Hoorcollege 1a – Vooruitgang en verderf: de
aard van moderne geschiedenis
Vooruitgang: vooruitkijken
Revoluties zijn het startschot van verandering: 1776, 1789, maar ook 1848, 1917, 1933. Met deze
revoluties volgde ook de dominantie van de natiestaat (i.t.t. vorsten en keizers). De moderne staat
wordt geïdentificeerd door eenheid en identiteit en met de tijd wordt de natiestaat ook
democratischer. Binnen het kader van de natiestaat ontstond ook het moderne leven.
De natiestaat draait niet alleen om politiek en grote actoren en hun daden (staatmanschap),
maar steeds meer om een socio-economische visie op de natiestaat. Politieke ontwikkelingen
zijn verstrengeld met socio-economische ontwikkelingen.
Ook ontstonden er grote volksbewegingen, vaak onder invloed van de socio-economische
ontwikkelingen (emancipatiebewegingen): middenklasse, arbeiders, vrouwen
o Met deze emancipatiebewegingen ontstonden ook weer nieuwe politieke ideologieën,
zoals het marxisme. Dit was een vorm van agency o.b.v. socio-economische
verhoudingen.
Ontstaan van reformisme: streven om samenleving systematisch en wezenlijk te hervormen,
zoals het liberalisme, socialisme en confessionalisme, maar ook feminisme.
o Deze verschillende ideeën relateren op verschillende wijzen met de ontwikkeling van de
samenleving. Al deze factoren hebben tot gevolg dat geschiedschrijving veel
ingewikkelder wordt. Je kunt je niet meer focussen op één onderwerp, zoals
democratisering, maar moet met heel veel factoren en bewegingen en ideeën rekening
houden.
Internationale betrekkingen
Internationale politiek is gekoppeld aan de opkomst van de natiestaat
Moderne oorlogsvoering met massadestructie, moderne wapens, nieuwe technologieën
Deze nieuwe technologieën (schepen, maar ook wapens) zorgden óók voor dat imperialisme
mogelijk werd. Het werd mogelijk voor Europese landen om andere delen van de wereld te
controleren (i.p.v. alleen handelen). Dit werd versterkt door ideeën over hoe je deze landen
moest besturen: Europese bureaucratie werd in die zin geëxporteerd door Europees
imperialisme.
Maar: moderne geschiedenis wordt gekenmerkt door moderne Europese geschiedenis. Er is
echter meer dan dat. Het gaat niet alleen om het westen.
o Dit resulteert voor de Amerikanen het ‘Manifest Destiny’: de idee van Amerikaanse
settlers dat zij het land ten westen moesten ontdekken.
o Voor de Europeanen wordt dit de White Man’s Burden (Kipling): het overbrengen van de
Europese cultuur als ‘verlichting’ of ‘suprematie’ van Europese cultuur en politiek is een
plicht om de inferieuren op de wereld te civiliseren (voortvloeiend uit sociaal
darwinisme).
Wetenschap, cultuur en samenleving
Moderne geschiedenis is echter niet alleen politieke geschiedenis. Hier wordt wel altijd de nadruk op
gelegd, maar de ontwikkelingen naar het moderne tijdperk zijn veel groter dan dat.
Natuurwetenschappen enorm relevant, met als hoogtepunt het darwinisme: natuurlijke selectie
heeft een beslissende invloed op evolutie, en de mens wint natuurlijke selectie. De
natuurwetenschappen lukten het om het leven te begrijpen, om elektriciteit te begrijpen,
1
, atomen. De natuurwetenschappen werden geïmplementeerd in de samenleving, op industriële
schaal.
o De natuurwetenschappen worden daarmee een stuwende kracht in de moderne
ontwikkeling van de samenleving, bv. in communicatie en industrialisatie
o NB: naast natuurwetenschappen is de wetenschap an sich sowieso in opkomst:
Epistemologische historiografie (Von Ranke): hoe vergaar je objectieve kennis
over het verleden? Gebruik primaire bronnen o.a.
Antropologie (Tylor): wetenschappelijke onderbouwing van verschillen tussen
samenlevingen, hoe verder van Europa nu, hoe primitiever het wordt. Dit heeft
niet te maken met ras, maar met sociale en culturele instituties. De antropologie
was daarmee ook een rechtvaardiging voor Europese superioriteit.
Sociologie: onderzoek naar invloed omgeving op gedrag individuen. Durkheim
stelt bv. dat sociologie verifieerbare wetenschap is. Comte bedacht de term
sociologie.
Dit wordt een soort geloof, positivisme: Comte beweerde dat de menselijke geschiedenis zich
ontwikkelde door verschillende en onomkeerbare fasen, die tot de laatste en hoogste fase van
ontwikkeling leidt: de positieve – of wetenschappelijke – fase. We kunnen de natuur beheersen
door technologie. We zijn in controle over de staat (instituties en democratie) en over de natuur.
Deze wetenschappelijke vooruitgang vindt doorgang in de kunsten: vanaf de 19 e eeuw ontstaat
de stroming van het modernisme: een set van culturele tendensen en bewegingen die nieuwe
manieren van expressie vonden in de kunst en architectuur, en in houding en gebruiken die
traditionele vormen van culturele expressie afwezen.
o Realisme: stroming in de literatuur en kunst vanaf de 19 e eeuw als reactie op de
romantiek, waarbij de boeken van een realist het leven niet mooier maakte dan het was,
zonder mythische elementen, bv. Dickens, maar ook opkomst roman. Grote
romanschrijvers in het realisme waren Tolstoy en Dostoyevsky, die schreven over
psychologisch realisme.
In de kunst: o.i.v. uitvinding camera kreeg het publiek behoefte aan kunst dat zo
dicht mogelijk de realiteit benaderde. Als reactie hierop volgde het
impressionisme
o Impressionisme: laat 19e eeuwse schilderkunst, beïnvloed door nieuwe theorieën in de
natuurkunde die claimden dat afbeeldingen in het brein kwamen in kleine lichtdeeltjes,
waarna het brein de afbeeldingen hervormde. De impressionisten wilden dat hun
schilderijen eruit zagen zoals de afbeelding er voor de hervorming door het brein uitzag.
Monet maakte soms vanuit verschillende hoeken, op verschillende tijden etc. hetzelfde
schilderij, om aan te tonen dat een onderwerp er nooit hetzelfde uitzag.
o Nieuwe ontwikkelingen in ritme, muziek, fotografie.
Het moderne leven laat zichzelf zien, niet in de kamers in de politiek of in de kamer van de schrijver
of een wetenschapper, maar óók op de straten. Het moderne leven uit zichzelf in de bioscopen, op de
reclameborden, het uiterlijk van vrouwen. Het wordt daarmee meer een vorm van modernisme dat
door de hele samenleving te zien is.
Betwisting van moderniteit/modernisme
Maar, moderniteit als iets goeds wordt ook bekritiseerd, ook in die tijd. Niet iedereen was het met de
grote veranderingen eens.
Conservatisme: nadruk op noodzaak bestaande orde, kerk, aristocratie en monarchie te
behouden
o Burke: alle revoluties zouden leiden tot de vernietiging van de autoriteit van de staat en
tot ontketening van veranderingen. Het algemene idee van conservatieven was dat de
soevereiniteit van het volk en de macht bij het volk zou leiden tot populisme, wat weer
2
, zou leiden tot de beëindiging van Europese cultuur. Gelijkheid ondermijnt de sociale
orde. De lengte van het ancient regime was bewijs dat het een stabiele functie vervulde.
o Spengler na WOI: cultureel conservatief, met een pessimistische blik t.a.v. toekomst door
de opkomst van de massacultuur. Cyclische geschiedenis, westen zit in neerwaartse
spiraal.
o Ortega y Gasset na WOI: bekritiseerde de opkomst van de "massamens": een
gemiddelde, zelfgenoegzame burger die zich niet laat leiden door elite of traditie, maar
zich gedraagt alsof hij alles weet en alles mag. Deze massamens was content met het
minste.
De sociale wetenschappen en sociologie: deze nieuwe wetenschap ontstond als reactie op de
gevolgen van de moderne samenleving, zoals de vervreemding van de arbeider
Psychologie over de irrationaliteit van de menselijke natuur (dus niet alleen rationeel)
o Freud: benadrukte de irrationele natuur van de mens. Emoties en onveilige gevoelens
bepalen het gedrag van de mens. Hij is de uitvinder van de psychoanalyse, een methode
om psychische ziekten te behandelen door het onderbewuste te onderzoeken
Nihilisme en anarchisme:
o Nietzsche en zijn nihilisme: god is dood, ontstaan waardencrisis (geen vaste moraal)
o Anarchisme: men kan alleen vrij zijn als de natiestaat afgeschaft werd. Door de natiestaat
te verlaten konden mensen in gemeenschappen leven en de vruchten van hun werk
delen.
o Verscheidene nieuwe ‘avant garde’ kunststromingen komen op:
Het futurisme: kunststroming die draaide om het nieuwe, de snelheid, de
technologie, revolutie en geweld (ontstaan voor WOI).
Radicaal experimenteel, anti-conventies en traditie, kunst is vernieuwend
Het dadaïsme: een kunststroming die de spot dreef met de normen en waarden
van die tijd (tijdens WOI ontstaan). Bedacht door dada, een surrealistische
kunstenaar. Zijn kunst was een soms nihilistische vorm om te dealen met de
realiteit die losgeslagen leek. In die zin tegengesteld aan het futurisme.
Nog radicaler, meer anti-kunst (provocatie tegen kunst) en absurdistisch
Algemene tendenties tegen egoïsme, materialisme, commercialisering, achteruitgang van
waarden
Verderf: terugkijken
Enerzijds is dus het idee van progressie, van vooruitgang. Maar is moderniteit wel vooruitgang, als je
dat achteraf bekijkt na WOII? De moderne periode is de periode tussen de terreur in Frankrijk, en de
Holocaust in WOII. Moderne geschiedenis heeft geleid tot de loopgraven massamoorden, tot
totalitarisme, de holocaust en tot nucleaire oorlogsvoering. Moderniteit heeft geleid tot een
mogelijkheid tot massale, en soms industriële, vernietiging.
Totalitarisme = een stroming die op alle aspecten van de samenleving controle wil, gedeeltelijk door
het gebruik van geheime diensten en door geweld.
Moderniteit en totalitarisme
Je kan het ontstaan van totalitarisme op twee manieren bekijken:
1. Totalitarisme als ontsporing van humanisme en de verlichtingswaarden. Totalitarisme wordt
dan als specifieke uitzondering uit de geschiedenis gezien
2. Totalitarisme als onvermijdelijk resultaat van de verlichting, want opkomst van de massa en
opkomst van het individualisme. Totalitarisme wordt daarmee een deel van de moderne
periode, i.p.v. als uitzondering (Arendt, Bauman, Snyder bv.). Totalitarisme is dan juist de
essentie van het modernisme. Deze schrijvers zeggen echter anderzijds ook dat totalitarisme
3
, en de volgers van totalitaire staten juist tot doel hadden de samenleving terug te brengen
naar voor de (waarden van) verlichting en voor de modernisering.
Moderne geschiedenis is niet alleen een verhaal van vooruitgang, maar van een ontwikkeling van een
enorm ingewikkelde wereld: Europa neemt de leiding in allerlei vergaande ontwikkelingen, maar laat
ook de ultieme consequenties van deze moderniteit zien in het totalitarisme.
4
aard van moderne geschiedenis
Vooruitgang: vooruitkijken
Revoluties zijn het startschot van verandering: 1776, 1789, maar ook 1848, 1917, 1933. Met deze
revoluties volgde ook de dominantie van de natiestaat (i.t.t. vorsten en keizers). De moderne staat
wordt geïdentificeerd door eenheid en identiteit en met de tijd wordt de natiestaat ook
democratischer. Binnen het kader van de natiestaat ontstond ook het moderne leven.
De natiestaat draait niet alleen om politiek en grote actoren en hun daden (staatmanschap),
maar steeds meer om een socio-economische visie op de natiestaat. Politieke ontwikkelingen
zijn verstrengeld met socio-economische ontwikkelingen.
Ook ontstonden er grote volksbewegingen, vaak onder invloed van de socio-economische
ontwikkelingen (emancipatiebewegingen): middenklasse, arbeiders, vrouwen
o Met deze emancipatiebewegingen ontstonden ook weer nieuwe politieke ideologieën,
zoals het marxisme. Dit was een vorm van agency o.b.v. socio-economische
verhoudingen.
Ontstaan van reformisme: streven om samenleving systematisch en wezenlijk te hervormen,
zoals het liberalisme, socialisme en confessionalisme, maar ook feminisme.
o Deze verschillende ideeën relateren op verschillende wijzen met de ontwikkeling van de
samenleving. Al deze factoren hebben tot gevolg dat geschiedschrijving veel
ingewikkelder wordt. Je kunt je niet meer focussen op één onderwerp, zoals
democratisering, maar moet met heel veel factoren en bewegingen en ideeën rekening
houden.
Internationale betrekkingen
Internationale politiek is gekoppeld aan de opkomst van de natiestaat
Moderne oorlogsvoering met massadestructie, moderne wapens, nieuwe technologieën
Deze nieuwe technologieën (schepen, maar ook wapens) zorgden óók voor dat imperialisme
mogelijk werd. Het werd mogelijk voor Europese landen om andere delen van de wereld te
controleren (i.p.v. alleen handelen). Dit werd versterkt door ideeën over hoe je deze landen
moest besturen: Europese bureaucratie werd in die zin geëxporteerd door Europees
imperialisme.
Maar: moderne geschiedenis wordt gekenmerkt door moderne Europese geschiedenis. Er is
echter meer dan dat. Het gaat niet alleen om het westen.
o Dit resulteert voor de Amerikanen het ‘Manifest Destiny’: de idee van Amerikaanse
settlers dat zij het land ten westen moesten ontdekken.
o Voor de Europeanen wordt dit de White Man’s Burden (Kipling): het overbrengen van de
Europese cultuur als ‘verlichting’ of ‘suprematie’ van Europese cultuur en politiek is een
plicht om de inferieuren op de wereld te civiliseren (voortvloeiend uit sociaal
darwinisme).
Wetenschap, cultuur en samenleving
Moderne geschiedenis is echter niet alleen politieke geschiedenis. Hier wordt wel altijd de nadruk op
gelegd, maar de ontwikkelingen naar het moderne tijdperk zijn veel groter dan dat.
Natuurwetenschappen enorm relevant, met als hoogtepunt het darwinisme: natuurlijke selectie
heeft een beslissende invloed op evolutie, en de mens wint natuurlijke selectie. De
natuurwetenschappen lukten het om het leven te begrijpen, om elektriciteit te begrijpen,
1
, atomen. De natuurwetenschappen werden geïmplementeerd in de samenleving, op industriële
schaal.
o De natuurwetenschappen worden daarmee een stuwende kracht in de moderne
ontwikkeling van de samenleving, bv. in communicatie en industrialisatie
o NB: naast natuurwetenschappen is de wetenschap an sich sowieso in opkomst:
Epistemologische historiografie (Von Ranke): hoe vergaar je objectieve kennis
over het verleden? Gebruik primaire bronnen o.a.
Antropologie (Tylor): wetenschappelijke onderbouwing van verschillen tussen
samenlevingen, hoe verder van Europa nu, hoe primitiever het wordt. Dit heeft
niet te maken met ras, maar met sociale en culturele instituties. De antropologie
was daarmee ook een rechtvaardiging voor Europese superioriteit.
Sociologie: onderzoek naar invloed omgeving op gedrag individuen. Durkheim
stelt bv. dat sociologie verifieerbare wetenschap is. Comte bedacht de term
sociologie.
Dit wordt een soort geloof, positivisme: Comte beweerde dat de menselijke geschiedenis zich
ontwikkelde door verschillende en onomkeerbare fasen, die tot de laatste en hoogste fase van
ontwikkeling leidt: de positieve – of wetenschappelijke – fase. We kunnen de natuur beheersen
door technologie. We zijn in controle over de staat (instituties en democratie) en over de natuur.
Deze wetenschappelijke vooruitgang vindt doorgang in de kunsten: vanaf de 19 e eeuw ontstaat
de stroming van het modernisme: een set van culturele tendensen en bewegingen die nieuwe
manieren van expressie vonden in de kunst en architectuur, en in houding en gebruiken die
traditionele vormen van culturele expressie afwezen.
o Realisme: stroming in de literatuur en kunst vanaf de 19 e eeuw als reactie op de
romantiek, waarbij de boeken van een realist het leven niet mooier maakte dan het was,
zonder mythische elementen, bv. Dickens, maar ook opkomst roman. Grote
romanschrijvers in het realisme waren Tolstoy en Dostoyevsky, die schreven over
psychologisch realisme.
In de kunst: o.i.v. uitvinding camera kreeg het publiek behoefte aan kunst dat zo
dicht mogelijk de realiteit benaderde. Als reactie hierop volgde het
impressionisme
o Impressionisme: laat 19e eeuwse schilderkunst, beïnvloed door nieuwe theorieën in de
natuurkunde die claimden dat afbeeldingen in het brein kwamen in kleine lichtdeeltjes,
waarna het brein de afbeeldingen hervormde. De impressionisten wilden dat hun
schilderijen eruit zagen zoals de afbeelding er voor de hervorming door het brein uitzag.
Monet maakte soms vanuit verschillende hoeken, op verschillende tijden etc. hetzelfde
schilderij, om aan te tonen dat een onderwerp er nooit hetzelfde uitzag.
o Nieuwe ontwikkelingen in ritme, muziek, fotografie.
Het moderne leven laat zichzelf zien, niet in de kamers in de politiek of in de kamer van de schrijver
of een wetenschapper, maar óók op de straten. Het moderne leven uit zichzelf in de bioscopen, op de
reclameborden, het uiterlijk van vrouwen. Het wordt daarmee meer een vorm van modernisme dat
door de hele samenleving te zien is.
Betwisting van moderniteit/modernisme
Maar, moderniteit als iets goeds wordt ook bekritiseerd, ook in die tijd. Niet iedereen was het met de
grote veranderingen eens.
Conservatisme: nadruk op noodzaak bestaande orde, kerk, aristocratie en monarchie te
behouden
o Burke: alle revoluties zouden leiden tot de vernietiging van de autoriteit van de staat en
tot ontketening van veranderingen. Het algemene idee van conservatieven was dat de
soevereiniteit van het volk en de macht bij het volk zou leiden tot populisme, wat weer
2
, zou leiden tot de beëindiging van Europese cultuur. Gelijkheid ondermijnt de sociale
orde. De lengte van het ancient regime was bewijs dat het een stabiele functie vervulde.
o Spengler na WOI: cultureel conservatief, met een pessimistische blik t.a.v. toekomst door
de opkomst van de massacultuur. Cyclische geschiedenis, westen zit in neerwaartse
spiraal.
o Ortega y Gasset na WOI: bekritiseerde de opkomst van de "massamens": een
gemiddelde, zelfgenoegzame burger die zich niet laat leiden door elite of traditie, maar
zich gedraagt alsof hij alles weet en alles mag. Deze massamens was content met het
minste.
De sociale wetenschappen en sociologie: deze nieuwe wetenschap ontstond als reactie op de
gevolgen van de moderne samenleving, zoals de vervreemding van de arbeider
Psychologie over de irrationaliteit van de menselijke natuur (dus niet alleen rationeel)
o Freud: benadrukte de irrationele natuur van de mens. Emoties en onveilige gevoelens
bepalen het gedrag van de mens. Hij is de uitvinder van de psychoanalyse, een methode
om psychische ziekten te behandelen door het onderbewuste te onderzoeken
Nihilisme en anarchisme:
o Nietzsche en zijn nihilisme: god is dood, ontstaan waardencrisis (geen vaste moraal)
o Anarchisme: men kan alleen vrij zijn als de natiestaat afgeschaft werd. Door de natiestaat
te verlaten konden mensen in gemeenschappen leven en de vruchten van hun werk
delen.
o Verscheidene nieuwe ‘avant garde’ kunststromingen komen op:
Het futurisme: kunststroming die draaide om het nieuwe, de snelheid, de
technologie, revolutie en geweld (ontstaan voor WOI).
Radicaal experimenteel, anti-conventies en traditie, kunst is vernieuwend
Het dadaïsme: een kunststroming die de spot dreef met de normen en waarden
van die tijd (tijdens WOI ontstaan). Bedacht door dada, een surrealistische
kunstenaar. Zijn kunst was een soms nihilistische vorm om te dealen met de
realiteit die losgeslagen leek. In die zin tegengesteld aan het futurisme.
Nog radicaler, meer anti-kunst (provocatie tegen kunst) en absurdistisch
Algemene tendenties tegen egoïsme, materialisme, commercialisering, achteruitgang van
waarden
Verderf: terugkijken
Enerzijds is dus het idee van progressie, van vooruitgang. Maar is moderniteit wel vooruitgang, als je
dat achteraf bekijkt na WOII? De moderne periode is de periode tussen de terreur in Frankrijk, en de
Holocaust in WOII. Moderne geschiedenis heeft geleid tot de loopgraven massamoorden, tot
totalitarisme, de holocaust en tot nucleaire oorlogsvoering. Moderniteit heeft geleid tot een
mogelijkheid tot massale, en soms industriële, vernietiging.
Totalitarisme = een stroming die op alle aspecten van de samenleving controle wil, gedeeltelijk door
het gebruik van geheime diensten en door geweld.
Moderniteit en totalitarisme
Je kan het ontstaan van totalitarisme op twee manieren bekijken:
1. Totalitarisme als ontsporing van humanisme en de verlichtingswaarden. Totalitarisme wordt
dan als specifieke uitzondering uit de geschiedenis gezien
2. Totalitarisme als onvermijdelijk resultaat van de verlichting, want opkomst van de massa en
opkomst van het individualisme. Totalitarisme wordt daarmee een deel van de moderne
periode, i.p.v. als uitzondering (Arendt, Bauman, Snyder bv.). Totalitarisme is dan juist de
essentie van het modernisme. Deze schrijvers zeggen echter anderzijds ook dat totalitarisme
3
, en de volgers van totalitaire staten juist tot doel hadden de samenleving terug te brengen
naar voor de (waarden van) verlichting en voor de modernisering.
Moderne geschiedenis is niet alleen een verhaal van vooruitgang, maar van een ontwikkeling van een
enorm ingewikkelde wereld: Europa neemt de leiding in allerlei vergaande ontwikkelingen, maar laat
ook de ultieme consequenties van deze moderniteit zien in het totalitarisme.
4
