Klinische psychologie
LES 1: inleiding in de klinische psychologie
Deel 1 inleiding algemeen klinische psychologie en psychopathologie
Waar of niet waar?:
- Het aantal mensen dat ooit met een psychische stoornis te maken krijgt, is eerder klein. Onwaar
(zelf heel groot)
- Psychische problemen zoals depressie kunnen door mensen uit verschillende culturen
verschillend worden beleefd. Waar (in sommige culturen lichamelijk in andere culturen meer
gericht op gevoelens)
- Een paar honderd jaar geleden kon je bij wijze van ‘uitje’ een kijkje nemen bij de bewoners van
het plaatstelijke gesticht. Waar
1. definiëring
1.1 de term klinisch
o Een subdiscipline van de psychologie (net zoals A&O van TP)
o Andere subdisciplines:
- Arbeids – en organisatie psychologie
- School – en pedagogische psychologie
o Grootste groep: 50%
o Verkeerde indruk over de klinische psychologie, het is meer dan werken in een ziekenhuis.
1.2 definitie
o afwijkend, slecht aangepast gedrag
o kern = psychische problemen en stoornissen en klinische stoornissen.
o MAAR…: Wat met problemen op somatisch vlak?
o wat met pijn of het hebben van een chronische aandoening (kanker) waar de problemen
meervoudig bepaald zijn en psychologische factoren een rol spelen? Omgaan met kanker
zijn normale reacties op abnormale situaties. Behoren die dan ook tot de klinische
psychologie? 2 standpunten:
1. gezondheidsproblemen = klinische psychologie
2. gezondheidsproblemen = gezondheidspsychologie
- hoge gezondheidsgraad:
De autonome ontwikkeling en toepassing van theorieën, methoden en technieken van de
psychologie als wetenschap in de bevordering van de gezondheid, de screening, psychologische
diagnose en assessment van gezondheidsproblemen en de preventie van en interventie bij deze
problemen bij mensen
- Handboek:
de tak van de psychologie die zich bezighoudt met de beschrijving, de oorzaken en de behandeling
van psychische stoornissen om het geestelijk welzijn te bevorderen.
Kern blijft dus: psychiatrische stoornissen
Probleem: met welk afwijkend gedrag houden we ons bezig? Waar ligt de grens tussen
normaal en abnormaal? Wanneer is iets ongewenst en gewenst? Het heeft te maken met
normen en met wat we gewoon zijn.
Probleem: met welk afwijkend gedrag houden we ons bezig?
Focus van toegepaste psychologie:
1
, - Rood: domeinen van complexe psychische stoornissen proberen van af te houden in onze
opleiding, we komen er wel vaak mee in contact.
- Groen (linkerzijde): domeinen waarin PC wel belangrijke taken heeft en een belangrijke
plaats in heeft. Dit omvat de risicogroepen die momenteel nog geen problemen hebben en
mensen met een bio-psychosociaal probleem (neerslachtige mensen).
- roos (rechterzijde): geen enkele therapie heeft er nog vat op of brengt nog verbetering. Het
is een uitbehandelde groep maar deze hebben wel nog ondersteuning nodig in het dagelijks
omgaan met het probleem (vb: ADHD, autisme dat niet zal weggaan).
- Roos (midden): bio-psychosociaal complex probleem. Daar hebben zowel de PC als de
psycholoog samen belangrijke taken, ieder op zijn terrein.
hoe complexer hoe vaker multidisciplinair
Echelon stapped care model: 0e , 1e , 2e , 3e en 4e lijn (= uitbehandelde mensen).
2. normaal versus abnormaal
2.1 onderscheid: wat is afwijkend?
- 3 Gevalsbeschrijvingen (handboek) waarbij elk van de 3 iets niet klopt op vlak van gedrag,
gevoelens en gedachten.
- Terrein van de psychopathologie: raakvlak tussen de psychiatrie en klinische psychologie
- Wie komt ermee in aanraking? Op een jaar tijd komt 18% van de bevolking in aanraking met
een psychische stoornis. Over het ganse leven genomen is dat 42,7%.
- Wanneer is iets afwijkend? (om te bepalen of iets afwijkend is of niet houden we rekening
met 2 punten):
1. Opsomming van symptomen/kenmerken: Iemand moet bepaalde specifieke
kenmerken hebben, kenmerken die voldoen aan een psychische stoornis. (alle
symptomen samen = syndroom)
2. Diagnostische criteria: symptomen die gekoppeld zijn aan een bepaalde voorwaarde.
Om iemand te classificeren of te diagnosticeren met een bepaalde stoornis, is de
aanwezigheid van een aantal symptomen niet voldoende. Een DSM-diagnose is een
opsomming van een aantal diagnostische criteria (een opsomming van een aantal
symptomen onder een bepaalde voorwaarde). Voorbeeld: een symptoom is het horen
van stemmen, maar het diagnostische criteria dat daar bij hoort is het horen van
stemmen gedurende één maand.
Nevid: 6 factoren
Geen enkel van deze factoren is voldoende om te kunnen spreken van een psychische stoornis. En
andersom, alle factoren moeten niet aanwezig zijn om te spreken van een psychische stoornis. Het
gaat om de combinatie van een aantal factoren. Dit zijn factoren die de leek (iemand die er niks van
kent) gebruikt om iemand als abnormaal of normaal te bestempelen.
1. uitzonderlijk: opvallend en onconventioneel gedrag
bv. Panikeren op de bus
2. sociaal afwijkend: het overtreden van morele normen
gedrag moet sociaal afwijkend zijn om te kunnen spreken van abnormaal. Alle
samenlevingen hebben normen (maatstaven) die bepalen welke vormen van gedrag
acceptabel zijn in een bepaalde context. Vaak nemen we ons eigen gedrag/eigen normen als
maatstaf voor wat normaal is, en alles wat daarvan afwijkt is abnormaal. Voorbeeld: we
weten dat het gangbaar is dat als je op een feest aankomt je iedereen dag zegt, als je dat niet
doet vinden mensen dat afwijkend.
3. foute perceptie/interpretatie: irrationeel/onbegrijpelijk gedrag
Vaak door een foute perceptie/interpretatie. Voorbeeld: mensen die stemmen horen of
mensen die praten terwijl er niemand is, gaan we als afwijkend beschouwen terwijl als er
2
, binnen de christelijke geloofsovertuiging iemand tegen God praat wordt dit niet als
abnormaal beschouwd. Dus wat beschouwd wordt in de ene cultuur als normaal kan in een
andere cultuur als abnormaal gezien worden.
4. aanzienlijk emotioneel lijden
Lijden bij de persoon zelf of lijden bij andere. Voorbeeld: iemand met depressie heeft geen
fut meer, die lijdt onder gevoelens van schuld en hopeloosheid (lijdt zelf) terwijl bij iemand
met een alcoholverslaving lijdt eerder de omgeving er onder. Er kan ook sprake zijn van een
stoornis zonder lijden (voorbeeld: iemand dat denkt dat hij koning is).
5. ongepast of contraproductief gedrag
Contraproductief betekent hinder opleveren in het functioneren (hinder op schoolse-,
sociale- en bedrijfs- context). Voorbeeld: gamen tot 5U en daardoor niet meer aandachtig
kunnen zijn = contraproductief.
6. gevaarlijk gedrag
Gedrag dat gevaar vormt voor zichzelf (voorbeeld: suïcidaal gedrag) en voor andere. Ook hier
is de sociale context van groot belang. (voorbeeld: kinderen en jongeren met een
gedragsstoornis).
Besluit: afwijken gedrag kan dus op meerdere manieren worden gedefinieerd. Afhankelijk van de
situatie wegen sommige criteria zwaarder dan andere. In de meeste gevallen wordt echter een
combinatie van de genoemde criteria gebruikt
2.2 definitie
Het gaat altijd om een combinatie van factoren, waarbij (deze 3 moeten altijd aanwezig zijn!)…
1) veroorzaakt lijden (bij persoon of omgeving)
2) tast functioneren aan (bij persoon of omgeving)
3) risico op dood, pijn, verlies vrijheid
Definitie DSM:
Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen op het
gebied van cognitieve functies (denken, gedrag en voelen), de emotieregulatie en het gedrag van een
persoon, dat een uiting is van een disfuncties in psychologische, biologische of
ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychisch functioneren. Ze gaan gepaard
met een significant lijdensdruk en beperkingen in het functioneren.
Uitsluitende omstandigheden: Er zijn drie situaties die niet tellen. Als de drie criteria voldaan zijn
zullen we niet spreken van een psychische stoornis:
1) Een te verwachten en cultureel aanvaarde reactie op een bepaalde gebeurtenis.
Bv: overlijden, iemand gaat somber en neerslachtig zijn maar dit is eerder tijdelijk
van karakter.
2) Langdurig deviant gedrag van politieke, religieuze of seksuele minderheden.
Bv: iemand die als lid van Greenpace al langdurig protest voert tegen iets of
mensen die strijden voor de gelijke rechten van holebi’s.
3) Uitvloeisel van conflict tussen individu en maatschappij.
Bv: kunstenaar die zijn oorlel heeft afgesneden en dat was als actie om de
Russische politieke dissdenten aan te klagen.
Culturele aspecten van afwijkend gedrag:
3
, o Abnormaal gedrag en psychische stoornissen kunnen in verschillende culturen anders
geuit worden. bv. angst in Westerse versus Afrikaanse cultuur
o Mogelijks andere termen voor of andere invulling (symptomen) van psychische
stoornissen
bv. depressie in Westerse versus Oosterse cultuur
o Symptomen zijn soms erg gelijkend, ondanks culturele verschillen. Bv. Schizofrenie
Belangrijk oog te hebben voor deze culturele verschillen
2.3 modellen
o Verschillende invalshoeken om naar afwijkend gedrag te kijken
o Waar ligt de waarheid? GEEN enkel model kan alles verklaren! Het zijn benaderingen en
voorspellingen die op basis van onderzoek worden gevormd, maar die altijd voor verbetering
vatbaar zijn.
o Hoe beslissingen maken? Modellen dienen om te kijken naar wat kunnen we beschouwen als
normaal en abnormaal.
o Controverse: masturbatie? Homoseksualiteit?
o 3 modellen: geen enkel model kan alles verklaren:
- Statistisch model
- Medisch model
- Leermodel
A. Statisch model
o normaalverdeling menselijke eigenschappen dus abnormaliteit is niet moeilijk vast te stellen.
o abnormaliteit = extreem hoge of lage scores (donkerdere vakken)
o continuüm met gemiddelde en standaarddeviaties als iemand 2 SD afwijkt van het
gemiddelde, dan spreken we van een klinische stoornis (donkergrijs)
Heel goed model om te bepalen of iets pathologisch is of niet op één voorwaarde: menselijke
eigenschap waarover we het hebben moet normaal verdeeld zijn! Bv: angst en depressiviteit zijn
min of meer normaal verdeeld.
o problemen:
- grens? Waar ligt de grens tussen normaal en abnormaal?
Antwoord model: het is gebaseerd op een dimensionale dimensie, het plaatst iedereen
op een bepaalde dimensie wat betekend dat iedereen kan geplaatst worden in dit
model. Geen te strakke grenzen trekken tussen de verschillende categorieën.
- niet alles is normaalverdeeld: hoe afwijkend moet gedrag zijn om het abnormaal te
noemen?
Sommige vormen van psychopathologie voldoen niet aan de normaalverdeling.
Voorbeeld: gender-identiteitsstoornis: problematiek die voorkomt 1 keer op 30.000. Dit
vormt totaal geen normaalverdeling. Voor dit soort eigenschappen schiet het model te
kort.
- geen onderscheid volgens wel – geen lijden
het houdt geen rekening met of er nu wel of geen lijden is bij de persoon
Besluit: heel bruikbaar en goed model met de dimensionele benadering zolang dat:
- Het gaat om een eigenschap die normaal verdeeld is –
- Het pijnlijk is voor de persoon en nadelige gevolgen heeft (lijden: hinder in functioneren).
→ Als het niet voldoet aan een normaalverdeling, dan hebben we het medische model.
B. Medisch model
4
LES 1: inleiding in de klinische psychologie
Deel 1 inleiding algemeen klinische psychologie en psychopathologie
Waar of niet waar?:
- Het aantal mensen dat ooit met een psychische stoornis te maken krijgt, is eerder klein. Onwaar
(zelf heel groot)
- Psychische problemen zoals depressie kunnen door mensen uit verschillende culturen
verschillend worden beleefd. Waar (in sommige culturen lichamelijk in andere culturen meer
gericht op gevoelens)
- Een paar honderd jaar geleden kon je bij wijze van ‘uitje’ een kijkje nemen bij de bewoners van
het plaatstelijke gesticht. Waar
1. definiëring
1.1 de term klinisch
o Een subdiscipline van de psychologie (net zoals A&O van TP)
o Andere subdisciplines:
- Arbeids – en organisatie psychologie
- School – en pedagogische psychologie
o Grootste groep: 50%
o Verkeerde indruk over de klinische psychologie, het is meer dan werken in een ziekenhuis.
1.2 definitie
o afwijkend, slecht aangepast gedrag
o kern = psychische problemen en stoornissen en klinische stoornissen.
o MAAR…: Wat met problemen op somatisch vlak?
o wat met pijn of het hebben van een chronische aandoening (kanker) waar de problemen
meervoudig bepaald zijn en psychologische factoren een rol spelen? Omgaan met kanker
zijn normale reacties op abnormale situaties. Behoren die dan ook tot de klinische
psychologie? 2 standpunten:
1. gezondheidsproblemen = klinische psychologie
2. gezondheidsproblemen = gezondheidspsychologie
- hoge gezondheidsgraad:
De autonome ontwikkeling en toepassing van theorieën, methoden en technieken van de
psychologie als wetenschap in de bevordering van de gezondheid, de screening, psychologische
diagnose en assessment van gezondheidsproblemen en de preventie van en interventie bij deze
problemen bij mensen
- Handboek:
de tak van de psychologie die zich bezighoudt met de beschrijving, de oorzaken en de behandeling
van psychische stoornissen om het geestelijk welzijn te bevorderen.
Kern blijft dus: psychiatrische stoornissen
Probleem: met welk afwijkend gedrag houden we ons bezig? Waar ligt de grens tussen
normaal en abnormaal? Wanneer is iets ongewenst en gewenst? Het heeft te maken met
normen en met wat we gewoon zijn.
Probleem: met welk afwijkend gedrag houden we ons bezig?
Focus van toegepaste psychologie:
1
, - Rood: domeinen van complexe psychische stoornissen proberen van af te houden in onze
opleiding, we komen er wel vaak mee in contact.
- Groen (linkerzijde): domeinen waarin PC wel belangrijke taken heeft en een belangrijke
plaats in heeft. Dit omvat de risicogroepen die momenteel nog geen problemen hebben en
mensen met een bio-psychosociaal probleem (neerslachtige mensen).
- roos (rechterzijde): geen enkele therapie heeft er nog vat op of brengt nog verbetering. Het
is een uitbehandelde groep maar deze hebben wel nog ondersteuning nodig in het dagelijks
omgaan met het probleem (vb: ADHD, autisme dat niet zal weggaan).
- Roos (midden): bio-psychosociaal complex probleem. Daar hebben zowel de PC als de
psycholoog samen belangrijke taken, ieder op zijn terrein.
hoe complexer hoe vaker multidisciplinair
Echelon stapped care model: 0e , 1e , 2e , 3e en 4e lijn (= uitbehandelde mensen).
2. normaal versus abnormaal
2.1 onderscheid: wat is afwijkend?
- 3 Gevalsbeschrijvingen (handboek) waarbij elk van de 3 iets niet klopt op vlak van gedrag,
gevoelens en gedachten.
- Terrein van de psychopathologie: raakvlak tussen de psychiatrie en klinische psychologie
- Wie komt ermee in aanraking? Op een jaar tijd komt 18% van de bevolking in aanraking met
een psychische stoornis. Over het ganse leven genomen is dat 42,7%.
- Wanneer is iets afwijkend? (om te bepalen of iets afwijkend is of niet houden we rekening
met 2 punten):
1. Opsomming van symptomen/kenmerken: Iemand moet bepaalde specifieke
kenmerken hebben, kenmerken die voldoen aan een psychische stoornis. (alle
symptomen samen = syndroom)
2. Diagnostische criteria: symptomen die gekoppeld zijn aan een bepaalde voorwaarde.
Om iemand te classificeren of te diagnosticeren met een bepaalde stoornis, is de
aanwezigheid van een aantal symptomen niet voldoende. Een DSM-diagnose is een
opsomming van een aantal diagnostische criteria (een opsomming van een aantal
symptomen onder een bepaalde voorwaarde). Voorbeeld: een symptoom is het horen
van stemmen, maar het diagnostische criteria dat daar bij hoort is het horen van
stemmen gedurende één maand.
Nevid: 6 factoren
Geen enkel van deze factoren is voldoende om te kunnen spreken van een psychische stoornis. En
andersom, alle factoren moeten niet aanwezig zijn om te spreken van een psychische stoornis. Het
gaat om de combinatie van een aantal factoren. Dit zijn factoren die de leek (iemand die er niks van
kent) gebruikt om iemand als abnormaal of normaal te bestempelen.
1. uitzonderlijk: opvallend en onconventioneel gedrag
bv. Panikeren op de bus
2. sociaal afwijkend: het overtreden van morele normen
gedrag moet sociaal afwijkend zijn om te kunnen spreken van abnormaal. Alle
samenlevingen hebben normen (maatstaven) die bepalen welke vormen van gedrag
acceptabel zijn in een bepaalde context. Vaak nemen we ons eigen gedrag/eigen normen als
maatstaf voor wat normaal is, en alles wat daarvan afwijkt is abnormaal. Voorbeeld: we
weten dat het gangbaar is dat als je op een feest aankomt je iedereen dag zegt, als je dat niet
doet vinden mensen dat afwijkend.
3. foute perceptie/interpretatie: irrationeel/onbegrijpelijk gedrag
Vaak door een foute perceptie/interpretatie. Voorbeeld: mensen die stemmen horen of
mensen die praten terwijl er niemand is, gaan we als afwijkend beschouwen terwijl als er
2
, binnen de christelijke geloofsovertuiging iemand tegen God praat wordt dit niet als
abnormaal beschouwd. Dus wat beschouwd wordt in de ene cultuur als normaal kan in een
andere cultuur als abnormaal gezien worden.
4. aanzienlijk emotioneel lijden
Lijden bij de persoon zelf of lijden bij andere. Voorbeeld: iemand met depressie heeft geen
fut meer, die lijdt onder gevoelens van schuld en hopeloosheid (lijdt zelf) terwijl bij iemand
met een alcoholverslaving lijdt eerder de omgeving er onder. Er kan ook sprake zijn van een
stoornis zonder lijden (voorbeeld: iemand dat denkt dat hij koning is).
5. ongepast of contraproductief gedrag
Contraproductief betekent hinder opleveren in het functioneren (hinder op schoolse-,
sociale- en bedrijfs- context). Voorbeeld: gamen tot 5U en daardoor niet meer aandachtig
kunnen zijn = contraproductief.
6. gevaarlijk gedrag
Gedrag dat gevaar vormt voor zichzelf (voorbeeld: suïcidaal gedrag) en voor andere. Ook hier
is de sociale context van groot belang. (voorbeeld: kinderen en jongeren met een
gedragsstoornis).
Besluit: afwijken gedrag kan dus op meerdere manieren worden gedefinieerd. Afhankelijk van de
situatie wegen sommige criteria zwaarder dan andere. In de meeste gevallen wordt echter een
combinatie van de genoemde criteria gebruikt
2.2 definitie
Het gaat altijd om een combinatie van factoren, waarbij (deze 3 moeten altijd aanwezig zijn!)…
1) veroorzaakt lijden (bij persoon of omgeving)
2) tast functioneren aan (bij persoon of omgeving)
3) risico op dood, pijn, verlies vrijheid
Definitie DSM:
Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen op het
gebied van cognitieve functies (denken, gedrag en voelen), de emotieregulatie en het gedrag van een
persoon, dat een uiting is van een disfuncties in psychologische, biologische of
ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychisch functioneren. Ze gaan gepaard
met een significant lijdensdruk en beperkingen in het functioneren.
Uitsluitende omstandigheden: Er zijn drie situaties die niet tellen. Als de drie criteria voldaan zijn
zullen we niet spreken van een psychische stoornis:
1) Een te verwachten en cultureel aanvaarde reactie op een bepaalde gebeurtenis.
Bv: overlijden, iemand gaat somber en neerslachtig zijn maar dit is eerder tijdelijk
van karakter.
2) Langdurig deviant gedrag van politieke, religieuze of seksuele minderheden.
Bv: iemand die als lid van Greenpace al langdurig protest voert tegen iets of
mensen die strijden voor de gelijke rechten van holebi’s.
3) Uitvloeisel van conflict tussen individu en maatschappij.
Bv: kunstenaar die zijn oorlel heeft afgesneden en dat was als actie om de
Russische politieke dissdenten aan te klagen.
Culturele aspecten van afwijkend gedrag:
3
, o Abnormaal gedrag en psychische stoornissen kunnen in verschillende culturen anders
geuit worden. bv. angst in Westerse versus Afrikaanse cultuur
o Mogelijks andere termen voor of andere invulling (symptomen) van psychische
stoornissen
bv. depressie in Westerse versus Oosterse cultuur
o Symptomen zijn soms erg gelijkend, ondanks culturele verschillen. Bv. Schizofrenie
Belangrijk oog te hebben voor deze culturele verschillen
2.3 modellen
o Verschillende invalshoeken om naar afwijkend gedrag te kijken
o Waar ligt de waarheid? GEEN enkel model kan alles verklaren! Het zijn benaderingen en
voorspellingen die op basis van onderzoek worden gevormd, maar die altijd voor verbetering
vatbaar zijn.
o Hoe beslissingen maken? Modellen dienen om te kijken naar wat kunnen we beschouwen als
normaal en abnormaal.
o Controverse: masturbatie? Homoseksualiteit?
o 3 modellen: geen enkel model kan alles verklaren:
- Statistisch model
- Medisch model
- Leermodel
A. Statisch model
o normaalverdeling menselijke eigenschappen dus abnormaliteit is niet moeilijk vast te stellen.
o abnormaliteit = extreem hoge of lage scores (donkerdere vakken)
o continuüm met gemiddelde en standaarddeviaties als iemand 2 SD afwijkt van het
gemiddelde, dan spreken we van een klinische stoornis (donkergrijs)
Heel goed model om te bepalen of iets pathologisch is of niet op één voorwaarde: menselijke
eigenschap waarover we het hebben moet normaal verdeeld zijn! Bv: angst en depressiviteit zijn
min of meer normaal verdeeld.
o problemen:
- grens? Waar ligt de grens tussen normaal en abnormaal?
Antwoord model: het is gebaseerd op een dimensionale dimensie, het plaatst iedereen
op een bepaalde dimensie wat betekend dat iedereen kan geplaatst worden in dit
model. Geen te strakke grenzen trekken tussen de verschillende categorieën.
- niet alles is normaalverdeeld: hoe afwijkend moet gedrag zijn om het abnormaal te
noemen?
Sommige vormen van psychopathologie voldoen niet aan de normaalverdeling.
Voorbeeld: gender-identiteitsstoornis: problematiek die voorkomt 1 keer op 30.000. Dit
vormt totaal geen normaalverdeling. Voor dit soort eigenschappen schiet het model te
kort.
- geen onderscheid volgens wel – geen lijden
het houdt geen rekening met of er nu wel of geen lijden is bij de persoon
Besluit: heel bruikbaar en goed model met de dimensionele benadering zolang dat:
- Het gaat om een eigenschap die normaal verdeeld is –
- Het pijnlijk is voor de persoon en nadelige gevolgen heeft (lijden: hinder in functioneren).
→ Als het niet voldoet aan een normaalverdeling, dan hebben we het medische model.
B. Medisch model
4
