Bestuursrecht
1. Het bestuur: basisbegrippen en centrale thema’s
Begrip en evolutie van het bestuur
Staatstructuur: trias politica
• = horizontale machtenscheiding
o Wetgevende macht
o Rechterlijke macht
o Uitvoerende macht
• Checks and balances
Bestuursbegrip: impact horizontale machtenscheiding
• Bestuur = organen en instellingen van de uitvoerende macht
o Nuancering: ook lokale besturen (hoewel zij niet ressorteren onder de UM)
• Maar meer dan ‘uitvoerende’ taken:
o Bepaalde bestuurlijke handelingen hebben een materieel wetgevende inhoud bv.
gemeentelijk politiereglement
- Ook besturen vaardigen regels uit die van toepassing zijn op een onbepaald aantal
situaties en personen
o Bestuurlijke/ administratieve rechtscolleges oefenen een rechtsprekende functie uit en zijn
geen besturen! Bv. Raad van State
- Ze worden gerekend tot de UM
- RvS is geen bestuur maar een rechter
- NIET ALLE INSTELLINGEN VAN DE UM ZIJN BESTUREN!
o Ook wetgevende en rechterlijke macht nemen bestuurlijke beslissingen (doen aan
tenuitvoerlegging, UM) bv. gunning overheidsopdracht, aanwerving personeel
- Ook een RB moet computers aankopen
- Verschillen niet in beslissingen die besturen nemen
1
,Kritiek op bureaucratiemodel
• Bureaucratiemodel van Max Weber (1864-1920)
o Gebonden bureaucratie
o Primaat van de politiek
- Minister moet zich verantwoorden in parlement
o Administratie voert instructies uit als willoze machine
o Onderworpen aan formele regels en procedures
o Gekenmerkt door een depersonalisering van onderlinge verhoudingen
o En een strikte hiërarchie
• Gewijzigde perceptie van bureaucratie: log, duur, niet flexibel, gebruiksonvriendelijk, …
Evolutie van het bestuur
• Overheidsapparaat is steeds verder uitgebouwd, in meest uiteenlopende aangelegenheden
o Openbaar vervoer, gezondheidszorg, burgerlijke stand, sociale zekerheid, cultuur, radio en
televisie, onderwijs, …
- > specialisatie
• Opkomst van nieuwe organisatievormen en werkmethodes:
o Modernisering naar het beeld van het private ondernemerschap
- Performant, klantgericht, oplossingsgericht, …
o Verzelfstandiging door beroep op gespecialiseerde diensten en instellingen (zie hierna:
functionele decentralisatie)
o Kerntakendebat en privatisering van overheidstaken
- Wat moet een OH nu nog zelf doen? Moeten we gaan naar een sturende OH? Staat die
het niet zelf doet en aan private actoren overlaat maar wel gaat reguleren (algemeen
belang blijven beogen).
- Wat vandaag de dag een taak is van de OH moet dat over 20 jaar misschien niet meer
zijn, constant deze vraag stellen.
2
,Besturen in de gelaagde rechtsorde
Verticale machtenscheiding
• Gelaagde rechtsorde: burger maakt deel uit van verschillende overheidsniveaus
• = Verticale machtenscheiding
• Technieken van federale machtenscheiding: federalisme (autonoom)/ decentralisatie
(ondergeschikt)
Federalisme en decentralisatie
• Federalisme: spreiding van bevoegdheden tussen verschillende autonome rechtsordes
o Autonoom: regels uitvaardigen die kracht van wet zijn
• Decentralisatie: centrale overheid kent taken toe aan ondergeschikte (lokale) besturen die geen
onderdeel vormen van de centrale overheid
o Eigen rechtspersoonlijkheid
o Bestuurlijk (i.p.v. hiërarchisch) toezicht
- Vaardigen geen regels uit die kracht van wet hebben
- HDN: regels staan onder wetten in formele zin
o Bevoegdheden in de (grond)wet omschreven
o Niet volledig ‘autonoom’: onderworpen aan de wetten van het centrale niveau en hun
regels hebben geen kracht van wet
o Territoriale en functionele decentralisatie
o Subsidiariteitsbeginsel: het idee dat de hogere OH zich niet moet inlaten met taken die ook
door lagere instanties kunnen worden afgehandeld
• Deconcentratie: delegatie van bepaalde taken vanuit het centrale bestuur naar lagere
instanties of ambten
o Geen aparte rechtspersoonlijkheid, onderdeel van centraal bestuur bv. FOD (in naam van
minister)
o Hiërarchisch toezicht
Territoriale versus functionele decentralisatie
• Territoriale decentralisatie (lokale besturen)
o Gemeenten, provincies
3
, o Meeste landen hebben dit (bv. Nederland die wel een eenheidsstaat is)
o Algemeen omschreven bevoegdheden (binnen een bepaald territorium)
o Publiekrechtelijke lichamen, gesteund op politieke vertegenwoordiging en bevoegd voor
bepaald grondgebied (democratische representatie)
• Functionele decentralisatie
o Specifiek omschreven bevoegdheden
o Organieke autonomie, niet gesteund op politieke vertegenwoordiging
- Expertise
o Evolutie naar meer verzelfstandiging op alle bestuursniveaus
• Decentralisatie en federalisme zijn complementaire staatsvormen
o Ze sluiten elkaar niet uit
Verhouding tussen regering en administratie
De administratie is in wezen een instrument in handen van de regering en zij ministers bij de
uitwerking, de uitvoering en de handhaving van wet- en regelgeving.
Regering in sterke mate afhankelijk van die administratie. (Zelfs voor uittekenen van beleid)
De ministers, van wie de positie is afhankelijk van het verkiezingsresultaat van de politieke partij
waartoe ze behoren, zijn meer dan ooit afhankelijk van de informatie die zij via hun administratie
verwerven.
(Politiek) spanningsveld
• Klassieke actoren uitvoerende macht: Koning en regering van ministers en staatssecretarissen
• In politieke wetenschap veelbeschreven spanningsveld:
o Politisering van de ambtenarij: grote gespecialiseerde en permanente equipes wegen op het
beleid
o Politieke verantwoordelijkheid rust bij minister/ regering
- Verantwoordelijkheid dragen voor de handelingen van de administratie
- Motie van wantrouwen (gebrek aan politieke steun)
- Ontslag van minister
4
1. Het bestuur: basisbegrippen en centrale thema’s
Begrip en evolutie van het bestuur
Staatstructuur: trias politica
• = horizontale machtenscheiding
o Wetgevende macht
o Rechterlijke macht
o Uitvoerende macht
• Checks and balances
Bestuursbegrip: impact horizontale machtenscheiding
• Bestuur = organen en instellingen van de uitvoerende macht
o Nuancering: ook lokale besturen (hoewel zij niet ressorteren onder de UM)
• Maar meer dan ‘uitvoerende’ taken:
o Bepaalde bestuurlijke handelingen hebben een materieel wetgevende inhoud bv.
gemeentelijk politiereglement
- Ook besturen vaardigen regels uit die van toepassing zijn op een onbepaald aantal
situaties en personen
o Bestuurlijke/ administratieve rechtscolleges oefenen een rechtsprekende functie uit en zijn
geen besturen! Bv. Raad van State
- Ze worden gerekend tot de UM
- RvS is geen bestuur maar een rechter
- NIET ALLE INSTELLINGEN VAN DE UM ZIJN BESTUREN!
o Ook wetgevende en rechterlijke macht nemen bestuurlijke beslissingen (doen aan
tenuitvoerlegging, UM) bv. gunning overheidsopdracht, aanwerving personeel
- Ook een RB moet computers aankopen
- Verschillen niet in beslissingen die besturen nemen
1
,Kritiek op bureaucratiemodel
• Bureaucratiemodel van Max Weber (1864-1920)
o Gebonden bureaucratie
o Primaat van de politiek
- Minister moet zich verantwoorden in parlement
o Administratie voert instructies uit als willoze machine
o Onderworpen aan formele regels en procedures
o Gekenmerkt door een depersonalisering van onderlinge verhoudingen
o En een strikte hiërarchie
• Gewijzigde perceptie van bureaucratie: log, duur, niet flexibel, gebruiksonvriendelijk, …
Evolutie van het bestuur
• Overheidsapparaat is steeds verder uitgebouwd, in meest uiteenlopende aangelegenheden
o Openbaar vervoer, gezondheidszorg, burgerlijke stand, sociale zekerheid, cultuur, radio en
televisie, onderwijs, …
- > specialisatie
• Opkomst van nieuwe organisatievormen en werkmethodes:
o Modernisering naar het beeld van het private ondernemerschap
- Performant, klantgericht, oplossingsgericht, …
o Verzelfstandiging door beroep op gespecialiseerde diensten en instellingen (zie hierna:
functionele decentralisatie)
o Kerntakendebat en privatisering van overheidstaken
- Wat moet een OH nu nog zelf doen? Moeten we gaan naar een sturende OH? Staat die
het niet zelf doet en aan private actoren overlaat maar wel gaat reguleren (algemeen
belang blijven beogen).
- Wat vandaag de dag een taak is van de OH moet dat over 20 jaar misschien niet meer
zijn, constant deze vraag stellen.
2
,Besturen in de gelaagde rechtsorde
Verticale machtenscheiding
• Gelaagde rechtsorde: burger maakt deel uit van verschillende overheidsniveaus
• = Verticale machtenscheiding
• Technieken van federale machtenscheiding: federalisme (autonoom)/ decentralisatie
(ondergeschikt)
Federalisme en decentralisatie
• Federalisme: spreiding van bevoegdheden tussen verschillende autonome rechtsordes
o Autonoom: regels uitvaardigen die kracht van wet zijn
• Decentralisatie: centrale overheid kent taken toe aan ondergeschikte (lokale) besturen die geen
onderdeel vormen van de centrale overheid
o Eigen rechtspersoonlijkheid
o Bestuurlijk (i.p.v. hiërarchisch) toezicht
- Vaardigen geen regels uit die kracht van wet hebben
- HDN: regels staan onder wetten in formele zin
o Bevoegdheden in de (grond)wet omschreven
o Niet volledig ‘autonoom’: onderworpen aan de wetten van het centrale niveau en hun
regels hebben geen kracht van wet
o Territoriale en functionele decentralisatie
o Subsidiariteitsbeginsel: het idee dat de hogere OH zich niet moet inlaten met taken die ook
door lagere instanties kunnen worden afgehandeld
• Deconcentratie: delegatie van bepaalde taken vanuit het centrale bestuur naar lagere
instanties of ambten
o Geen aparte rechtspersoonlijkheid, onderdeel van centraal bestuur bv. FOD (in naam van
minister)
o Hiërarchisch toezicht
Territoriale versus functionele decentralisatie
• Territoriale decentralisatie (lokale besturen)
o Gemeenten, provincies
3
, o Meeste landen hebben dit (bv. Nederland die wel een eenheidsstaat is)
o Algemeen omschreven bevoegdheden (binnen een bepaald territorium)
o Publiekrechtelijke lichamen, gesteund op politieke vertegenwoordiging en bevoegd voor
bepaald grondgebied (democratische representatie)
• Functionele decentralisatie
o Specifiek omschreven bevoegdheden
o Organieke autonomie, niet gesteund op politieke vertegenwoordiging
- Expertise
o Evolutie naar meer verzelfstandiging op alle bestuursniveaus
• Decentralisatie en federalisme zijn complementaire staatsvormen
o Ze sluiten elkaar niet uit
Verhouding tussen regering en administratie
De administratie is in wezen een instrument in handen van de regering en zij ministers bij de
uitwerking, de uitvoering en de handhaving van wet- en regelgeving.
Regering in sterke mate afhankelijk van die administratie. (Zelfs voor uittekenen van beleid)
De ministers, van wie de positie is afhankelijk van het verkiezingsresultaat van de politieke partij
waartoe ze behoren, zijn meer dan ooit afhankelijk van de informatie die zij via hun administratie
verwerven.
(Politiek) spanningsveld
• Klassieke actoren uitvoerende macht: Koning en regering van ministers en staatssecretarissen
• In politieke wetenschap veelbeschreven spanningsveld:
o Politisering van de ambtenarij: grote gespecialiseerde en permanente equipes wegen op het
beleid
o Politieke verantwoordelijkheid rust bij minister/ regering
- Verantwoordelijkheid dragen voor de handelingen van de administratie
- Motie van wantrouwen (gebrek aan politieke steun)
- Ontslag van minister
4
