Samenvatting fundamenten van de
psychologie
Hoofdstuk 1, 3, 4, 5, 6, 7, 9 en 10
Inhoud
Hoofdstuk 1 – Wat is psychologie? ................................................................................................... 6
1.1 Een definitie van psychologie ................................................................................................. 6
1.2 Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben ..................................... 6
Rede, intuïtie en geloof............................................................................................................... 6
De wetenschappelijke revolutie ................................................................................................ 6
De groeiende macht van de wetenschappen en het ontstaan van twee culturen .......... 7
De toepassing van de wetenschappelijke methode op het menselijke functioneren ... 8
De evolutietheorie........................................................................................................................... 8
1.3 Het ontstaan van de psychologie .................................................................................................. 9
Ontwikkelingen binnen de filosofie................................................................................................. 9
Psychologie als nieuwe wetenschap ............................................................................................... 9
1.4 De moderne psychologie: drie invloeden op het gedrag .............................................. 11
1.5 Onderzoeksmethoden in de psychologie .................................................................................... 12
Beschrijvend onderzoek ................................................................................................................ 13
Correlatieonderzoek ...................................................................................................................... 14
Experimenteel onderzoek ............................................................................................................. 14
1.6 De plaats van de psychologie in de samenleving ........................................................................ 16
De psychologisering van de maatschappij .................................................................................... 16
Het beeld van de psycholoog ........................................................................................................ 16
Psychologen in het beroepenveld ................................................................................................. 16
Hoofdstuk 3 De waarneming ................................................................................................................. 17
3.1 Van zintuiglijke gewaarwording naar waarneming ..................................................................... 17
Het verschil tussen gewaarwording en waarneming .................................................................... 17
Waarneming is een actief proces .................................................................................................. 17
3.2 Van de retina naar de hersenen: bottom-up processen ............................................................. 18
De primaire schets ......................................................................................................................... 18
Perceptuele organisatie................................................................................................................. 18
Patroon- en objectherkenning ...................................................................................................... 19
3.3 De perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: top-down processen ............. 20
Evidentie voor top-downinvloeden ............................................................................................... 20
1
, 3.4 waarneming van diepte en beweging ......................................................................................... 20
De waarneming van diepte ........................................................................................................... 20
De waarneming van beweging ...................................................................................................... 21
3.5 Waarneming en actie .................................................................................................................. 22
Spiegelneuronen ........................................................................................................................... 22
3.6 perceptuele capaciteiten van pasgeborenen .............................................................................. 23
Hoofdstuk 4 Conditionering .............................................................................................................. 24
4.1 klassieke conditionering .............................................................................................................. 24
De inzichten van Pavlov ................................................................................................................. 24
Kenmerken van klassieke conditionering ...................................................................................... 25
De behavioristische interpretatie en problemen hiermee............................................................ 26
Het cognitieve alternatief.............................................................................................................. 27
Klassieke conditionering bij mensen ............................................................................................. 28
4.2 Operante conditionering ............................................................................................................. 28
Thorndike en Skinner .................................................................................................................... 28
Bekrachtiging ................................................................................................................................. 29
Straf ............................................................................................................................................... 29
Waarom is straf dikwijls niet effectief? ......................................................................................... 30
Vermijdingsleren en aangeleerde hulpeloosheid ......................................................................... 30
4.3 observerend leren ....................................................................................................................... 31
Culturele verschillen ...................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 5 Het geheugen.................................................................................................................... 32
5.1 De bevindingen van Ebbinghaus in de 19e eeuw ........................................................................ 33
5.2 Het geheugenmodel van Atkinson en Shiffrin............................................................................. 33
De sensorische geheugens ............................................................................................................ 34
Het kortetermijngeheugen (KTG) .................................................................................................. 34
Het langetermijngeheugen (LTG) .................................................................................................. 34
5.3 Verdere ontwikkelingen in de geheugentheorieën..................................................................... 35
Van KTG naar werkgeheugen ........................................................................................................ 35
Een realistischere kijk op de informatieoverdracht van werkgeheugen naar LTG ....................... 36
5.4 Informatie oproepen uit het LTG ................................................................................................ 37
Het belang van oproepingsaanwijzingen ...................................................................................... 37
Interferentie bij het oproepen ...................................................................................................... 37
Distinctie als hulp bij het herinneren ............................................................................................ 38
De wonderbaarlijke kracht van toetsen en examens .................................................................... 38
5.5 Herinnering is reconstructie ........................................................................................................ 38
2
, Organisatieschema’s ..................................................................................................................... 39
Ooggetuigenverklaringen .............................................................................................................. 39
Reconstructie en verdrongen herinneringen ................................................................................ 39
5.6 Amnesie en het impliciete geheugen .......................................................................................... 40
Types van amnesie ........................................................................................................................ 40
De ontdekking van het impliciete geheugen ................................................................................. 40
Hoofdstuk 6 Motivatie........................................................................................................................... 41
6.1 soorten motivatie ........................................................................................................................ 41
Motivatie en behoeften ................................................................................................................ 41
Motivatie en doelen ...................................................................................................................... 42
Conflicterende motivaties ............................................................................................................. 44
6.2 Honger ............................................................................................................................................. 44
Biologische signalen voor honger en verzadiging ......................................................................... 44
Cognitieve en sociaal-culturele invloeden .................................................................................... 45
6.2 Seks .............................................................................................................................................. 46
Hormonen en seksueel gedrag ...................................................................................................... 46
Sociaal-culturele factoren ............................................................................................................. 47
Homoseksualiteit en biseksualiteit................................................................................................ 47
6.4 Prestatiemotivatie ....................................................................................................................... 49
De verschillende componenten van prestatiemotivatie ............................................................... 49
Prestatiemotivatie wordt geleerd ................................................................................................. 50
De wet van Yerkes en Dodson ....................................................................................................... 51
Hoofdstuk 7 Intelligentie ....................................................................................................................... 52
7.1 Wat verstaan mensen onder intelligentie? ................................................................................. 52
7.2 Analytische intelligentie .............................................................................................................. 53
De ontwikkeling van intelligentietests .......................................................................................... 53
Kenmerken van intelligentietests .................................................................................................. 54
De structuur van de analytische intelligentie ................................................................................ 56
Evidentie voor een erfelijke component in IQ-scores ................................................................... 58
Evidentie voor een milieucomponent in IQ-scores ....................................................................... 58
Schattingen van de nature-nurture bijdragen in onze maatschappij. .......................................... 59
7.3 Praktische intelligentie ................................................................................................................ 60
De theorie van Gardner ................................................................................................................. 60
Evidentie voor het belang van praktische intelligentie ................................................................. 61
Tests voor praktische intelligentie ................................................................................................ 61
7.4 Sociale en emotionele intelligentie ............................................................................................. 62
3
, Tests voor sociaal-emotionele intelligentie .................................................................................. 62
Het leren van sociale vaardigheden .............................................................................................. 63
Hoofdstuk 9 Psychopathologie.............................................................................................................. 63
9.1 Wat zijn mentale stoornissen? .................................................................................................... 63
Wanneer is er sprake van een mentale stoornis? ......................................................................... 63
Factoren die een rol spelen bij mentale stoornissen .................................................................... 64
Mentale stoornissen classificeren: de DSM .................................................................................. 64
9.2 Aan een middel gebonden stoornissen ....................................................................................... 65
Stoornis in alcoholgebruik en alcoholintoxicatie .......................................................................... 65
9.3 Psychotische stoornissen ............................................................................................................ 67
Schizofrenie ................................................................................................................................... 67
Oorzaken van schizofrenie ............................................................................................................ 68
9.4 Stemmingsstoornissen ................................................................................................................ 69
Bipolaire stoornis........................................................................................................................... 69
Depressiestoornis .......................................................................................................................... 70
Oorzaken van depressie ................................................................................................................ 70
9.5 Angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen......................................................... 72
Hoofdstuk 10 Therapieën ...................................................................................................................... 73
10.1 De behandeling van mentale stoornissen ................................................................................. 73
Therapeutische benaderingen ...................................................................................................... 73
Types van therapeuten.................................................................................................................. 73
10.2 Biologische therapieën .............................................................................................................. 73
Geneesmiddelentherapie .............................................................................................................. 73
Doeltreffendheid van geneesmiddelentherapie ........................................................................... 74
10.3 Psychologische therapieën ........................................................................................................ 75
Gemeenschappelijke kenmerken van psychotherapieën ............................................................. 75
10.4 Psychoanalytische therapie ....................................................................................................... 76
Vrije associatie, droomanalyse en interpretatie van afweermechanismen.................................. 76
Weerstand, overdracht en catharsis ............................................................................................. 76
Psychoanalyse sinds Freud ............................................................................................................ 76
10.5 Humanistische therapie ............................................................................................................ 77
Cliëntgerichte therapie .................................................................................................................. 77
10.6 Cognitieve gedragstherapie ...................................................................................................... 78
Technieken voor de behandeling van angststoornissen ............................................................... 78
Technieken voor de behandeling van depressiestoornissen ........................................................ 78
10.7 Huwelijks- en gezinstherapie, groepstherapie en gemeenschapsvoorzieningen ..................... 79
4
psychologie
Hoofdstuk 1, 3, 4, 5, 6, 7, 9 en 10
Inhoud
Hoofdstuk 1 – Wat is psychologie? ................................................................................................... 6
1.1 Een definitie van psychologie ................................................................................................. 6
1.2 Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben ..................................... 6
Rede, intuïtie en geloof............................................................................................................... 6
De wetenschappelijke revolutie ................................................................................................ 6
De groeiende macht van de wetenschappen en het ontstaan van twee culturen .......... 7
De toepassing van de wetenschappelijke methode op het menselijke functioneren ... 8
De evolutietheorie........................................................................................................................... 8
1.3 Het ontstaan van de psychologie .................................................................................................. 9
Ontwikkelingen binnen de filosofie................................................................................................. 9
Psychologie als nieuwe wetenschap ............................................................................................... 9
1.4 De moderne psychologie: drie invloeden op het gedrag .............................................. 11
1.5 Onderzoeksmethoden in de psychologie .................................................................................... 12
Beschrijvend onderzoek ................................................................................................................ 13
Correlatieonderzoek ...................................................................................................................... 14
Experimenteel onderzoek ............................................................................................................. 14
1.6 De plaats van de psychologie in de samenleving ........................................................................ 16
De psychologisering van de maatschappij .................................................................................... 16
Het beeld van de psycholoog ........................................................................................................ 16
Psychologen in het beroepenveld ................................................................................................. 16
Hoofdstuk 3 De waarneming ................................................................................................................. 17
3.1 Van zintuiglijke gewaarwording naar waarneming ..................................................................... 17
Het verschil tussen gewaarwording en waarneming .................................................................... 17
Waarneming is een actief proces .................................................................................................. 17
3.2 Van de retina naar de hersenen: bottom-up processen ............................................................. 18
De primaire schets ......................................................................................................................... 18
Perceptuele organisatie................................................................................................................. 18
Patroon- en objectherkenning ...................................................................................................... 19
3.3 De perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: top-down processen ............. 20
Evidentie voor top-downinvloeden ............................................................................................... 20
1
, 3.4 waarneming van diepte en beweging ......................................................................................... 20
De waarneming van diepte ........................................................................................................... 20
De waarneming van beweging ...................................................................................................... 21
3.5 Waarneming en actie .................................................................................................................. 22
Spiegelneuronen ........................................................................................................................... 22
3.6 perceptuele capaciteiten van pasgeborenen .............................................................................. 23
Hoofdstuk 4 Conditionering .............................................................................................................. 24
4.1 klassieke conditionering .............................................................................................................. 24
De inzichten van Pavlov ................................................................................................................. 24
Kenmerken van klassieke conditionering ...................................................................................... 25
De behavioristische interpretatie en problemen hiermee............................................................ 26
Het cognitieve alternatief.............................................................................................................. 27
Klassieke conditionering bij mensen ............................................................................................. 28
4.2 Operante conditionering ............................................................................................................. 28
Thorndike en Skinner .................................................................................................................... 28
Bekrachtiging ................................................................................................................................. 29
Straf ............................................................................................................................................... 29
Waarom is straf dikwijls niet effectief? ......................................................................................... 30
Vermijdingsleren en aangeleerde hulpeloosheid ......................................................................... 30
4.3 observerend leren ....................................................................................................................... 31
Culturele verschillen ...................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 5 Het geheugen.................................................................................................................... 32
5.1 De bevindingen van Ebbinghaus in de 19e eeuw ........................................................................ 33
5.2 Het geheugenmodel van Atkinson en Shiffrin............................................................................. 33
De sensorische geheugens ............................................................................................................ 34
Het kortetermijngeheugen (KTG) .................................................................................................. 34
Het langetermijngeheugen (LTG) .................................................................................................. 34
5.3 Verdere ontwikkelingen in de geheugentheorieën..................................................................... 35
Van KTG naar werkgeheugen ........................................................................................................ 35
Een realistischere kijk op de informatieoverdracht van werkgeheugen naar LTG ....................... 36
5.4 Informatie oproepen uit het LTG ................................................................................................ 37
Het belang van oproepingsaanwijzingen ...................................................................................... 37
Interferentie bij het oproepen ...................................................................................................... 37
Distinctie als hulp bij het herinneren ............................................................................................ 38
De wonderbaarlijke kracht van toetsen en examens .................................................................... 38
5.5 Herinnering is reconstructie ........................................................................................................ 38
2
, Organisatieschema’s ..................................................................................................................... 39
Ooggetuigenverklaringen .............................................................................................................. 39
Reconstructie en verdrongen herinneringen ................................................................................ 39
5.6 Amnesie en het impliciete geheugen .......................................................................................... 40
Types van amnesie ........................................................................................................................ 40
De ontdekking van het impliciete geheugen ................................................................................. 40
Hoofdstuk 6 Motivatie........................................................................................................................... 41
6.1 soorten motivatie ........................................................................................................................ 41
Motivatie en behoeften ................................................................................................................ 41
Motivatie en doelen ...................................................................................................................... 42
Conflicterende motivaties ............................................................................................................. 44
6.2 Honger ............................................................................................................................................. 44
Biologische signalen voor honger en verzadiging ......................................................................... 44
Cognitieve en sociaal-culturele invloeden .................................................................................... 45
6.2 Seks .............................................................................................................................................. 46
Hormonen en seksueel gedrag ...................................................................................................... 46
Sociaal-culturele factoren ............................................................................................................. 47
Homoseksualiteit en biseksualiteit................................................................................................ 47
6.4 Prestatiemotivatie ....................................................................................................................... 49
De verschillende componenten van prestatiemotivatie ............................................................... 49
Prestatiemotivatie wordt geleerd ................................................................................................. 50
De wet van Yerkes en Dodson ....................................................................................................... 51
Hoofdstuk 7 Intelligentie ....................................................................................................................... 52
7.1 Wat verstaan mensen onder intelligentie? ................................................................................. 52
7.2 Analytische intelligentie .............................................................................................................. 53
De ontwikkeling van intelligentietests .......................................................................................... 53
Kenmerken van intelligentietests .................................................................................................. 54
De structuur van de analytische intelligentie ................................................................................ 56
Evidentie voor een erfelijke component in IQ-scores ................................................................... 58
Evidentie voor een milieucomponent in IQ-scores ....................................................................... 58
Schattingen van de nature-nurture bijdragen in onze maatschappij. .......................................... 59
7.3 Praktische intelligentie ................................................................................................................ 60
De theorie van Gardner ................................................................................................................. 60
Evidentie voor het belang van praktische intelligentie ................................................................. 61
Tests voor praktische intelligentie ................................................................................................ 61
7.4 Sociale en emotionele intelligentie ............................................................................................. 62
3
, Tests voor sociaal-emotionele intelligentie .................................................................................. 62
Het leren van sociale vaardigheden .............................................................................................. 63
Hoofdstuk 9 Psychopathologie.............................................................................................................. 63
9.1 Wat zijn mentale stoornissen? .................................................................................................... 63
Wanneer is er sprake van een mentale stoornis? ......................................................................... 63
Factoren die een rol spelen bij mentale stoornissen .................................................................... 64
Mentale stoornissen classificeren: de DSM .................................................................................. 64
9.2 Aan een middel gebonden stoornissen ....................................................................................... 65
Stoornis in alcoholgebruik en alcoholintoxicatie .......................................................................... 65
9.3 Psychotische stoornissen ............................................................................................................ 67
Schizofrenie ................................................................................................................................... 67
Oorzaken van schizofrenie ............................................................................................................ 68
9.4 Stemmingsstoornissen ................................................................................................................ 69
Bipolaire stoornis........................................................................................................................... 69
Depressiestoornis .......................................................................................................................... 70
Oorzaken van depressie ................................................................................................................ 70
9.5 Angststoornissen en obsessieve-compulsieve stoornissen......................................................... 72
Hoofdstuk 10 Therapieën ...................................................................................................................... 73
10.1 De behandeling van mentale stoornissen ................................................................................. 73
Therapeutische benaderingen ...................................................................................................... 73
Types van therapeuten.................................................................................................................. 73
10.2 Biologische therapieën .............................................................................................................. 73
Geneesmiddelentherapie .............................................................................................................. 73
Doeltreffendheid van geneesmiddelentherapie ........................................................................... 74
10.3 Psychologische therapieën ........................................................................................................ 75
Gemeenschappelijke kenmerken van psychotherapieën ............................................................. 75
10.4 Psychoanalytische therapie ....................................................................................................... 76
Vrije associatie, droomanalyse en interpretatie van afweermechanismen.................................. 76
Weerstand, overdracht en catharsis ............................................................................................. 76
Psychoanalyse sinds Freud ............................................................................................................ 76
10.5 Humanistische therapie ............................................................................................................ 77
Cliëntgerichte therapie .................................................................................................................. 77
10.6 Cognitieve gedragstherapie ...................................................................................................... 78
Technieken voor de behandeling van angststoornissen ............................................................... 78
Technieken voor de behandeling van depressiestoornissen ........................................................ 78
10.7 Huwelijks- en gezinstherapie, groepstherapie en gemeenschapsvoorzieningen ..................... 79
4
