5 Navelstrengpunctie.................................................................................................20
2.3.1.6 Niet Invasieve Prenatale Test (NIPT)..................................................................20
2.3.2 Begeleiding.........................................................................................................................21
2.3.3 Prenatale omgevingsinvloeden.....................................................................................21
2.3.3.1 Voeding.......................................................................................................................21
1
, 2.3.3.2 Infecties......................................................................................................................21
2.3.3.3 Drugs, nicotine, alcohol, medicijnen..................................................................21
2.3.3.4 Stralingen...................................................................................................................21
2.3.3.5 Rhesusfactoren.........................................................................................................21
2.3.3.6 Leeftijd van de moeder..........................................................................................22
2.3.3.7 Emotionele factoren bv. stress............................................................................22
2.3.4 Accenten voor begeleiding............................................................................................22
2.4 Studievragen en toepassingen..............................................................................................22
HOOFDSTUK 3: De geboorte en pasgeborene.............................................................................23
3.1 Doelstellingen en begrippen..................................................................................................23
3.2 De geboorte...............................................................................................................................23
3.2.1 Prematuriteit, postmaturiteit en dismaturiteit........................................................23
3.2.2 De fasen van de bevalling..............................................................................................23
3.2.3 Een geboortetrauma?.....................................................................................................24
3.3 De pasgeborene........................................................................................................................24
3.3.1 De Apgar-score.................................................................................................................24
3.3.2 De eerste levensfuncties...............................................................................................26
3.3.2.1 Slapen.........................................................................................................................26
3.3.2.2 Eten.............................................................................................................................26
3.3.2.3 Huilen.........................................................................................................................26
HOOFDSTUK 4: Lichamelijke, motorische en sensoriële ontwikkeling.................................27
4.1 Lichamelijke ontwikkeling......................................................................................................27
4.1.1 Lichamelijke ontwikkeling: Pasgeborene....................................................................27
4.1.2 Lichamelijke ontwikkeling: De baby............................................................................27
4.1.3 Lichamelijke ontwikkeling: De peuter........................................................................29
4.1.4 Lichamelijke ontwikkeling: De kleuter........................................................................29
4.1.5 Lichamelijke ontwikkeling: Lagere schoolkind........................................................30
4.1.6 Lichamelijke ontwikkeling: Adolescent......................................................................30
4.1.6.1 “De groeispurt”.........................................................................................................30
4.1.6.2 Seksuele rijpingsprocessen...................................................................................30
4.1.6.3 Reacties op lichamelijke veranderingen.............................................................31
4.1.7 Lichamelijke ontwikkeling: Jong volwassene............................................................32
4.1.8 Lichamelijke ontwikkeling: Volwassenheid...............................................................33
4.1.9 Lichamelijke ontwikkeling: Ouderdom.......................................................................36
4.2 Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling...............................................................................38
4.2.1 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: Pasgeborene.............................................38
4.2.1.1 Zien...............................................................................................................................38
4.2.1.2 Horen..........................................................................................................................38
4.2.1.3 Reuk en smaak..........................................................................................................39
4.2.1.4 Voelen.........................................................................................................................39
4.2.2 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: De baby.....................................................39
4.2.1.1 Zien...............................................................................................................................39
4.2.1.2 Horen..........................................................................................................................39
2
, 4.2.1.3 Reuk en smaak..........................................................................................................39
4.2.1.4 Voelen: Pijn en aanrakingen..................................................................................39
4.2.1.5 Multimodale perceptie...........................................................................................40
4.2.3 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: De peuter..................................................40
4.2.4 Perceptuele (sensoriële) ontwikkeling: De kleuter.................................................40
4.2.5 Sensoriële ontwikkeling: Lagere schoolkind............................................................40
4.2.6 Sensoriële ontwikkeling: Adolescent.........................................................................40
4.3 Motorische ontwikkeling........................................................................................................41
4.3.1 Motorische ontwikkeling: Pasgeborene......................................................................41
4.3.1.1 Reflexen: oner aangeboren fysieke vaardigheden............................................41
4.3.1.2 Basisactiviteiten.......................................................................................................42
4.3.2 Motorische ontwikkeling: De baby.............................................................................42
4.3.2.1 Kijkstadium................................................................................................................42
4.3.2.2 Grijpstadium.............................................................................................................43
4.3.2.3 Zitstadium.................................................................................................................43
4.3.2.4 Kruipstadium............................................................................................................43
4.3.2.5 Loopstadium.............................................................................................................43
4.3.3 Motorische ontwikkeling: De peuter..........................................................................43
4.3.4 Motorische ontwikkeling: De kleuter.........................................................................44
4.3.4.1 De grove motoriek...................................................................................................44
4.3.4.2 De fijne motoriek.....................................................................................................45
4.3.4.3 Links- of rechtshandigheid..................................................................................45
4.3.5 Motorische ontwikkeling: Lagere schoolkind..........................................................45
4.3.5.1 Lichaamsbeheersing en grove motoriek............................................................45
4.3.5.2 Fijne motoriek..........................................................................................................46
4.3.6 Motorische ontwikkeling: Adolescent.......................................................................46
HOOFDSTUK 5: (psycho)seksuele ontwikkeling..........................................................................47
5.1 (Psycho)seksuele ontwikkeling: Pasgeborene....................................................................47
5.2 (Psycho)seksuele ontwikkeling: De baby............................................................................47
5.3 (Psycho)seksuele ontwikkeling: De peuter........................................................................47
5.4 (Psycho)seksuele ontwikkeling: De kleuter.......................................................................47
5.5 (Psycho)seksuele ontwikkeling: Lagere schoolkind.........................................................47
5.6 (Psycho)seksuele ontwikkeling: Adolescent......................................................................47
HOOFDSTUK 6: Sociaal-emotionele ontwikkeling.....................................................................48
6.1 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Pasgeborene..............................................................48
6.2 Sociaal-emotionele ontwikkeling: De baby.......................................................................48
6.2.1 De basis van sociaal gedrag...........................................................................................48
6.2.1.1 Emoties in de babytijd.............................................................................................48
6.2.1.2 Voelen wat anderen voelen...................................................................................48
6.2.1.3 De ontwikkeling van het ik....................................................................................49
6.2.2 Hechting: het vormen van sociale banden................................................................49
6.2.2.1 Sociale banden in het dierenrijk: de proven van Harlow..............................49
6.2.2.2 Hechting bij mensen: John Bowlby (1907 - 1990)............................................49
3
, 6.2.2.3 Meten van de hechtingskwaliteit: Mary Ainsworth.......................................50
6.2.3 Interactie met baby’s......................................................................................................52
6.2.4 De sociale omgang van baby’s met leeftijdgenoten................................................52
6.3 Sociaal-emotionele ontwikkeling: De peuter...................................................................52
6.3.1 De ontwikkeling van een eigen ik................................................................................52
6.3.2 Uitbreiden van sociale contacten...............................................................................53
6.3.2.1 Contacten met leeftijdgenootjes.........................................................................53
6.3.2.2 Andere kinderen in het gezin...............................................................................53
6.3.3 Emotionele ontwikkeling...............................................................................................53
6.3.3.1 Zindelijkheid..............................................................................................................53
6.3.3.2 Kinderangsten..........................................................................................................54
6.3.3.3 Trotsfase of koppigheidsfase...............................................................................54
6.4 Sociaal-emotionele ontwikkeling: De kleuter..................................................................55
6.4.1 Gehechtheid......................................................................................................................55
6.4.2 Begrijpen w at anderen denken...................................................................................56
6.4.2.1 Theory of Mind (TOM)............................................................................................56
6.4.2.2 Sociale cognities......................................................................................................56
6.4.3 Ontstaan van vriendschappen......................................................................................57
6.4.4 Agressief gedrag /sociale conflicten..........................................................................57
6.4.4.1 Oorzaken van agressie...........................................................................................58
6.4.4.2 Agressie volgens de leertheorie..........................................................................58
6.4.4.3 Cognitieve verklaringen voor agressie..............................................................58
6.5 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Lagere schoolkind...................................................59
6.5.1 Gehechtheid......................................................................................................................59
6.5.2 Sociale relaties en vriendschappen............................................................................59
6.5.2.1 In groep omgaan met leeftijdsgenootjes...........................................................59
6.5.2.2 Vriendschappen......................................................................................................59
6.5.2.3 Populariteit en sociale competentie..................................................................60
6.6 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Adolescent.................................................................62
6.6.1 Loskomen van de ouders en het gezin.......................................................................62
6.6.3 Aansluiting bij leeftijdsgenoten...................................................................................62
6.6.4 Aansluiting bij leeftijdsgenoten...................................................................................63
6.7 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Jongvolwassene........................................................63
6.7.1 Partnerkeuze.....................................................................................................................63
6.7.2 Relaties...............................................................................................................................64
6.7.3 Werk en beroep................................................................................................................65
6.7.4 Maatschappelijke participatie/vrije tijd....................................................................65
6.7.5 Specifieke thema’s: ouderschap...................................................................................65
6.8 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Volwassene................................................................67
6.8.1 De “sandwich generatie”................................................................................................67
6.9 Sociaal-emotionele ontwikkeling: Ouderdom.................................................................69
6.9.1 Relaties: partnerrelatie...................................................................................................69
6.9.2 Maatschappelijke participatie......................................................................................70
4