Samenvatting Sociaal Beleid
Inhoud
1. Algemene inleiding ............................................................................................................. 3
1.1. Ten geleide................................................................................................................... 3
1.2. Wat is sociaal beleid? .................................................................................................. 3
1.3. Wat is de welvaartsstaat?............................................................................................ 4
1.3.1. Definitie ................................................................................................................ 4
1.3.2. Analyse van de definitie (essentiële bestanddelen/kenmerken van de
welvaartsstaat) ................................................................................................................... 4
1.3.3. Het waarom van een welvaartsstaat ................................................................... 5
1.3.4. Doelstellingen en functies van de welvaartsstaat ............................................... 6
1.4. Inkomens(verdeling) en welvaart (inkomen vs welvaart) ........................................... 6
1.5. Markteconomie vs politieke economie ....................................................................... 7
1.6. Welvaartsstaten in internationaal perspectief ............................................................ 7
2. Heden en verleden van de welvaartsstaat ......................................................................... 9
2.1. De welvaartsstaat in historisch perspectief ................................................................ 9
2.2. De crisis van de welvaartsstaat?................................................................................ 12
2.3. Determinanten van de crisis (welke sociale veranderingen?) .................................. 12
2.3.1. Veranderingen op de arbeidsmarkt (sociaaleconomische veranderingen) ....... 13
2.3.2. Demografische veranderingen ........................................................................... 14
2.3.3. Teloorgang van het kostwinnersmodel (culturele verandering) ....................... 14
2.4. De actieve welvaartsstaat.......................................................................................... 15
2.4.1. De voornaamste kenmerken van de actieve welvaartsstaat ............................. 16
2.4.2. Activering kritisch bekeken ................................................................................ 17
2.5. Nieuwe transformaties .............................................................................................. 17
3. De sociale organisatie van de welvaartsstaat .................................................................. 18
3.1. Inleiding ..................................................................................................................... 18
3.2. De overlegeconomie: elementen en beginselen ....................................................... 18
3.3. Instellingen van sociaal overleg ................................................................................. 19
3.4. Vakbonden (syndicaten) en hun kenmerken ............................................................ 20
3.5. Werkgeversorganisaties en hun kenmerken ............................................................. 21
3.6. Social-profit organisaties ........................................................................................... 21
3.7. En de overheid als derde partij? ................................................................................ 22
3.8. Instrumenten van sociaal overleg en overeenkomst ................................................ 22
1
, 3.9. Evaluatie (en uitdagingen) van het sociaal overleg ................................................... 23
4. De financiering van de welvaartsstaat: over sociale zekerheid en sociale bijstand ........ 23
4.1. Inleiding ......................................................................................................................... 23
4.2. Belastingen .................................................................................................................... 24
4.2.1. De functie van belastingen ..................................................................................... 24
4.2.2. Soorten belastingen ............................................................................................... 24
4.2.3. Belastingdruk .......................................................................................................... 25
4.3. Sociale zekerheid ........................................................................................................... 25
4.3.1. Wat is de sociale zekerheid .................................................................................... 26
4.3.2. Organisatie van de sociale zekerheid ..................................................................... 26
4.3.3. Financiering van de sociale zekerheid .................................................................... 28
4.4. Begrotingstekorten en de staatsschuld ........................................................................ 29
5. Inkomensverdeling, armoede en ongelijkheid ................................................................. 30
5.1. Inleiding ......................................................................................................................... 30
5.2. Fundamentele begrippen .............................................................................................. 30
5.3. Inkomensverdeling en -ongelijkheid in België .............................................................. 31
5.3.1. Evolutie doorheen de tijd ....................................................................................... 31
5.3.2. Inkomens- versus vermogensverdeling ................................................................. 32
5.3.3. Het probleem van inkomensongelijkheid .............................................................. 33
5.4. Armoede en ongelijkheid .............................................................................................. 34
5.4.1. Definities ................................................................................................................ 34
5.4.2. Meting van armoede .............................................................................................. 35
5.4.3. Aantal armen en hun kenmerken .......................................................................... 37
5.5. Ongelijke verdeling aan sociale goederen en diensten en het Mattheüseffect ....... 38
5.5.1. Universeel versus selectief beleid ...................................................................... 38
5.5.2. Verklaring en interpretatie van het Mattheüseffect ......................................... 39
2
,1. Algemene inleiding
1.1. Ten geleide
1.2. Wat is sociaal beleid?
“Het sociaal beleid is het optreden van de overheid met het oog op het behouden, scheppen of
veranderen van sociale bestaans- en ontwikkelingsvoorwaarden van de burgers in functie van het
algemeen welzijn.”
Sociale bestaans- en ontwikkelingsvoorwaarden duiden op waarover je moet beschikken om (sociaal)
te kunnen bestaan of om te kunnen ontwikkelen.
→ Sociale bestaansvoorwaarden = materiële welvaartscondities
Voorbeelden hiervan zijn:
▪ Voeding
▪ Onderdak (= alles wat te maken heeft met huisvesting)
▪ Werk
▪ …
→ Sociale ontwikkelingsvoorwaarden = immateriële welvaartscondities
Voorbeelden hiervan zijn:
▪ Onderwijs
▪ Cultuur
▪ …
Analyse van de definitie
A. Sociaal beleid is een macroaangelegenheid die zich richt tot de ganse bevolking (universeel)
of tot grote categorieën van mensen (categoriaal).
= in tegenstelling tot het sociaal werk, dat zich vooral op micro- of mesoniveau bezighoudt
met problemen van individuen/kleine groepen. Zij opereren in organisaties waar ze het
sociale overheidsbeleid uitvoeren (bv. OCMW, mutualiteiten, …).
➔ Grotendeels de verantwoordelijkheid van de overheid. MAAR: evengoed van de sociale
zekerheid (RIZIV, RVA, …) en diverse sociale organisaties die deelnemen aan deze
overheidstaak.
= dragers/actoren van sociaal beleid
B. Sociaal beleid ≠ sociale politiek
Sociaal beleid Sociale politiek
➢ Te maken met een optimale ‘doel- ➢ Irrationeel en niet-beheersbaar:
middel’ relatie (= Met welke middelen machtsverhoudingen (strijd,
kan met een sociaal doel/probleem onderhandeling, debat, …)
bereiken en binnen welke tijdscontext?) ➢ Laten zich leiden door ideologische
→ zoeken naar een bestendige overwegingen
(duurzame) oplossing als antwoord op ➢ Irrationeel handelen
een sociaal probleem.
➢ Wetenschappelijk onderbouwd
➢ Rationeel handelen
3
, C. Sociaal beleid = sociale wetenschap met een interdisciplinair en prescriptief karakter:
➢ Interdisciplinair = Ideeën vanuit sociologie, politiek, economie en demografie
samenbrengen.
➢ Prescriptief = Men schrijft voor wat er moet gebeuren en doet voorstellen.
D. Doel = sociale bestaans- en ontwikkelings-voorwaarden van mensen beïnvloeden
(verhogen, wijzigen, veranderen, garanderen…)
➢ Geëvolueerd van armoedebeleid naar breder sociaal en universeel beleid
→ voorwerp is ruimer geworden en toegankelijker voor meer mensen
E. Welzijn versus welvaart?
➢ Begrip welvaart dekt in deze context zowel welvaart (= materieel, bv. Inkomen,
huisvesting) als welzijn (= meer immaterieel, ontplooiing, bv. kunnen participeren aan
cultuur).
➢ De welzijnszorg is dus een bestanddeel van de welvaartsstaat.
F. Relatief karakter van sociaal beleid (naar tijd/ plaats/ context)
➢ Concrete invulling van de welvaartsstaat verschilt naargelang tijd en regio.
➢ Wat betreft geschiedenis: sociaal beleid is gegroeid vanuit de sociale kwestie van de
19de eeuw.
1.3. Wat is de welvaartsstaat?
1.3.1. Definitie
“De samenlevingsvorm van geïndustrialiseerde en postgeïndustrialiseerde markteconomieën waarin
burgerlijke, politieke en sociale grondrechten van de burger, met het oog op zijn materiële welvaart
en de bevordering van zijn kansen tot ontplooiing, binnen een wettelijk kader, effectief (dat wil
zeggen door de inzet van beleidsinstrumenten en –technieken) worden gewaarborgd. De
welvaartsstaat is een eigen type van welvaartsverdeling en een eigen type van beleid en
besluitvorming daarrond.”
1.3.2. Analyse van de definitie (essentiële bestanddelen/kenmerken van de welvaartsstaat)
A. Landen met een hoog welvaartspeil/levensstandaard
B. Samenspel tussen overheid en vrije markt: een gemengde of de sociale markteconomie
➢ De overheid treedt op met allerhande sociale wetgeving, productie van sociale goederen
en diensten, … MAAR: principieel behoud van de vrije markt
➢ Samengaan van het economische (vrije markt) met het sociale (overheid).
➢ Sociale markteconomie = een stelsel waarin de ondernemingen en de vrije markt de taak
van schepping/verdeling van de welvaart uitoefenen. MAAR: hierbij treedt de overheid
op om de nadelige gevolgen/tekortkomingen van de vrijemarkteconomie te voorkomen.
➢ Keynesiaanse doctrine die de vrijemarkteconomie combineert met actief
overheidsingrijpen staat hier kortom centraal (uitgangspunt). Kapitalistisch systeem blijft
behouden, maar wordt getemperd door de overheidstussenkomsten die gericht zijn op
bestaanszekerheid voor allen → zo zorgt de sociale markteconomie voor sociale vrede.
4
Inhoud
1. Algemene inleiding ............................................................................................................. 3
1.1. Ten geleide................................................................................................................... 3
1.2. Wat is sociaal beleid? .................................................................................................. 3
1.3. Wat is de welvaartsstaat?............................................................................................ 4
1.3.1. Definitie ................................................................................................................ 4
1.3.2. Analyse van de definitie (essentiële bestanddelen/kenmerken van de
welvaartsstaat) ................................................................................................................... 4
1.3.3. Het waarom van een welvaartsstaat ................................................................... 5
1.3.4. Doelstellingen en functies van de welvaartsstaat ............................................... 6
1.4. Inkomens(verdeling) en welvaart (inkomen vs welvaart) ........................................... 6
1.5. Markteconomie vs politieke economie ....................................................................... 7
1.6. Welvaartsstaten in internationaal perspectief ............................................................ 7
2. Heden en verleden van de welvaartsstaat ......................................................................... 9
2.1. De welvaartsstaat in historisch perspectief ................................................................ 9
2.2. De crisis van de welvaartsstaat?................................................................................ 12
2.3. Determinanten van de crisis (welke sociale veranderingen?) .................................. 12
2.3.1. Veranderingen op de arbeidsmarkt (sociaaleconomische veranderingen) ....... 13
2.3.2. Demografische veranderingen ........................................................................... 14
2.3.3. Teloorgang van het kostwinnersmodel (culturele verandering) ....................... 14
2.4. De actieve welvaartsstaat.......................................................................................... 15
2.4.1. De voornaamste kenmerken van de actieve welvaartsstaat ............................. 16
2.4.2. Activering kritisch bekeken ................................................................................ 17
2.5. Nieuwe transformaties .............................................................................................. 17
3. De sociale organisatie van de welvaartsstaat .................................................................. 18
3.1. Inleiding ..................................................................................................................... 18
3.2. De overlegeconomie: elementen en beginselen ....................................................... 18
3.3. Instellingen van sociaal overleg ................................................................................. 19
3.4. Vakbonden (syndicaten) en hun kenmerken ............................................................ 20
3.5. Werkgeversorganisaties en hun kenmerken ............................................................. 21
3.6. Social-profit organisaties ........................................................................................... 21
3.7. En de overheid als derde partij? ................................................................................ 22
3.8. Instrumenten van sociaal overleg en overeenkomst ................................................ 22
1
, 3.9. Evaluatie (en uitdagingen) van het sociaal overleg ................................................... 23
4. De financiering van de welvaartsstaat: over sociale zekerheid en sociale bijstand ........ 23
4.1. Inleiding ......................................................................................................................... 23
4.2. Belastingen .................................................................................................................... 24
4.2.1. De functie van belastingen ..................................................................................... 24
4.2.2. Soorten belastingen ............................................................................................... 24
4.2.3. Belastingdruk .......................................................................................................... 25
4.3. Sociale zekerheid ........................................................................................................... 25
4.3.1. Wat is de sociale zekerheid .................................................................................... 26
4.3.2. Organisatie van de sociale zekerheid ..................................................................... 26
4.3.3. Financiering van de sociale zekerheid .................................................................... 28
4.4. Begrotingstekorten en de staatsschuld ........................................................................ 29
5. Inkomensverdeling, armoede en ongelijkheid ................................................................. 30
5.1. Inleiding ......................................................................................................................... 30
5.2. Fundamentele begrippen .............................................................................................. 30
5.3. Inkomensverdeling en -ongelijkheid in België .............................................................. 31
5.3.1. Evolutie doorheen de tijd ....................................................................................... 31
5.3.2. Inkomens- versus vermogensverdeling ................................................................. 32
5.3.3. Het probleem van inkomensongelijkheid .............................................................. 33
5.4. Armoede en ongelijkheid .............................................................................................. 34
5.4.1. Definities ................................................................................................................ 34
5.4.2. Meting van armoede .............................................................................................. 35
5.4.3. Aantal armen en hun kenmerken .......................................................................... 37
5.5. Ongelijke verdeling aan sociale goederen en diensten en het Mattheüseffect ....... 38
5.5.1. Universeel versus selectief beleid ...................................................................... 38
5.5.2. Verklaring en interpretatie van het Mattheüseffect ......................................... 39
2
,1. Algemene inleiding
1.1. Ten geleide
1.2. Wat is sociaal beleid?
“Het sociaal beleid is het optreden van de overheid met het oog op het behouden, scheppen of
veranderen van sociale bestaans- en ontwikkelingsvoorwaarden van de burgers in functie van het
algemeen welzijn.”
Sociale bestaans- en ontwikkelingsvoorwaarden duiden op waarover je moet beschikken om (sociaal)
te kunnen bestaan of om te kunnen ontwikkelen.
→ Sociale bestaansvoorwaarden = materiële welvaartscondities
Voorbeelden hiervan zijn:
▪ Voeding
▪ Onderdak (= alles wat te maken heeft met huisvesting)
▪ Werk
▪ …
→ Sociale ontwikkelingsvoorwaarden = immateriële welvaartscondities
Voorbeelden hiervan zijn:
▪ Onderwijs
▪ Cultuur
▪ …
Analyse van de definitie
A. Sociaal beleid is een macroaangelegenheid die zich richt tot de ganse bevolking (universeel)
of tot grote categorieën van mensen (categoriaal).
= in tegenstelling tot het sociaal werk, dat zich vooral op micro- of mesoniveau bezighoudt
met problemen van individuen/kleine groepen. Zij opereren in organisaties waar ze het
sociale overheidsbeleid uitvoeren (bv. OCMW, mutualiteiten, …).
➔ Grotendeels de verantwoordelijkheid van de overheid. MAAR: evengoed van de sociale
zekerheid (RIZIV, RVA, …) en diverse sociale organisaties die deelnemen aan deze
overheidstaak.
= dragers/actoren van sociaal beleid
B. Sociaal beleid ≠ sociale politiek
Sociaal beleid Sociale politiek
➢ Te maken met een optimale ‘doel- ➢ Irrationeel en niet-beheersbaar:
middel’ relatie (= Met welke middelen machtsverhoudingen (strijd,
kan met een sociaal doel/probleem onderhandeling, debat, …)
bereiken en binnen welke tijdscontext?) ➢ Laten zich leiden door ideologische
→ zoeken naar een bestendige overwegingen
(duurzame) oplossing als antwoord op ➢ Irrationeel handelen
een sociaal probleem.
➢ Wetenschappelijk onderbouwd
➢ Rationeel handelen
3
, C. Sociaal beleid = sociale wetenschap met een interdisciplinair en prescriptief karakter:
➢ Interdisciplinair = Ideeën vanuit sociologie, politiek, economie en demografie
samenbrengen.
➢ Prescriptief = Men schrijft voor wat er moet gebeuren en doet voorstellen.
D. Doel = sociale bestaans- en ontwikkelings-voorwaarden van mensen beïnvloeden
(verhogen, wijzigen, veranderen, garanderen…)
➢ Geëvolueerd van armoedebeleid naar breder sociaal en universeel beleid
→ voorwerp is ruimer geworden en toegankelijker voor meer mensen
E. Welzijn versus welvaart?
➢ Begrip welvaart dekt in deze context zowel welvaart (= materieel, bv. Inkomen,
huisvesting) als welzijn (= meer immaterieel, ontplooiing, bv. kunnen participeren aan
cultuur).
➢ De welzijnszorg is dus een bestanddeel van de welvaartsstaat.
F. Relatief karakter van sociaal beleid (naar tijd/ plaats/ context)
➢ Concrete invulling van de welvaartsstaat verschilt naargelang tijd en regio.
➢ Wat betreft geschiedenis: sociaal beleid is gegroeid vanuit de sociale kwestie van de
19de eeuw.
1.3. Wat is de welvaartsstaat?
1.3.1. Definitie
“De samenlevingsvorm van geïndustrialiseerde en postgeïndustrialiseerde markteconomieën waarin
burgerlijke, politieke en sociale grondrechten van de burger, met het oog op zijn materiële welvaart
en de bevordering van zijn kansen tot ontplooiing, binnen een wettelijk kader, effectief (dat wil
zeggen door de inzet van beleidsinstrumenten en –technieken) worden gewaarborgd. De
welvaartsstaat is een eigen type van welvaartsverdeling en een eigen type van beleid en
besluitvorming daarrond.”
1.3.2. Analyse van de definitie (essentiële bestanddelen/kenmerken van de welvaartsstaat)
A. Landen met een hoog welvaartspeil/levensstandaard
B. Samenspel tussen overheid en vrije markt: een gemengde of de sociale markteconomie
➢ De overheid treedt op met allerhande sociale wetgeving, productie van sociale goederen
en diensten, … MAAR: principieel behoud van de vrije markt
➢ Samengaan van het economische (vrije markt) met het sociale (overheid).
➢ Sociale markteconomie = een stelsel waarin de ondernemingen en de vrije markt de taak
van schepping/verdeling van de welvaart uitoefenen. MAAR: hierbij treedt de overheid
op om de nadelige gevolgen/tekortkomingen van de vrijemarkteconomie te voorkomen.
➢ Keynesiaanse doctrine die de vrijemarkteconomie combineert met actief
overheidsingrijpen staat hier kortom centraal (uitgangspunt). Kapitalistisch systeem blijft
behouden, maar wordt getemperd door de overheidstussenkomsten die gericht zijn op
bestaanszekerheid voor allen → zo zorgt de sociale markteconomie voor sociale vrede.
4
