Grondwettelijk recht
Deel 1: Algemene inleiding professor Stefan Sottiaux
Hoofdstuk 1: Basisbegrippen en centrale thema’s v.h. grondwettelijk recht
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: De grondwet
Afdeling 3: Enkele centrale thema’s v.h. grondwettelijk recht
Hoofdstuk 2: Bronnen v.h. grondwettelijk recht
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Belgische bestuursniveaus
Afdeling 3: Het Europese bestuursniveau
Afdeling 4: Het internationale bestuursniveau
Hoofdstuk 3: Verhoudingen in de gelaagde rechtsorde
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Algemene begrippen
Afdeling 3: Verhoudingen rechtsnormen v. internationale, Europese, nationale rechtsordes
Afdeling 4: Verhoudingen tussen de rechtsnormen in een federale staat
Deel 5: Grondrechten professor Stefan Sottiaux
Hoofdstuk 1: Algemene leerstukken
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Filosofische grondslagen
Afdeling 3: Historische evolutie en voornaamste bronnen
Afdeling 4: Categorieën v. rechten
Afdeling 5: Toepassingsgebied v. grondrechten
Afdeling 6: Interpretatie v. grondrechten
Afdeling 7: Beperkingen v. grondrechten
Afdeling 8: Grondrechten in de gelaagde rechtsorde
Hoofdstuk 2: Overzicht v. enkele belangrijke grondrechten
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Vrijheid v. meningsuiting
Afdeling 3: Vrijheid v. vergadering en vereniging
Afdeling 4: Vrijheid v. gedachte, geweten en godsdienst
Afdeling 5: Recht op eerbiediging v.h. privéleven
Afdeling 6: Gelijkheidsbeginsel en het verbod v. discriminatie
Afdeling 7: Overige rechten in de Grondwet
1
,Les 1: 14/2 Professor Stefan Sottiaux
Deel 1: algemene inleiding
Hoofdstuk 1: basisbegrippen en centrale thema’s
Afdeling 1: Inleiding
Vragen stellen aan Karel Reybrouck en Marie Spinoy (assistenten)
Grondwet en Bijzondere Meerderheidswetten altijd meenemen naar de les
Te kennen: p3-106 (deel 1) en p295-454 (deel 5)
- Paarse kadertjes normaal gezien niet kennen (enkel waar nadruk op wordt gelegd)
- Arresten niet kennen wel weten wat hoven en rechtbanken hebben beslist
Afdeling 2: de grondwet
§ 1. Betekenis en functies v.d. grondwet
Historische context:
Grondwetsidee uitleggen a.d.h.v. buitenlandse en historische voorbeelden (≠ Belgisch)
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij
door hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven,
de vrijheid en het nastreven na geluk. Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen
worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat,
telkens wanneer enige regeringsvorm met deze doeleinden in strijd komt, het volk het recht heeft hem te
veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en
haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te
bewerkstelligen.” - Thomas Jefferson, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring 4 juli 1776
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der machten in vastgesteld,
heeft geen grondwet.” - Marquis de La Fayette = Franse officier die Amerikanen hielp in strijd
tegen Britse kroon, later ook ambassadeur v. Frankrijk in het onafhankelijke Amerika
Art. 16, Franse Verklaring Rechten v.d. Mens en Burger 26/08/1789
(Kon ook Belgische Koning en Franse president zijn geweest, maar heeft afgewezen)
Jefferson en Marquis de La Fayette kenden elkaar, hebben elkaar geïnspireerd
≈ Voorloper v.d. Grondwet in de moderne betekenis v.h. woord
- Amerikaanse Grondwet 1787
- Franse Grondwet 1791 beide waren inspiratie voor Belgische Grondwet 1831
≠ éénrichtingsverkeer: Amerikaanse en Franse grondwetten werden op hun beurt beïnvloed
door de charters en keuren die in Noord-Europa tot stand kwamen ter pacificatie en
machtsstrijd tussen de vorst en adel/geestelijkheid
Voorbeelden:
Plakkaat v. Verlatinghe (late middeleeuwen en renaissance)
Aanleiding: eind 16de eeuw, afscherming v.d. Noordelijke Nederlanden
Veel gelijkenissen tussen plakkaat en Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring
Blijde Inkomst beperkte de macht v.d. vorst (hertog v. Brabant)
2
,Charter van Kortenberg
Magna Carta 1215 (Engeland)
Geen grondwetten in moderne betekenis v.h. woord + verschil met Franse/Amerikaanse
want geen rechten voor alle burgers, niet gebaseerd op volkssoevereiniteit
WEL privileges v. bevoorrechte klasse beschermen en macht v.d. vorst te banden leggen
Functies:
1. Democratische organisatie v.d. overheidsmacht (positief)
“Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige
bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; (…) een nieuwe regering in te stellen, haar
grondslag vestigend op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt
lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.” - Jefferson
Hoe? Staat oprichten, regering instellen a.d.h.v. ambten, organen, instellingen
Bevoegdheden toekennen aan die organen en instellingen
Met macht kan je iemand dwingen om iets te doen
Feitelijke macht wordt omgezet in rechtsmacht/bevoegdheid (gelegitimeerd)
- Politieke gemeenschap ‘constitueert’ zich tot rechtsgemeenschap
- Fundamentele regels voor de organisatie en werking v.d. staatsmachten
Geldingsheidsvoorwaarden voor de andere rechtsnormen en rechtsorde, daarom is
de Grondwet hiërarchisch gezien ook de hoogste norm binnen een rechtsorde
- Grondwet = primaire rechtsbron rechtssysteem
- Volkssoevereiniteit/consent (democratisch i.p.v. vorstelijk)
Er zijn systemen die een Grondwet hebben, maar toch geen democratie zijn bv. Iran:
Raad van Hoeders, die veto kan uitspreken over beslissingen v. parlement, regering
Moderne Grondwetsidee gaat wel uit v.h. democratieprincipe v.d. volkssoevereiniteit
Sommigen vinden zelf dat België een democratisch tekort heeft (democratie als doel)
2. Beperking v.d. overheidsmacht (negatief)
Moderne Grondwetsidee niet enkel gelinkt aan democratie, maar ook politiek liberalisme:
idee v. gematigd bestuur, bescherming individu tegen overheidswillekeur en machtsmisbruik
John Locke en Montesquieu v.h. grondwettelijk recht, hun ideën waren een rechtstreekse
inspiratiebron voor de auteurs v.d. Amerikaanse en Franse Grondwettelijke teksten
Wat zij zeiden was niet nieuw, ideën over vrijheid terug naar Griekse/Romeinse Oudheid
1ste manier: scheiden v. macht, verspreiden v.d. taken/bevoegdheden/functies v.d. overheid
over verschillende organen/ambten/instellingen
Horizontale machtenscheiding
Binnen 1 en hetzelfde overheidsverband/territoriale omschrijving
Bv. binnen gemeente de overheidstaken tussen verschillende ambten/instellingen verdelen
3
, Trias politica toekennen aan verschillende staatsmachten:
- Wetgevende macht WM: regels, normen en wetten in materiële zin opstellen
- Uitvoerende macht UM: doen naleven/afdwingen v. die normen
- Rechterlijke macht RM: beslechten v. geschillen over de toepassing v. die normen en
het straffen van zij die de normen niet naleven
Montesquieu met negatief beeld: persoon met macht wil macht misbruiken (ook Locke)
Macht verspreiden zodat de ene macht een tegengewicht kan bieden tegen de andere
Verticale machtenscheiding
Taken en bevoegdheden verdelen tussen verschillende territoriaal omschreven
overheidsverbanden: gemeenten, provincies, VN, EU, … (v. internationaal naar lokaal)
2de manier: verankeren v. fundamentele rechten en vrijheden
Locke, Two Treatises of Government (1689): vrees voor machtsmisbruik
Montesquieu, De L’esprit des Lois (1748): rechtsvergelijkende studie
Oordeel vellen over welke systemen beter/slechter waren a.d.h.v. het volk
Elk systeem heeft zijn eigen karakteristieken
Engels systeem = het beste want teken v. machtenscheiding met parlementaire monarchie
In Engeland is het systeem v.d. parlementaire democratie uitgevonden
Wetgevende (parlement) en uitvoerende macht (regering)
Absolute machtenscheiding (geen controle op elkaar uitoefenen)
Idee: muur tussen parlement, regering en rechterlijke macht
Los v. elkaar, niets met elkaar te maken en volledig onafhankelijk
Bv. Franse Grondwet 1791 na FR (jakobijnse centralisme in Parijs)
Gevolgen nog steeds zichtbaar (ook in België)
Rechter mocht zich niet mengen in de uitvoerende functie:
1. Rechter mocht het bestuur niet controleren
= Problematisch, wie controleert dan het bestuur? Binnen bestuur een orgaan creëren om
het bestuur te controleren (administration juge conseil d’État = Raad van State)
Vandaag onafhankelijk, vroeger niet
Jurisdictioneel pluralisme: naast gewone hoven en rechtbanken ook administratieve
rechtscolleges met de Raad van State voorop <-> Jurisdictioneel monisme in de
Angelsaxische wereld want geen strikte machtenscheiding, wel checks and balances.
Gewone hoven en rechtbanken kunnen bestuur controleren
België: Art. 159 GW = gewone hoven en rechtbanken kunnen besluiten/verordeningen v.h.
bestuur buiten toepassing laten - R.v.S kan besluiten/verordeningen vernietigen
4
Deel 1: Algemene inleiding professor Stefan Sottiaux
Hoofdstuk 1: Basisbegrippen en centrale thema’s v.h. grondwettelijk recht
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: De grondwet
Afdeling 3: Enkele centrale thema’s v.h. grondwettelijk recht
Hoofdstuk 2: Bronnen v.h. grondwettelijk recht
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Belgische bestuursniveaus
Afdeling 3: Het Europese bestuursniveau
Afdeling 4: Het internationale bestuursniveau
Hoofdstuk 3: Verhoudingen in de gelaagde rechtsorde
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Algemene begrippen
Afdeling 3: Verhoudingen rechtsnormen v. internationale, Europese, nationale rechtsordes
Afdeling 4: Verhoudingen tussen de rechtsnormen in een federale staat
Deel 5: Grondrechten professor Stefan Sottiaux
Hoofdstuk 1: Algemene leerstukken
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Filosofische grondslagen
Afdeling 3: Historische evolutie en voornaamste bronnen
Afdeling 4: Categorieën v. rechten
Afdeling 5: Toepassingsgebied v. grondrechten
Afdeling 6: Interpretatie v. grondrechten
Afdeling 7: Beperkingen v. grondrechten
Afdeling 8: Grondrechten in de gelaagde rechtsorde
Hoofdstuk 2: Overzicht v. enkele belangrijke grondrechten
Afdeling 1: Inleiding
Afdeling 2: Vrijheid v. meningsuiting
Afdeling 3: Vrijheid v. vergadering en vereniging
Afdeling 4: Vrijheid v. gedachte, geweten en godsdienst
Afdeling 5: Recht op eerbiediging v.h. privéleven
Afdeling 6: Gelijkheidsbeginsel en het verbod v. discriminatie
Afdeling 7: Overige rechten in de Grondwet
1
,Les 1: 14/2 Professor Stefan Sottiaux
Deel 1: algemene inleiding
Hoofdstuk 1: basisbegrippen en centrale thema’s
Afdeling 1: Inleiding
Vragen stellen aan Karel Reybrouck en Marie Spinoy (assistenten)
Grondwet en Bijzondere Meerderheidswetten altijd meenemen naar de les
Te kennen: p3-106 (deel 1) en p295-454 (deel 5)
- Paarse kadertjes normaal gezien niet kennen (enkel waar nadruk op wordt gelegd)
- Arresten niet kennen wel weten wat hoven en rechtbanken hebben beslist
Afdeling 2: de grondwet
§ 1. Betekenis en functies v.d. grondwet
Historische context:
Grondwetsidee uitleggen a.d.h.v. buitenlandse en historische voorbeelden (≠ Belgisch)
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij
door hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven,
de vrijheid en het nastreven na geluk. Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen
worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat,
telkens wanneer enige regeringsvorm met deze doeleinden in strijd komt, het volk het recht heeft hem te
veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en
haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te
bewerkstelligen.” - Thomas Jefferson, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring 4 juli 1776
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der machten in vastgesteld,
heeft geen grondwet.” - Marquis de La Fayette = Franse officier die Amerikanen hielp in strijd
tegen Britse kroon, later ook ambassadeur v. Frankrijk in het onafhankelijke Amerika
Art. 16, Franse Verklaring Rechten v.d. Mens en Burger 26/08/1789
(Kon ook Belgische Koning en Franse president zijn geweest, maar heeft afgewezen)
Jefferson en Marquis de La Fayette kenden elkaar, hebben elkaar geïnspireerd
≈ Voorloper v.d. Grondwet in de moderne betekenis v.h. woord
- Amerikaanse Grondwet 1787
- Franse Grondwet 1791 beide waren inspiratie voor Belgische Grondwet 1831
≠ éénrichtingsverkeer: Amerikaanse en Franse grondwetten werden op hun beurt beïnvloed
door de charters en keuren die in Noord-Europa tot stand kwamen ter pacificatie en
machtsstrijd tussen de vorst en adel/geestelijkheid
Voorbeelden:
Plakkaat v. Verlatinghe (late middeleeuwen en renaissance)
Aanleiding: eind 16de eeuw, afscherming v.d. Noordelijke Nederlanden
Veel gelijkenissen tussen plakkaat en Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring
Blijde Inkomst beperkte de macht v.d. vorst (hertog v. Brabant)
2
,Charter van Kortenberg
Magna Carta 1215 (Engeland)
Geen grondwetten in moderne betekenis v.h. woord + verschil met Franse/Amerikaanse
want geen rechten voor alle burgers, niet gebaseerd op volkssoevereiniteit
WEL privileges v. bevoorrechte klasse beschermen en macht v.d. vorst te banden leggen
Functies:
1. Democratische organisatie v.d. overheidsmacht (positief)
“Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige
bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; (…) een nieuwe regering in te stellen, haar
grondslag vestigend op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt
lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.” - Jefferson
Hoe? Staat oprichten, regering instellen a.d.h.v. ambten, organen, instellingen
Bevoegdheden toekennen aan die organen en instellingen
Met macht kan je iemand dwingen om iets te doen
Feitelijke macht wordt omgezet in rechtsmacht/bevoegdheid (gelegitimeerd)
- Politieke gemeenschap ‘constitueert’ zich tot rechtsgemeenschap
- Fundamentele regels voor de organisatie en werking v.d. staatsmachten
Geldingsheidsvoorwaarden voor de andere rechtsnormen en rechtsorde, daarom is
de Grondwet hiërarchisch gezien ook de hoogste norm binnen een rechtsorde
- Grondwet = primaire rechtsbron rechtssysteem
- Volkssoevereiniteit/consent (democratisch i.p.v. vorstelijk)
Er zijn systemen die een Grondwet hebben, maar toch geen democratie zijn bv. Iran:
Raad van Hoeders, die veto kan uitspreken over beslissingen v. parlement, regering
Moderne Grondwetsidee gaat wel uit v.h. democratieprincipe v.d. volkssoevereiniteit
Sommigen vinden zelf dat België een democratisch tekort heeft (democratie als doel)
2. Beperking v.d. overheidsmacht (negatief)
Moderne Grondwetsidee niet enkel gelinkt aan democratie, maar ook politiek liberalisme:
idee v. gematigd bestuur, bescherming individu tegen overheidswillekeur en machtsmisbruik
John Locke en Montesquieu v.h. grondwettelijk recht, hun ideën waren een rechtstreekse
inspiratiebron voor de auteurs v.d. Amerikaanse en Franse Grondwettelijke teksten
Wat zij zeiden was niet nieuw, ideën over vrijheid terug naar Griekse/Romeinse Oudheid
1ste manier: scheiden v. macht, verspreiden v.d. taken/bevoegdheden/functies v.d. overheid
over verschillende organen/ambten/instellingen
Horizontale machtenscheiding
Binnen 1 en hetzelfde overheidsverband/territoriale omschrijving
Bv. binnen gemeente de overheidstaken tussen verschillende ambten/instellingen verdelen
3
, Trias politica toekennen aan verschillende staatsmachten:
- Wetgevende macht WM: regels, normen en wetten in materiële zin opstellen
- Uitvoerende macht UM: doen naleven/afdwingen v. die normen
- Rechterlijke macht RM: beslechten v. geschillen over de toepassing v. die normen en
het straffen van zij die de normen niet naleven
Montesquieu met negatief beeld: persoon met macht wil macht misbruiken (ook Locke)
Macht verspreiden zodat de ene macht een tegengewicht kan bieden tegen de andere
Verticale machtenscheiding
Taken en bevoegdheden verdelen tussen verschillende territoriaal omschreven
overheidsverbanden: gemeenten, provincies, VN, EU, … (v. internationaal naar lokaal)
2de manier: verankeren v. fundamentele rechten en vrijheden
Locke, Two Treatises of Government (1689): vrees voor machtsmisbruik
Montesquieu, De L’esprit des Lois (1748): rechtsvergelijkende studie
Oordeel vellen over welke systemen beter/slechter waren a.d.h.v. het volk
Elk systeem heeft zijn eigen karakteristieken
Engels systeem = het beste want teken v. machtenscheiding met parlementaire monarchie
In Engeland is het systeem v.d. parlementaire democratie uitgevonden
Wetgevende (parlement) en uitvoerende macht (regering)
Absolute machtenscheiding (geen controle op elkaar uitoefenen)
Idee: muur tussen parlement, regering en rechterlijke macht
Los v. elkaar, niets met elkaar te maken en volledig onafhankelijk
Bv. Franse Grondwet 1791 na FR (jakobijnse centralisme in Parijs)
Gevolgen nog steeds zichtbaar (ook in België)
Rechter mocht zich niet mengen in de uitvoerende functie:
1. Rechter mocht het bestuur niet controleren
= Problematisch, wie controleert dan het bestuur? Binnen bestuur een orgaan creëren om
het bestuur te controleren (administration juge conseil d’État = Raad van State)
Vandaag onafhankelijk, vroeger niet
Jurisdictioneel pluralisme: naast gewone hoven en rechtbanken ook administratieve
rechtscolleges met de Raad van State voorop <-> Jurisdictioneel monisme in de
Angelsaxische wereld want geen strikte machtenscheiding, wel checks and balances.
Gewone hoven en rechtbanken kunnen bestuur controleren
België: Art. 159 GW = gewone hoven en rechtbanken kunnen besluiten/verordeningen v.h.
bestuur buiten toepassing laten - R.v.S kan besluiten/verordeningen vernietigen
4
