Geschiedenis van de internationale politiek
Conflict & samenwerking – van 1815 tot heden
Rode draad doorheen het vak: zoektocht naar “veiligheidsarchitectuur”: hoe en waarom werd oorlog
soms vermeden en soms niet; afwisseling van samenwerking en confrontatie. Je kan het opdelen in 5
ordes; elk min of meer een gelukte poging om stabiliteit te creëren.
1. De Weense orde (1815-1870): samenwerking, geopolitieke stabiliteit en antirevolutionaire
restauratie
- Het jaar 1815 en de vestiging van de Weense orde
- Het Europese Concert in actie
- De oosterse kwestie
- Europa rond 1848, revolutie en restauratie
- Van de Krimoorlog tot de Duitse eenmaking
2. De Berlijnse orde (1871-1914): het nieuwe Duitsland, Europa en het imperialisme
- Europa en de politiek van Bismarck
- Het nieuwe imperialisme
- De langzame vorming van twee blokken
- De eerste wereldoorlog
3. De orde van Versailles (1919-1940): van mislukte vredesregeling naar een nieuwe
wereldoorlog
- De vrede van Versailles en de jaren 1920
- De ondergang van Versailles en de Tweede Wereldoorlog
4. De orde van Jalta (1945-1989): Koude Oorlog en dekolonisatie onder nucleaire dreiging
- Het begin van de institutionalisering van de koude oorlog
- De Koude Oorlog in het verre oosten
- De Communistische wereld na Stalin
- Dekolonisatie en de Koude Oorlog
- De wapenwedloop en de Cubaanse rakettencrisis
- De oorlog in Vietnam
- Detente
- De Tweede Koude Oorlog
- Het einde van de Koude Oorlog
5. Periode na de Koude Oorlog (1989- …): Van Pax Americana naar een multipolaire wereld
- Een nieuwe wereldorde?
- Naar een postwesterse wereldorde
→ Geen economische of culturele ontwikkelingen of binnenlandse politieke (tenzij relevant).
Grootmachten en hoe ze de wereld beheersen met een nadruk op Europese mogendheden én hun
invloed op het Zuiden + het verzet hiertegen & hoe de wereld veranderd is sinds 1815.
Het jaar 1815 en de vestiging van de Weense orde
Het congres van Wenen (1814-1815):
Voorgeschiedenis
Centraal in het 18e -eeuwse denken → machtsevenwicht: onder de grote spelers moest er evenwicht
zijn qua macht, alleen zo kan het statensysteem georganiseerd worden. “Monarchie universelle”
moest vermeden worden: proberen te voorkomen dat er geen staat zo groot was dat hij alleen zou
kunnen regeren.
1
,→ Tussen de grootmachten heersten constant diep wantrouwen dat zorgde voor onuitputtelijk
conflict.
- Voorbeeld hiervan is de 3 Poolse deling: Oostenrijk, Pruisen en Rusland verdeelden
het onafhankelijk koninkrijk Polen onder elkaar tot er niets van overbleef.
Grote spelers ten tijde van het congres = VK, FR, Pruisen, Rusland, Oostenrijk.
1789: Franse revolutie kwam op gang en maakte komaf met het idee dat monarchen besturen omdat
“God het zo gewild heeft” en de koning werd onthoofd.
→ Conservatief legitimisme = alleen oude, traditionele vorstenhuizen mogen legitiem
regeren omdat zij goddelijk of historisch het recht hebben.
Napoleon duwt de Franse revolutie in autoritaire richting en verbreekt de monarchie universelle. Hij
veroverde grootste deel van Europa vanaf Spanje, Dui, BE, … → hij bezat “vazalstaten” = staten die
min of meer zekere mate van autonomie hebben maar in ruil trouw zweren aan dominante macht.
Dankzij de “levée en masse” (dienstplicht) en zijn vernieuwde strategie won FR telkens de oorlog.
Énkel GB en Rusland ontsnapte aan de dominantie van de Fransen
- GB: ligt buiten continent dus redelijk beschermd + vernietigde in 1804 de Franse
Vloot
- Rusland: strategische diepte & grootste landmacht
→ Komen als 2 grootte machten uit het Napoleons rijk
De geboorte van de Weense orde:
Congres van Wenen is een reactie op de revolutionaire terreur & napoleontische expansie van FR.
Door de Napoleontische oorlogen was er destabilisering: bedreiging van positie en leven van vorsten
en de adel maar ook het machtsevenwicht. Frankrijk moet ingedamd worden!
9 juni 1815 → slotakte van het Congres van Wenen: zorgde voor transformatie van de EU-politiek →
meer terughoudendheid, respect voor elkaars belangen, samenwerking en overleg. Belangrijk was
dat men zeker niet wou teruggaan naar eeuwige oorlog gedoe van de 18e -19e eeuw dus zorgde ze
ervoor dat Frankrijk vol buffers kwam te staan waar het Koninkrijk der Nederlanden een voorbeeld
van is. Naast FR begon de angst voor Rusland ook te komen.
Intellectuele bronnen van Weense regeling
In de zoektocht naar die nieuwe veiligheidsarchitectuur in Europa zijn een aantal denkstromingen
belangrijk geweest:
1. Edmund Burke
- Hij was een anti-revolutionair, pro monarchie en pro kerk: je kan niet zomaar
wegwerpen zoals de Fransen wouden doen (verwerpt revolutionair geweld); een
samenleving is organisch gegroeid en kan je dus niet van dag op dag veranderen.
Conservatieve en promonarchische speelt dus een rol in Wenen
o Conservatief legitimisme
o Principe van dynastische legitimiteit: het recht om te regeren obv
erfopvolging binnen een koninklijke familie
2. Immanuel Kant (verlichtingsdenker: dacht na over hoe we moeten streven naar de
vrede)
- “over de eeuwige vrede”: hij ziet dat in republieken (democratie) die samengaan (EU
avant la lettre), een federatie met vrije handel, verwerpt het machtsevenwicht zoals
dat in de 18e eeuw bestond dus. Staten zijn in staat hun eigen belangen te
overstijgen voor het grotere doel.
2
, → Weense regeling was antirevolutionair: geen revolutionair geweld (conservatief
legitimisme)
Naar het congres van Wenen
Een nieuw gegeven: “intens diplomatiek overleg” → doordat de 5 grootmachten altijd samen in de
opmars naar Parijs kwamen begonnen te elkaar goed te kennen, dat zorgt voor de mogelijkheid van
onderling vertrouwen en een groepsgevoel.
Opmars naar parijs: tijdens de Napoleontische oorlogen trokken geallieerde legers (OOS,
PRUI, RUS, ENG, …) op naar Parijs om Napoleon te verslaan.
We kunnen daarom spreken van “transformation of European politics”(besef tot noodzaak van
samenwerking): grootte shift tussen voor en na Napoleon in het met elkaar omgaan, soort culturele
verschuiving die belangrijk is geweest, terug samenkomen waar grootmachten centrale rol krijgen +
ook in de toekomst samenwerken voor stabiliteit.
De alliante bleef dus sterk door: Metternich (Oost) , Castlereagh (GB), Tsaar Alexander (Rus), de
Tayllerand (FR), Hardenberg (PRUI) → machtsevenwicht was belangrijk, schrik voor een nieuwe
Franse revolutionaire expansie, maar ook vooral samenwerking zodat er ook vrede was na de
vredesconferentie. Revolutie moest vermeden worden door herordening van Europa op nationale,
liberale en constitutionele basis.
Uitgangspunten Congres van Wenen
1. Gemeenschappelijke “restauratie”
In het binnenland betekent dat het herstel van dysnatische legitimiteit en internationaal
betekent dat het herstel van het machtsevenwicht. Als die twee zouden botsen dan is er
compenstie voorzien: iets opgeven is iets in ruil krijgen.
2. Men weet dat men NIET alles kan terugschroeven (bv Code Napoleon, grondwetten in
individuele staten, territoriale regeling in Duitsland)
3. Invloed van verlichtingsdenkers:
Oorlog moest vermeden worden want iedereen was het beu. Verlichtingsdenkers dachten al
eerder na over herorganisatie v Europa
2 ECHT grote spelers (belangen wegen zwaar door)
GROOT-BRITANNIË RUSLAND
Wilden buiten-Europese maritieme belangen Wenste een leidende politieke rol in Europa en
veiligstellen en op het continent rust creëren, territoriale winst + dromen van een nieuwe
een dam tegen FR uitbouwen, maar tegelijk ook Europese confederatie volgens de eigen ideeën.
beducht voor groeiende macht van RUS ➢ Grootse landmacht en troepenmacht
➢ De twee in toom houden en intern ➢ “Rusland heeft doorslaggevende rol
isolationisme (=zich terugtrekken uit gespeeld in oorlog en moet beloond
buitenlandse conflicten én zich richten worden”
op interne stabiliteit en herstel van de ➢ Alexander 1 was ambitieus en
oude orde.) idealistisch
➢ Grootste zeemacht + financier vd
oorlog
➢ Wil machtsevenwicht in EU om zich op
handel en kolonies te concentreren
(koloniale ambities)
3 kleinere spelers
3
, FRANKRIJK OOSTENRIJK PRUISEN
Franse rol in EU moet terug Kwetsbaar zowel intern als Uitermate zwak; kwetsbaar
erkend worden, voorstander v extern aangezien het grenst voor FR en RUS, vrees voor FR:
machtsevenwicht (vrees voor aan Rusland. Vreest voor Pruisen en DUItsers in het
te machtig Pruisen) Russische macht en algemeen willen het verzwakt
➢ Willen hun gebied in democratie. Rivaliseerd met zien; wil gebieduitbreiding ten
Wenen zo groot Pruisen over leiderschap in koste van kleine Duitse
mogelijk maken en Duitse gebieden. Nadruk op vorstendommen en FR;
daar slagen ze redelijk machtsevenwicht en rivaliseert met Oostenrijk in
goed in. dynastieke legitimiteit. Duitsland
➢ Dynastieke legitimiteit ➢ Staat wordt enkel Dilemma in Duitse gebieden:
+ wouden invloed in bijeengehouden door ➢ Te zwak DUI: gevaar
Spanje en It herstellen. de monarchie. voor FR expansie
➢ Te sterk DUI
(eventueel verenigd):
gevaar voor
machtsevenwicht in
EU
➢ Metternich wil geen
sterk verenigd DUI:
moeilijk voor
veelvolkerenstaat
Oostenrijk
Het congres van wenen zelf
Op voorhand waren er veel afspraken al gemaakt: zoals de Fransen grenzen bijvoorbeeld. De
belangrijke beslissingen werden genomen door de “grote 5” , soms in commissies. Grootmachten
eifen zich eindbeslissingen toe.
Oprichting van de eerste moderne technische internationale organisatie: “internationale commissie
voor de Navigatie op de Rijn” (lidmaatschap van alle oeverstaten) → regelt tot op vandaag de
scheepvaart op de Rijn. Heeft gezorgd voor vrije doorvaart, gemeenschappelijk beheer v tol voor
onderhoud. (opgericht in congres)
De grootste spanning ging over Polen:
- GB: herstek vh onafhankelijke koninkrijk als buffer tegen Rusland
- Rusland: constitutionele monarchie met tsaar Alexander aan het hoofd
→ conpromis: een deel werd uitgeroepen tot koninkrijk Polen, maar was toch onderworpen aan
Rusland en Pruisen kreeg het noorden van Saksen.
De Weense regeling is vastgelegd in 5 verdragen (tss 1814-1815): enkel slotakte v Wenen kennen (9
juni 1815) → er zijn dus veel verdragen gemaakt voor en na de regeling.
1. Territoriale bepalingen
Er werd een compromis gesloten tussen de vorsten die hun gebieden terug kregen (dynastieke
legitimiteit) en het machtsevenwicht.
- Frankrijk en zijn grenzen;
o Constitutionele monarchie onder druk v VK
o Kregen geen schadevergoeding en de troepen v geallieerden zouden snel
weggaan uit het land
4
, o Kreeg bepaalde veroverde gebieden terug + behield groot deel v kolonies
(uiteindelijk toch nog wel wat gebieden moeten afstaan)
o Er was sprake van een revanchistische minderheid wat betekent dat er maar
een kleine groep vond dat het nieuwe regime moest opdraaien voor
Napoleon → men wou dus eigenlijk geen revanchisme
- Een dam tegen Frankrijk (bufferstaten)
o → nieuw verenigd koninkrijk der nederlanden v prins Wilem 1 (staat in gent)
o Pruisen speelde een belangrijke rol in verdediging rond Fr want ze kregen
gebiedsuitbreiding
o Zwitserse confederatie → neutrale bufferstaat.
- Oostenrijk had de dominante macht in Italië
- Pruisen werd uitgebreid met Saksen en Rijnland
- Duitsland: alle staten overkoepelen door de Duitse Bond: belangrijkste taak was een
gemeenschappelijke defensie tegen FR → “collectieve veiligheid”: als 1 staat wordt
aangevallen, moet de rest bijspringen!
- Poolse deling van vorige eeuw blijft met nieuwe kleine staat onder controle v
Rusland, personele unie= ‘Congres-Polen’, andere gebieden naar Pruisen en
Oostenrijjk
2. Organisatie van het concert van Europa
Alexander 1 kwam het het idee om de christelijke moraal te herstellen in Europa en het bevrijden van
revolutionaire waanideeën → voorstel tot Heilige Alliantie: onderlinge broederschap en wederzijdse
bijstand bevorderen (liberale vredesideeën) MAAR Metternich veranderde het in conservatieve
alliantie vd gekroonde hoofden tegen liberalisme en nationalisme
GB houd zich neutraal: niet tegen niet voor. (“a piece of sublime mysticism and nonsense”)
Viervoudige Alliantie (GB, RS, PR, O) → tegen de terugkeer van de Franse agressie en Bonaparte;
vooruitzicht op toekomstige samenwerking om vrede te bewaren, vormt het basis voor Concert van
Europa, ondanks ideologische verschillen.
5
, Zo ontstaat het “concert de l’Europe” → machtsevenwicht moest meer zijn dan louter mechanisch
machtsevenwicht. Geen unilaterale acties. Europese problemen moeten door de grootmachten
samen worden opgelost.
Machtsevenwicht wordt gekenmerkt door waarden en dat is nieuw. Grootmachten hebben speciale
privileges maar ook verantwoordelijkheden. Je kan het concert zien als een voorloper van de VN-
veiligheidsraad alhoewel die wel wat formeler is en is vastgelegd in verdragen.
In 1818 neemt ook FR deel aan het concert → (congres v aken) zo komt er vrede door een
georganiseerd machtsevenwicht en politiek equilibrium.
Het Europese Concert in actie
Nationalisme en liberalisme
In het congres van Wenen wou men dus eigenlijk een einde maken aan democratie en liberalisme
maar toch bleef het liberalisme bestaan. Overal streefden naties naar liberale vrijheden,
burgerrechten en democratie, sommigen gematigder dan anderen. Naast het liberalisme had de
Franse revolutie ook het nationalisme aangewakkerd. Deze twee ging vaak maar niet altijd samen.
Er ontstonden dus verschillende bewegingen in Europa zonder dat er een centraal geleide organisatie
was en de bestaande orde was bedreigd:
- Polen was ontevreden met de uitslag van het congres en wil Polen van voor de 3-
deling herstellen
- Hongarije streefde naar het herstel van rechten die z ein hun oude koinkrijk hadden
gehad
- Duitsland en Italië streefde naar de eenwording van al hun gebieden = ‘verenigs’
nationalisme
o Burschenschaften of studentenclubs promoten heel hard het Duitse idee.
Metternich die zelf ultraconservatief en een grote tegenstander is voor liberalisme en nationalisme
dacht dat achter elke protestbeweging een revolutionair complot zat en geloofde dat deze groepen
erop uitwaren om de monarchie te verwerpen, de aristocratie te vermoorden en een chatotische
republiek te stichten zoals in de Franse Revolutie is gebeurd.
→ die angst was sterk overdreven!
Studenten waren het mikpunt van Metternich omdat ze de voortrekkers waren van nationalisme en
liberalisme, zich organiseerden in studentenverenigingen, en een dreiging vormden voor het
conservatieve evenwicht dat Metternich wilde bewaren.
De congresperiode (1815-1822)
Dit is een periode waar de grootmachten regelmatig samen kwamen als een soort opvolging van
Wenen en toepassing van de Heilige Alliantie. Ze wouden het concert-regime verder uitbouwen
doorheen een aantal congressen waar 3 vragen centraal stonden.
- Wanneer gaan we de Weense principes toepassen
- Waar gaan we deze toepassen
- Hoe sterk moeten we het concert organisatorisch uitbouwen
→ rond deze vragen ontsonden snel ideologische tegenstellingen. De liberale britten waren meer
terughoudender dan de oostenrijkers wat betreft interventies. Hierdoor bleef het wantrouwen
tussen de grootmachten aanwezig. De kleinere landen trokken vaak zelf ook gewoon hun eigen plan.
1. Het congres van Aken
Over 3 punten vond men hier een akkoord:
6
Conflict & samenwerking – van 1815 tot heden
Rode draad doorheen het vak: zoektocht naar “veiligheidsarchitectuur”: hoe en waarom werd oorlog
soms vermeden en soms niet; afwisseling van samenwerking en confrontatie. Je kan het opdelen in 5
ordes; elk min of meer een gelukte poging om stabiliteit te creëren.
1. De Weense orde (1815-1870): samenwerking, geopolitieke stabiliteit en antirevolutionaire
restauratie
- Het jaar 1815 en de vestiging van de Weense orde
- Het Europese Concert in actie
- De oosterse kwestie
- Europa rond 1848, revolutie en restauratie
- Van de Krimoorlog tot de Duitse eenmaking
2. De Berlijnse orde (1871-1914): het nieuwe Duitsland, Europa en het imperialisme
- Europa en de politiek van Bismarck
- Het nieuwe imperialisme
- De langzame vorming van twee blokken
- De eerste wereldoorlog
3. De orde van Versailles (1919-1940): van mislukte vredesregeling naar een nieuwe
wereldoorlog
- De vrede van Versailles en de jaren 1920
- De ondergang van Versailles en de Tweede Wereldoorlog
4. De orde van Jalta (1945-1989): Koude Oorlog en dekolonisatie onder nucleaire dreiging
- Het begin van de institutionalisering van de koude oorlog
- De Koude Oorlog in het verre oosten
- De Communistische wereld na Stalin
- Dekolonisatie en de Koude Oorlog
- De wapenwedloop en de Cubaanse rakettencrisis
- De oorlog in Vietnam
- Detente
- De Tweede Koude Oorlog
- Het einde van de Koude Oorlog
5. Periode na de Koude Oorlog (1989- …): Van Pax Americana naar een multipolaire wereld
- Een nieuwe wereldorde?
- Naar een postwesterse wereldorde
→ Geen economische of culturele ontwikkelingen of binnenlandse politieke (tenzij relevant).
Grootmachten en hoe ze de wereld beheersen met een nadruk op Europese mogendheden én hun
invloed op het Zuiden + het verzet hiertegen & hoe de wereld veranderd is sinds 1815.
Het jaar 1815 en de vestiging van de Weense orde
Het congres van Wenen (1814-1815):
Voorgeschiedenis
Centraal in het 18e -eeuwse denken → machtsevenwicht: onder de grote spelers moest er evenwicht
zijn qua macht, alleen zo kan het statensysteem georganiseerd worden. “Monarchie universelle”
moest vermeden worden: proberen te voorkomen dat er geen staat zo groot was dat hij alleen zou
kunnen regeren.
1
,→ Tussen de grootmachten heersten constant diep wantrouwen dat zorgde voor onuitputtelijk
conflict.
- Voorbeeld hiervan is de 3 Poolse deling: Oostenrijk, Pruisen en Rusland verdeelden
het onafhankelijk koninkrijk Polen onder elkaar tot er niets van overbleef.
Grote spelers ten tijde van het congres = VK, FR, Pruisen, Rusland, Oostenrijk.
1789: Franse revolutie kwam op gang en maakte komaf met het idee dat monarchen besturen omdat
“God het zo gewild heeft” en de koning werd onthoofd.
→ Conservatief legitimisme = alleen oude, traditionele vorstenhuizen mogen legitiem
regeren omdat zij goddelijk of historisch het recht hebben.
Napoleon duwt de Franse revolutie in autoritaire richting en verbreekt de monarchie universelle. Hij
veroverde grootste deel van Europa vanaf Spanje, Dui, BE, … → hij bezat “vazalstaten” = staten die
min of meer zekere mate van autonomie hebben maar in ruil trouw zweren aan dominante macht.
Dankzij de “levée en masse” (dienstplicht) en zijn vernieuwde strategie won FR telkens de oorlog.
Énkel GB en Rusland ontsnapte aan de dominantie van de Fransen
- GB: ligt buiten continent dus redelijk beschermd + vernietigde in 1804 de Franse
Vloot
- Rusland: strategische diepte & grootste landmacht
→ Komen als 2 grootte machten uit het Napoleons rijk
De geboorte van de Weense orde:
Congres van Wenen is een reactie op de revolutionaire terreur & napoleontische expansie van FR.
Door de Napoleontische oorlogen was er destabilisering: bedreiging van positie en leven van vorsten
en de adel maar ook het machtsevenwicht. Frankrijk moet ingedamd worden!
9 juni 1815 → slotakte van het Congres van Wenen: zorgde voor transformatie van de EU-politiek →
meer terughoudendheid, respect voor elkaars belangen, samenwerking en overleg. Belangrijk was
dat men zeker niet wou teruggaan naar eeuwige oorlog gedoe van de 18e -19e eeuw dus zorgde ze
ervoor dat Frankrijk vol buffers kwam te staan waar het Koninkrijk der Nederlanden een voorbeeld
van is. Naast FR begon de angst voor Rusland ook te komen.
Intellectuele bronnen van Weense regeling
In de zoektocht naar die nieuwe veiligheidsarchitectuur in Europa zijn een aantal denkstromingen
belangrijk geweest:
1. Edmund Burke
- Hij was een anti-revolutionair, pro monarchie en pro kerk: je kan niet zomaar
wegwerpen zoals de Fransen wouden doen (verwerpt revolutionair geweld); een
samenleving is organisch gegroeid en kan je dus niet van dag op dag veranderen.
Conservatieve en promonarchische speelt dus een rol in Wenen
o Conservatief legitimisme
o Principe van dynastische legitimiteit: het recht om te regeren obv
erfopvolging binnen een koninklijke familie
2. Immanuel Kant (verlichtingsdenker: dacht na over hoe we moeten streven naar de
vrede)
- “over de eeuwige vrede”: hij ziet dat in republieken (democratie) die samengaan (EU
avant la lettre), een federatie met vrije handel, verwerpt het machtsevenwicht zoals
dat in de 18e eeuw bestond dus. Staten zijn in staat hun eigen belangen te
overstijgen voor het grotere doel.
2
, → Weense regeling was antirevolutionair: geen revolutionair geweld (conservatief
legitimisme)
Naar het congres van Wenen
Een nieuw gegeven: “intens diplomatiek overleg” → doordat de 5 grootmachten altijd samen in de
opmars naar Parijs kwamen begonnen te elkaar goed te kennen, dat zorgt voor de mogelijkheid van
onderling vertrouwen en een groepsgevoel.
Opmars naar parijs: tijdens de Napoleontische oorlogen trokken geallieerde legers (OOS,
PRUI, RUS, ENG, …) op naar Parijs om Napoleon te verslaan.
We kunnen daarom spreken van “transformation of European politics”(besef tot noodzaak van
samenwerking): grootte shift tussen voor en na Napoleon in het met elkaar omgaan, soort culturele
verschuiving die belangrijk is geweest, terug samenkomen waar grootmachten centrale rol krijgen +
ook in de toekomst samenwerken voor stabiliteit.
De alliante bleef dus sterk door: Metternich (Oost) , Castlereagh (GB), Tsaar Alexander (Rus), de
Tayllerand (FR), Hardenberg (PRUI) → machtsevenwicht was belangrijk, schrik voor een nieuwe
Franse revolutionaire expansie, maar ook vooral samenwerking zodat er ook vrede was na de
vredesconferentie. Revolutie moest vermeden worden door herordening van Europa op nationale,
liberale en constitutionele basis.
Uitgangspunten Congres van Wenen
1. Gemeenschappelijke “restauratie”
In het binnenland betekent dat het herstel van dysnatische legitimiteit en internationaal
betekent dat het herstel van het machtsevenwicht. Als die twee zouden botsen dan is er
compenstie voorzien: iets opgeven is iets in ruil krijgen.
2. Men weet dat men NIET alles kan terugschroeven (bv Code Napoleon, grondwetten in
individuele staten, territoriale regeling in Duitsland)
3. Invloed van verlichtingsdenkers:
Oorlog moest vermeden worden want iedereen was het beu. Verlichtingsdenkers dachten al
eerder na over herorganisatie v Europa
2 ECHT grote spelers (belangen wegen zwaar door)
GROOT-BRITANNIË RUSLAND
Wilden buiten-Europese maritieme belangen Wenste een leidende politieke rol in Europa en
veiligstellen en op het continent rust creëren, territoriale winst + dromen van een nieuwe
een dam tegen FR uitbouwen, maar tegelijk ook Europese confederatie volgens de eigen ideeën.
beducht voor groeiende macht van RUS ➢ Grootse landmacht en troepenmacht
➢ De twee in toom houden en intern ➢ “Rusland heeft doorslaggevende rol
isolationisme (=zich terugtrekken uit gespeeld in oorlog en moet beloond
buitenlandse conflicten én zich richten worden”
op interne stabiliteit en herstel van de ➢ Alexander 1 was ambitieus en
oude orde.) idealistisch
➢ Grootste zeemacht + financier vd
oorlog
➢ Wil machtsevenwicht in EU om zich op
handel en kolonies te concentreren
(koloniale ambities)
3 kleinere spelers
3
, FRANKRIJK OOSTENRIJK PRUISEN
Franse rol in EU moet terug Kwetsbaar zowel intern als Uitermate zwak; kwetsbaar
erkend worden, voorstander v extern aangezien het grenst voor FR en RUS, vrees voor FR:
machtsevenwicht (vrees voor aan Rusland. Vreest voor Pruisen en DUItsers in het
te machtig Pruisen) Russische macht en algemeen willen het verzwakt
➢ Willen hun gebied in democratie. Rivaliseerd met zien; wil gebieduitbreiding ten
Wenen zo groot Pruisen over leiderschap in koste van kleine Duitse
mogelijk maken en Duitse gebieden. Nadruk op vorstendommen en FR;
daar slagen ze redelijk machtsevenwicht en rivaliseert met Oostenrijk in
goed in. dynastieke legitimiteit. Duitsland
➢ Dynastieke legitimiteit ➢ Staat wordt enkel Dilemma in Duitse gebieden:
+ wouden invloed in bijeengehouden door ➢ Te zwak DUI: gevaar
Spanje en It herstellen. de monarchie. voor FR expansie
➢ Te sterk DUI
(eventueel verenigd):
gevaar voor
machtsevenwicht in
EU
➢ Metternich wil geen
sterk verenigd DUI:
moeilijk voor
veelvolkerenstaat
Oostenrijk
Het congres van wenen zelf
Op voorhand waren er veel afspraken al gemaakt: zoals de Fransen grenzen bijvoorbeeld. De
belangrijke beslissingen werden genomen door de “grote 5” , soms in commissies. Grootmachten
eifen zich eindbeslissingen toe.
Oprichting van de eerste moderne technische internationale organisatie: “internationale commissie
voor de Navigatie op de Rijn” (lidmaatschap van alle oeverstaten) → regelt tot op vandaag de
scheepvaart op de Rijn. Heeft gezorgd voor vrije doorvaart, gemeenschappelijk beheer v tol voor
onderhoud. (opgericht in congres)
De grootste spanning ging over Polen:
- GB: herstek vh onafhankelijke koninkrijk als buffer tegen Rusland
- Rusland: constitutionele monarchie met tsaar Alexander aan het hoofd
→ conpromis: een deel werd uitgeroepen tot koninkrijk Polen, maar was toch onderworpen aan
Rusland en Pruisen kreeg het noorden van Saksen.
De Weense regeling is vastgelegd in 5 verdragen (tss 1814-1815): enkel slotakte v Wenen kennen (9
juni 1815) → er zijn dus veel verdragen gemaakt voor en na de regeling.
1. Territoriale bepalingen
Er werd een compromis gesloten tussen de vorsten die hun gebieden terug kregen (dynastieke
legitimiteit) en het machtsevenwicht.
- Frankrijk en zijn grenzen;
o Constitutionele monarchie onder druk v VK
o Kregen geen schadevergoeding en de troepen v geallieerden zouden snel
weggaan uit het land
4
, o Kreeg bepaalde veroverde gebieden terug + behield groot deel v kolonies
(uiteindelijk toch nog wel wat gebieden moeten afstaan)
o Er was sprake van een revanchistische minderheid wat betekent dat er maar
een kleine groep vond dat het nieuwe regime moest opdraaien voor
Napoleon → men wou dus eigenlijk geen revanchisme
- Een dam tegen Frankrijk (bufferstaten)
o → nieuw verenigd koninkrijk der nederlanden v prins Wilem 1 (staat in gent)
o Pruisen speelde een belangrijke rol in verdediging rond Fr want ze kregen
gebiedsuitbreiding
o Zwitserse confederatie → neutrale bufferstaat.
- Oostenrijk had de dominante macht in Italië
- Pruisen werd uitgebreid met Saksen en Rijnland
- Duitsland: alle staten overkoepelen door de Duitse Bond: belangrijkste taak was een
gemeenschappelijke defensie tegen FR → “collectieve veiligheid”: als 1 staat wordt
aangevallen, moet de rest bijspringen!
- Poolse deling van vorige eeuw blijft met nieuwe kleine staat onder controle v
Rusland, personele unie= ‘Congres-Polen’, andere gebieden naar Pruisen en
Oostenrijjk
2. Organisatie van het concert van Europa
Alexander 1 kwam het het idee om de christelijke moraal te herstellen in Europa en het bevrijden van
revolutionaire waanideeën → voorstel tot Heilige Alliantie: onderlinge broederschap en wederzijdse
bijstand bevorderen (liberale vredesideeën) MAAR Metternich veranderde het in conservatieve
alliantie vd gekroonde hoofden tegen liberalisme en nationalisme
GB houd zich neutraal: niet tegen niet voor. (“a piece of sublime mysticism and nonsense”)
Viervoudige Alliantie (GB, RS, PR, O) → tegen de terugkeer van de Franse agressie en Bonaparte;
vooruitzicht op toekomstige samenwerking om vrede te bewaren, vormt het basis voor Concert van
Europa, ondanks ideologische verschillen.
5
, Zo ontstaat het “concert de l’Europe” → machtsevenwicht moest meer zijn dan louter mechanisch
machtsevenwicht. Geen unilaterale acties. Europese problemen moeten door de grootmachten
samen worden opgelost.
Machtsevenwicht wordt gekenmerkt door waarden en dat is nieuw. Grootmachten hebben speciale
privileges maar ook verantwoordelijkheden. Je kan het concert zien als een voorloper van de VN-
veiligheidsraad alhoewel die wel wat formeler is en is vastgelegd in verdragen.
In 1818 neemt ook FR deel aan het concert → (congres v aken) zo komt er vrede door een
georganiseerd machtsevenwicht en politiek equilibrium.
Het Europese Concert in actie
Nationalisme en liberalisme
In het congres van Wenen wou men dus eigenlijk een einde maken aan democratie en liberalisme
maar toch bleef het liberalisme bestaan. Overal streefden naties naar liberale vrijheden,
burgerrechten en democratie, sommigen gematigder dan anderen. Naast het liberalisme had de
Franse revolutie ook het nationalisme aangewakkerd. Deze twee ging vaak maar niet altijd samen.
Er ontstonden dus verschillende bewegingen in Europa zonder dat er een centraal geleide organisatie
was en de bestaande orde was bedreigd:
- Polen was ontevreden met de uitslag van het congres en wil Polen van voor de 3-
deling herstellen
- Hongarije streefde naar het herstel van rechten die z ein hun oude koinkrijk hadden
gehad
- Duitsland en Italië streefde naar de eenwording van al hun gebieden = ‘verenigs’
nationalisme
o Burschenschaften of studentenclubs promoten heel hard het Duitse idee.
Metternich die zelf ultraconservatief en een grote tegenstander is voor liberalisme en nationalisme
dacht dat achter elke protestbeweging een revolutionair complot zat en geloofde dat deze groepen
erop uitwaren om de monarchie te verwerpen, de aristocratie te vermoorden en een chatotische
republiek te stichten zoals in de Franse Revolutie is gebeurd.
→ die angst was sterk overdreven!
Studenten waren het mikpunt van Metternich omdat ze de voortrekkers waren van nationalisme en
liberalisme, zich organiseerden in studentenverenigingen, en een dreiging vormden voor het
conservatieve evenwicht dat Metternich wilde bewaren.
De congresperiode (1815-1822)
Dit is een periode waar de grootmachten regelmatig samen kwamen als een soort opvolging van
Wenen en toepassing van de Heilige Alliantie. Ze wouden het concert-regime verder uitbouwen
doorheen een aantal congressen waar 3 vragen centraal stonden.
- Wanneer gaan we de Weense principes toepassen
- Waar gaan we deze toepassen
- Hoe sterk moeten we het concert organisatorisch uitbouwen
→ rond deze vragen ontsonden snel ideologische tegenstellingen. De liberale britten waren meer
terughoudender dan de oostenrijkers wat betreft interventies. Hierdoor bleef het wantrouwen
tussen de grootmachten aanwezig. De kleinere landen trokken vaak zelf ook gewoon hun eigen plan.
1. Het congres van Aken
Over 3 punten vond men hier een akkoord:
6
