Hoofdstuk 1 – Inleiding tot het Recht (Uitgebreide tekst)
Wat is recht en waarom hebben we het nodig?
Recht is het geheel van bindende regels die door de overheid worden opgelegd om het
samenleven van mensen te ordenen en conflicten te voorkomen of op te lossen. Zonder
deze regels zou iedereen zijn eigen belang nastreven, wat volgens de filosoof Hobbes
zou leiden tot een “oorlog van allen tegen allen” (bellum omnium contra omnes). Denk
bijvoorbeeld aan een conflict tussen Aster, die elke avond drumt, en zijn buurman Karel,
die in stilte wil lezen. Zonder rechtsregels zouden zij hun conflict zelf moeten oplossen
— met het risico op chaos. Recht zorgt ervoor dat afspraken gemaakt worden en dat die
afspraken afdwingbaar zijn via de overheid en de rechtbanken.
Recht garandeert dus vrede, veiligheid en voorspelbaarheid in de samenleving. Het
maakt duidelijk wat mensen wel en niet mogen doen en welke gevolgen overtredingen
hebben. Bijvoorbeeld: het verkeersrecht verplicht je om rechts te rijden en verbiedt je te
snel te rijden, om zo verkeersveiligheid te waarborgen.
Privaatrecht en publiekrecht
Het recht wordt ingedeeld in privaatrecht en publiekrecht.
Het privaatrecht regelt de relaties tussen burgers onderling, bijvoorbeeld contracten,
eigendom en huurovereenkomsten. Het dient om de belangen van individuen te
beschermen en hun onderlinge relaties ordelijk te laten verlopen. Denk aan een
huurovereenkomst tussen Aster en zijn huisbaas of een arbeidsovereenkomst tussen
werknemer en werkgever.
Het publiekrecht daarentegen regelt de verhouding tussen burgers en de overheid en de
organisatie van de staat zelf. Het publiekrecht beschermt het algemeen belang en
bepaalt bijvoorbeeld hoe belastingen worden geheven, hoe wetten worden gemaakt en
hoe strafrecht wordt toegepast. Zo bepaalt het strafrecht wat wel en niet mag
(bijvoorbeeld: verbod op diefstal) en hoe overtredingen worden bestraft.
Soms overlappen privaatrecht en publiekrecht. Zo bevat het sociaal recht zowel
privaatrechtelijke elementen (bijvoorbeeld arbeidsovereenkomsten) als
publiekrechtelijke elementen (bijvoorbeeld verplichte sociale bijdragen).
Internationaal recht
Naast het nationale recht bestaat ook het internationaal recht, dat de verhoudingen
regelt tussen staten en internationale organisaties. Denk bijvoorbeeld aan de Europese
Unie of het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens (EVRM). Het
internationaal recht speelt een steeds grotere rol omdat veel problemen — zoals milieu,
mensenrechten en veiligheid — niet stoppen aan de landsgrenzen.
1
,Een belangrijk voorbeeld is het Verdrag van Washington, dat in artikel 4 slavernij en
dwangarbeid verbiedt en in artikel 5 het recht op vrijheid en veiligheid van de persoon
garandeert.
Bronnen van recht: materieel en formeel
Om te begrijpen waar het recht vandaan komt, maken we een onderscheid tussen
materiële en formele bronnen van recht.
Materiële bronnen van recht zijn de maatschappelijke factoren die de inhoud van het
recht beïnvloeden. Ze verklaren waarom een regel tot stand is gekomen. Denk
bijvoorbeeld aan de zaak-Dutroux: de gruwelijke misdrijven hebben geleid tot
hervormingen bij de politie en nieuwe wetten rond kinderbescherming. Ook
maatschappelijke gebeurtenissen zoals de coronacrisis of klimaatprotesten kunnen de
inhoud van nieuwe wetten beïnvloeden.
Formele bronnen van recht zijn de rechtsvormen waarin het recht zichtbaar wordt. Ze
geven de regel geldigheid en maken het mogelijk om het recht af te dwingen. De
belangrijkste formele bronnen zijn:
• Wetgeving: wetten, decreten en ordonnanties die door parlementen worden
goedgekeurd.
• Rechtspraak: uitspraken van rechtbanken en hoven.
• Rechtsleer: de meningen van rechtsgeleerden, die helpen bij de interpretatie van
het recht.
• Gewoonte: regels die door herhaald gebruik rechtskracht hebben gekregen.
• Algemene rechtsbeginselen: fundamentele regels zoals “fraus omnia
corrumpit” (fraude bederft alles) of “non bis in idem” (niet twee keer vervolgd
worden voor hetzelfde feit).
Scheiding der machten
Om machtsmisbruik te vermijden en de rechtsstaat te waarborgen, bestaat het principe
van de scheiding der machten, ontwikkeld door Montesquieu. Dit houdt in dat de
macht in drie delen wordt opgesplitst, zodat geen enkele macht absolute controle heeft:
1. De wetgevende macht maakt de wetten en bepaalt de regels voor de
samenleving.
2. De uitvoerende macht voert de wetten uit en bestuurt het land.
3. De rechterlijke macht ziet erop toe dat de wetten correct worden toegepast en
beslecht geschillen.
2
,Bijvoorbeeld: het parlement maakt een wet die stelt dat iedereen belasting moet betalen
(wetgevende macht); de regering int die belastingen (uitvoerende macht); en de rechter
controleert of de inning correct gebeurt (rechterlijke macht).
De Federale Staatsmachten verwijzen naar de verschillende takken van de overheid op
nationaal niveau in België. De federale staatsmachten zorgen ervoor dat België als land
functioneert en bestuurd wordt volgens democratische principes. Elke macht heeft een
specifieke rol:
• De wetgevende macht maakt de wetten.
• De uitvoerende macht voert de wetten uit en bestuurt het land.
• De rechterlijke macht waarborgt dat wetten juist worden toegepast en handhaaft
rechtvaardigheid.
De wetgevende en uitvoerende macht in België
De wetgevende macht op federaal niveau ligt bij de Kamer en de Senaat, die wetten
maken. Op het niveau van gemeenschappen en gewesten zijn dat de parlementen, die
decreten en ordonnanties goedkeuren.
De uitvoerende macht wordt gevormd door de koning en de federale regering
(ministers), en op het niveau van de deelgebieden door de Vlaamse Regering, Waalse
Regering en andere deelregeringen. Zij zorgen ervoor dat de wetten daadwerkelijk
uitgevoerd worden.
Een belangrijk uitvoeringsinstrument is het Koninklijk besluit, dat nadere regels kan
bepalen. Ministers kunnen ook ministeriële besluiten uitvaardigen, bijvoorbeeld over
technische details. Ook deelregeringen kunnen besluiten maken, bijvoorbeeld om
Vlaamse milieuregels te concretiseren.
3
, Wetgeving en de verschillende soorten normen
Wetgeving is de belangrijkste formele bron van recht en wordt uitgevaardigd door de
wetgevende en uitvoerende machten. In België gebeurt dat op verschillende niveaus
en door verschillende instellingen. Het is cruciaal om te weten wie wát mag beslissen.
Hieronder leg ik per type norm uit wie bevoegd is, waarvoor het dient en geef ik
voorbeelden.
1 De Federale Wet
Wie maakt het?
De Federale Wet wordt gemaakt door de federale wetgevende macht, namelijk de
Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat, samen met de Koning (die een
formele handtekening geeft).
Waarvoor dient het?
Het bevat algemene, bindende regels die gelden op het hele Belgische grondgebied. Het
regelt onderwerpen die de Grondwet aan het federale niveau toewijst, zoals strafrecht,
burgerlijk recht en handelsrecht.
Voorbeeld:
• Het Strafwetboek is een federale wet die bepaalt welke gedragingen strafbaar
zijn en welke straffen daarop staan.
• De wegcode regelt het verkeer op de openbare weg.
2️ De Ordonnantie
Wie maakt het?
De Ordonnantie wordt gemaakt door het Brussels Hoofdstedelijk Parlement, dat in
Brussel wetgevende macht uitoefent.
Waarvoor dient het?
De ordonnantie heeft dezelfde kracht als een federale wet of een decreet en regelt
specifieke aangelegenheden voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Voorbeeld:
• Een ordonnantie over het parkeerbeleid in Brussel.
• Een ordonnantie die regels oplegt voor het milieu in het Brussels Gewest.
3️ De Samenwerkingsakkoorden
Wie maakt het?
Dit is een bijzondere vorm van regelgeving die tot stand komt door samenwerking tussen
de federale overheid en de deelregeringen (Vlaamse Regering, Waalse Regering, enz.).
Het is dus geen eenzijdige beslissing, maar een akkoord dat door verschillende machten
samen wordt afgesloten.
4
Wat is recht en waarom hebben we het nodig?
Recht is het geheel van bindende regels die door de overheid worden opgelegd om het
samenleven van mensen te ordenen en conflicten te voorkomen of op te lossen. Zonder
deze regels zou iedereen zijn eigen belang nastreven, wat volgens de filosoof Hobbes
zou leiden tot een “oorlog van allen tegen allen” (bellum omnium contra omnes). Denk
bijvoorbeeld aan een conflict tussen Aster, die elke avond drumt, en zijn buurman Karel,
die in stilte wil lezen. Zonder rechtsregels zouden zij hun conflict zelf moeten oplossen
— met het risico op chaos. Recht zorgt ervoor dat afspraken gemaakt worden en dat die
afspraken afdwingbaar zijn via de overheid en de rechtbanken.
Recht garandeert dus vrede, veiligheid en voorspelbaarheid in de samenleving. Het
maakt duidelijk wat mensen wel en niet mogen doen en welke gevolgen overtredingen
hebben. Bijvoorbeeld: het verkeersrecht verplicht je om rechts te rijden en verbiedt je te
snel te rijden, om zo verkeersveiligheid te waarborgen.
Privaatrecht en publiekrecht
Het recht wordt ingedeeld in privaatrecht en publiekrecht.
Het privaatrecht regelt de relaties tussen burgers onderling, bijvoorbeeld contracten,
eigendom en huurovereenkomsten. Het dient om de belangen van individuen te
beschermen en hun onderlinge relaties ordelijk te laten verlopen. Denk aan een
huurovereenkomst tussen Aster en zijn huisbaas of een arbeidsovereenkomst tussen
werknemer en werkgever.
Het publiekrecht daarentegen regelt de verhouding tussen burgers en de overheid en de
organisatie van de staat zelf. Het publiekrecht beschermt het algemeen belang en
bepaalt bijvoorbeeld hoe belastingen worden geheven, hoe wetten worden gemaakt en
hoe strafrecht wordt toegepast. Zo bepaalt het strafrecht wat wel en niet mag
(bijvoorbeeld: verbod op diefstal) en hoe overtredingen worden bestraft.
Soms overlappen privaatrecht en publiekrecht. Zo bevat het sociaal recht zowel
privaatrechtelijke elementen (bijvoorbeeld arbeidsovereenkomsten) als
publiekrechtelijke elementen (bijvoorbeeld verplichte sociale bijdragen).
Internationaal recht
Naast het nationale recht bestaat ook het internationaal recht, dat de verhoudingen
regelt tussen staten en internationale organisaties. Denk bijvoorbeeld aan de Europese
Unie of het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens (EVRM). Het
internationaal recht speelt een steeds grotere rol omdat veel problemen — zoals milieu,
mensenrechten en veiligheid — niet stoppen aan de landsgrenzen.
1
,Een belangrijk voorbeeld is het Verdrag van Washington, dat in artikel 4 slavernij en
dwangarbeid verbiedt en in artikel 5 het recht op vrijheid en veiligheid van de persoon
garandeert.
Bronnen van recht: materieel en formeel
Om te begrijpen waar het recht vandaan komt, maken we een onderscheid tussen
materiële en formele bronnen van recht.
Materiële bronnen van recht zijn de maatschappelijke factoren die de inhoud van het
recht beïnvloeden. Ze verklaren waarom een regel tot stand is gekomen. Denk
bijvoorbeeld aan de zaak-Dutroux: de gruwelijke misdrijven hebben geleid tot
hervormingen bij de politie en nieuwe wetten rond kinderbescherming. Ook
maatschappelijke gebeurtenissen zoals de coronacrisis of klimaatprotesten kunnen de
inhoud van nieuwe wetten beïnvloeden.
Formele bronnen van recht zijn de rechtsvormen waarin het recht zichtbaar wordt. Ze
geven de regel geldigheid en maken het mogelijk om het recht af te dwingen. De
belangrijkste formele bronnen zijn:
• Wetgeving: wetten, decreten en ordonnanties die door parlementen worden
goedgekeurd.
• Rechtspraak: uitspraken van rechtbanken en hoven.
• Rechtsleer: de meningen van rechtsgeleerden, die helpen bij de interpretatie van
het recht.
• Gewoonte: regels die door herhaald gebruik rechtskracht hebben gekregen.
• Algemene rechtsbeginselen: fundamentele regels zoals “fraus omnia
corrumpit” (fraude bederft alles) of “non bis in idem” (niet twee keer vervolgd
worden voor hetzelfde feit).
Scheiding der machten
Om machtsmisbruik te vermijden en de rechtsstaat te waarborgen, bestaat het principe
van de scheiding der machten, ontwikkeld door Montesquieu. Dit houdt in dat de
macht in drie delen wordt opgesplitst, zodat geen enkele macht absolute controle heeft:
1. De wetgevende macht maakt de wetten en bepaalt de regels voor de
samenleving.
2. De uitvoerende macht voert de wetten uit en bestuurt het land.
3. De rechterlijke macht ziet erop toe dat de wetten correct worden toegepast en
beslecht geschillen.
2
,Bijvoorbeeld: het parlement maakt een wet die stelt dat iedereen belasting moet betalen
(wetgevende macht); de regering int die belastingen (uitvoerende macht); en de rechter
controleert of de inning correct gebeurt (rechterlijke macht).
De Federale Staatsmachten verwijzen naar de verschillende takken van de overheid op
nationaal niveau in België. De federale staatsmachten zorgen ervoor dat België als land
functioneert en bestuurd wordt volgens democratische principes. Elke macht heeft een
specifieke rol:
• De wetgevende macht maakt de wetten.
• De uitvoerende macht voert de wetten uit en bestuurt het land.
• De rechterlijke macht waarborgt dat wetten juist worden toegepast en handhaaft
rechtvaardigheid.
De wetgevende en uitvoerende macht in België
De wetgevende macht op federaal niveau ligt bij de Kamer en de Senaat, die wetten
maken. Op het niveau van gemeenschappen en gewesten zijn dat de parlementen, die
decreten en ordonnanties goedkeuren.
De uitvoerende macht wordt gevormd door de koning en de federale regering
(ministers), en op het niveau van de deelgebieden door de Vlaamse Regering, Waalse
Regering en andere deelregeringen. Zij zorgen ervoor dat de wetten daadwerkelijk
uitgevoerd worden.
Een belangrijk uitvoeringsinstrument is het Koninklijk besluit, dat nadere regels kan
bepalen. Ministers kunnen ook ministeriële besluiten uitvaardigen, bijvoorbeeld over
technische details. Ook deelregeringen kunnen besluiten maken, bijvoorbeeld om
Vlaamse milieuregels te concretiseren.
3
, Wetgeving en de verschillende soorten normen
Wetgeving is de belangrijkste formele bron van recht en wordt uitgevaardigd door de
wetgevende en uitvoerende machten. In België gebeurt dat op verschillende niveaus
en door verschillende instellingen. Het is cruciaal om te weten wie wát mag beslissen.
Hieronder leg ik per type norm uit wie bevoegd is, waarvoor het dient en geef ik
voorbeelden.
1 De Federale Wet
Wie maakt het?
De Federale Wet wordt gemaakt door de federale wetgevende macht, namelijk de
Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat, samen met de Koning (die een
formele handtekening geeft).
Waarvoor dient het?
Het bevat algemene, bindende regels die gelden op het hele Belgische grondgebied. Het
regelt onderwerpen die de Grondwet aan het federale niveau toewijst, zoals strafrecht,
burgerlijk recht en handelsrecht.
Voorbeeld:
• Het Strafwetboek is een federale wet die bepaalt welke gedragingen strafbaar
zijn en welke straffen daarop staan.
• De wegcode regelt het verkeer op de openbare weg.
2️ De Ordonnantie
Wie maakt het?
De Ordonnantie wordt gemaakt door het Brussels Hoofdstedelijk Parlement, dat in
Brussel wetgevende macht uitoefent.
Waarvoor dient het?
De ordonnantie heeft dezelfde kracht als een federale wet of een decreet en regelt
specifieke aangelegenheden voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Voorbeeld:
• Een ordonnantie over het parkeerbeleid in Brussel.
• Een ordonnantie die regels oplegt voor het milieu in het Brussels Gewest.
3️ De Samenwerkingsakkoorden
Wie maakt het?
Dit is een bijzondere vorm van regelgeving die tot stand komt door samenwerking tussen
de federale overheid en de deelregeringen (Vlaamse Regering, Waalse Regering, enz.).
Het is dus geen eenzijdige beslissing, maar een akkoord dat door verschillende machten
samen wordt afgesloten.
4
