Grondslagen van de duurzame engineering
Duurzaamheid
Les 1: Duurzame ontwikkeling en economische groei
1. Grenzen aan de groei?
Wat is economische groei?
- Bruto binnenlands product (BBP):
o Het BBP is de marktwaarde van alle goederen en diensten die op één jaar
tijd worden geproduceerd in een bepaald land of regio. Het is een veel
gebruikte maatstaf voor de welvaartscreatie van een land of regio.
- Reële economische groei:
o De toename van het bbp, uitgedrukt in reële of constante prijzen, waarbij de
invloed van de inflatie is uitgefilterd.
Waarom is economische groei belangrijk?
- BBP kijkt naar de omvang van economische activiteiten: → economische groei = stijging
van het BBP
- Welvaart
- Inkomens, jobs,..
- Staatsschuld verkleinen
- Geld van werkende mensen nodig voor pensioenen en sociale zekerheid:
o Belgie staat aan de vooravond van een grote demografische verschuiving. Het
geboortecijfer zal dalen en de levensverwachting zal toenemen. Hierdoor zal
bijna 1 op de 3 belgen in 2050, ouder zijn dan 60 (=vergrijzing)’
o Bart De Wever wil actievatiegraad 80% (percentage van actieve bevolking die
werkt)
Wat is er mis met economische groei als maatstaf?
Het BBP meet: luchtvervuiling, reclame voor sigaretten, ambulancekosten voor ongevallen,
kosten van gevangenissen, vernietiging van natuur, … → negatieve zaken verhogen het BBP,
terwijl ze eigenlijk geen voortuitgang zijn
Het BBP meet niet: gezondheid van kinderen, kwaliteit van onderwijs, vreugde, moed, wijsheid,
kennis → alles wat het leven echt de moeite waard maakt, wordt niet opgenomen in BBP
=>Veel negatieve of schadelijke activiteiten kunnen het BBP verhogen, terwijl
waardevolle, niet-economische zaken er buiten vallen
=>Economische groei betekent slechts dat de totale waarde van finale goederen en
diensten uitbreidt
1
,Grenzen aan de groei?
- Meer productie en meer consumptie leidt tot meer welzijn
- Economische groei is geen goede indicator voor levenskwaliteit
- Economische groei kan duurzaam zijn
- Economische groei is nodig om het milieu te kunnen beschermen
- Post-groei economie
- Economische groei creeert jobs
- …
=>Verschillende citaten over economische groei: er zijn altijd pro- en contra argumenten
voor deze uitspraken: levenskwaliteit zal niet beter zijn voor iedereen, er zullen ook mensen
ongelukkig zijn op het moment van economische groei,..
Zijn er grenzen aan de groei?
modellen ontwikkeld: ‘Limits to growth’
→Onderzoek naar relaties tussen:
o Bevolkingsgroei
o Voedselproductie
o Industriële productie
o Uitputting van niet-hernieuwbare hulpbronnen
o vervuiling
bij bevolkingstoename zoveel voedsel, transport, gas etc. nodig
voor deze tijd moest men niet over grondstoffen etc. nadenken
(men had niet gedacht dat er grenzen zouden zijn aan deze
dingen)
→leidt tot exponentiele groei (bevolkingsgroei) →leidt dit tot hongersnood, problemen met
verwarmen van huizen, grondstoffentekort in de toekomst??
Model geeft geen toekomstvoorspellingen weer, maar wel toekomstscenario’s voor de
mensheid, onze planeet op basis van verschillende veronderstellingen
Conclusie: de natuurlijke hulpbronnen zijn te beperkt om aanhoudende bevolkingsgroei
en economische groei te ondersteunen, zelfs niet met geavanceerde technologie.
Model waarschuwt voor de mogelijkheid dat de mensheid in de toekomst zoveel kapitaal
en mankracht gaat nodig hebben om schaarste en vervuiling te ondervangen, dat er
onvoldoende over is om de gemiddelde levenskwaliteit van de wereldbevolking te
behouden
=>Ecologische grenzen, een ongecontroleerd streven naar economische groei en een
maatschappij die traag reageert wanneer limieten bereikt worden, maken dat een
systeem gedomineerd door groei, vatbaar is om in elkaar te storten.
2
, 2. Duurzame ontwikkeling
Brundtland Definitie : doel : het bevorderen van economische ontwikkeling zodat de veiligheid,
het welzijn, en het voortbestaan van de planeet gegarandeerd zou zijn.
Deel 1: een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de noden van het heden zonder de
behoeftevoorziening van de toekomstige generaties in het gedrang te brengen” (beroemde
definitie over duurzame ontwikkeling van het brundtland rapport)
→kritiek op Brundtlandrapport:
- Economische groei stond nog steeds centraal
- Machtsverhoudingen werden buiten beschouwing gelaten
- (brundtland was een vrouw) →doorbreekt eigenlijk de traditionele machtsstructuren,
wat als kritiek werd beschouwd: ‘macht en ongelijkheid werden buiten beschouwing
gelaten’ → haar aanwezigheid laat zien dat het anders kan
Deel 2: Een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder de
mogelijkheden tot behoeftevoorziening van toekomstige generaties in gevaar te brengen,
waarbij aandacht gegeven wordt aan desintegratie van en de synergie tussen de sociale, de
ecologische en de economische dimensie,
→3 peilers: sociale, ecologische en economische dimensie
Deel 3: en waarvan de realisatie een veranderingsproces vergt, waarin het gebruik van
hulpbronnen, de bestemming van investeringen, de gerichtheid van technologische
ontwikkeling en institutionele veranderingen worden afgestemd op zowel toekomstige als
huidige behoeften.
→verandering richting duurzaamheid
=>In de definitie zitten 3 luiken/ tijdsdimensies:
- Focus van tussengeneraties
- 3 peilers
- Veranderingsproces
Sutainable Development Goals (17 SDG’s)
3
, 3. Ecologische grenzen aan de groei
De economie is een deelsysteem van de ecosfeer
De economie is een open systeem en onderdeel van de grotere ecosfeer (ecosysteem)
De ecosfeer is eindig, niet groeiend en materieel gesloten. De ecosfeer is wel open voor een
niet-groeiende, continue doorstroom aan energie.
Wetten van de thermodynamica
~thermodynamica maakt onderdeel uit van de natuurkunde en is de studie van energie. Energie
is de mogelijkheid om arbeid te verrichten/ link tussen materialen en energiestromen
1) Kwantiteit – Behoud van Massa en Energie (eerste wet van de thermodynamica):
o Energie kan niet gemaakt of vernietigd worden. Energie wordt omgezet.
Implicaties voor de economische wetenschap: we kunnen niets vanuit het
niets maken en alles moet ergens heen
o Wat er in gaat, moet er ook uit gaan
o Wanneer de economie groeit in fysieke dimensies, dan neemt het energie en
materialen op vanuit de ecosfeer → de economie moet volgens de wet van
behoud van materie en energie, beroep doen op het ecosysteem
▪ →Meer Economie (meer mensen, meer producten, meer diensten,…)
betekent minder natuurlijke omgeving
2) Kwaliteit – Entropie (mate van orde en wanorde)
o Entropie: is de neiging van energie om zich te verspreiden van geconcentreerde
vormen naar minder geconcentreerde vormen, en om minder bruikbaar te
worden
▪ Hoge entropie = energie is verspreid, moeilijk bruikbaar (bv. Lauwe lucht)
▪ Lage entropie = energie is geconcentreerd, bruikbaar (bv. Benzine,
steenkool, voedsel)
Vb. Een brandstof zoals benzine bevat geconcentreerde energie (lage
entropie) → bij verbranding wordt deze energie verspreid als warmte, CO2,
geluid, enz. → hoge entropie → die verspreide energie is niet meer bruikbaar
voor arbeid
=>Voor alles wat we doen (bouwen, produceren, koken, rijden) hebben we
laag-entropische energie nodig (zoals olie, gas, zon) → die energie
verandert onvermijdelijk in hoog-entropische reststromen (afvalwarmte,
uitlaatgassen, afvalstoffen
o In een gesloten systeem zal alle bruikbare energie zo verspreid worden dat het
systeem uiteindelijk sterft
▪ In een gesloten systeem zal je de bruikbare energie gebruiken en
daardoor wordt deze minder tot niet meer beschikbaar
4
, o Binnen een gesloten systeem kunnen sterk geconcentreerde vormen van energie
gecreëerd worden, maar slechts voor beperkte tijd en enkel door telkens
opnieuw energie toe te voegen
▪ Je kunt tijdelijk orde scheppen:
• Een levend organisme (boom)
• Een elektrische batterij die wordt opgeladen
• Een gebouw/fabriek die efficiënt werkt
=>vb. van lage entropie: energie/materie zit in een bruikbare vorm
▪ Slechts voor beperkte tijd:
• Een boom sterft
• Een batterij loopt leeg
• Een gebouw/fabriek vervalt
=>zonder extra energie neemt entropie toe en verdwijnt orderning
▪ Enkel door telkens energie opnieuw toe te voegen
• Zonlicht voor planten
• Voedsel voor mensen
• Brandstof/elektriciteit voor machines
=>zonder nieuwe energiebronnen, loopt het systeem dood
Vgl. je kunt de binnenkant van een koelkast: koud en geordend houden, als en
slechts als je elektriciteit toevoegt. Verdwijnt de toevoer van elektriciteit, zal alles
ontdooien en bederven (=wanorde, hoge entropie)
3) Nicholas Georgescu-Roegen:
Economische activiteiten gebruiken energie die vervat zit in natuurlijke grondstoffen en
die in een toestand van lage entropie is. Economische activiteiten transformeren deze
energie tot nuttige producten en diensten.
o Economische activiteit kan geen nieuwe vormen van productieve materie of
energie creëren.
o Economische activiteit kan enkel de beschikbare materie en energie gebruiken
op een manier die onoverkomelijk deze energie omzet in een minder nuttige
vorm:
▪ Als je van lage naar hoge entropie gaat, betekent dit dat je door
economische activiteiten producten gaat genereren, waarvan de
entropie uiteindelijk in minder nuttige vorm is. Dit betekent als je dit blijft
doen, dit altijd van een nuttige naar minder nuttige vorm gaat
▪ Vb. toepassing in de keuken: Een ei (nuttige vorm) → je breekt het ei om
een omelet te maken (nuttig product) → maar je kan een gebroken ei niet
meer omzetten in een nuttige vorm
5
,=>Aarde zit in een zandlopersysteem:
- Geen zand kan erin of eruit
- Hoeveelheid zand blijft hetzelfde
- Boven: geconcentreerd/lage entropie, klaar om arbeid te verrichten
o Fixed stock/vaste voorraad van mineralen en fossielen (lage
entropie), die je kan gebruiken voor toepassingen als huis verwarmen
etc.
o Nuttig
- Midden: economisch proces: transformatie: lage entropie → hoge entropie
- Onderaan, na het vallen: verspreid, hoge entropie, niet nuttig meer
o Toepassingen leiden tot hoge vorm van entropie, waar je minder
nuttige dingen mee kunt doen (emissies, warmte,..)
o Onnuttig
Geisoleerd systeem: Gesloten systeem:
materialen noch energie stralingsenergie kan
kunnen uitgang vinden ontsnappen, maar
materialen niet
6
, - In een lege (onbelaste) wereld - We leven in een volle (overbelaste) wereld
o De economie was relatief klein o De bevolking is toegenomen. Om de
tov. het ecosysteem waarin het bevolking te onderhouden, om te
vervat zat reproduceren is er een doorstroom
o Economisch gezien, was het van natuurlijke hulpbronnen nodig
logisch te stellen dat er geen die start bij de uitputting van lage
conflict is tussen economische entropie grondstoffen uit de ecosfeer
groei en het ecosysteem, ook al en die eindigt bij het terugbrengen
is dat niet waar, in een strikte, van vervuilende, hoge entropie
natuurkundige zin afvalstoffen, terug naar diezelfde
ecosfeer
Vroeger: minder een probleem
→economisch systeem: materie, energie, producten maken etc. – materie en energie vloeiden
er doorheen, daardoor heb je heel wat afval, maar was vroeger niet heel belangrijk
Nu: komen we in een systeem waarbij we botsen op de grenzen (rechterfiguur):
- Bevolkingstoename
- Voedselnood → bemesting →impact op gezondheid vd mensen
- Afvalberg begint ons te hinderen → klimaatproblemen
7
, 4. Duurzame ontwikkeling binnen de ecologische groei: schaal,
distributie en efficiëntie
Om te komen tot duurzame ontwikkeling: schuiven Herman Daly en Joshua Farley: 3
beleidsdoelstellingen voor:
- Een uitoefening van economische activiteiten op een schaal die ecologisch duurzaam is
- Een rechtvaardige verdeling van de natuurlijke hulpbronnen (verwerkt in finale
economische goederen en diensten) binnen en tussen generaties;
- Een efficiënte toewijzing van natuurlijke hulpbronnen aan finale producten en
diensten, conform aan de voorkeuren en betalingsbereidheid van individuen
Ecologische economie: Neoklassieke economie:
- Schaal - Efficiëntie
- Verdeling - verdeling
- Efficiëntie
Efficiënte allocatie:
Verdeling:
- Allocatie: wat er geproduceerd wordt van de
- Wie ontvangt wat er geproduceerd wordt,
hulpbronnen die de economie binnenkomen
volgens de principes van rechtvaardigheid
(toewijzing)
- Rechtvaardige verdeling: alles wat het
- Efficiëntie: een criterium dat we gebruiken
resultaat is van vrije uitwisselingen binnen
om te beoordelen of een toewijzing goed is.
een open en competitieve markt?
Productiefactoren moeten toegewezen
- Rechtvaardige verdeling: een eerlijke en
worden al naargelang hun meest efficiënt
gelijke mogelijkheid om te participeren in
gebruik.
de economie
Omvat ethiek, rechtvaardigheid, en publiek beleid
Marginale kosten en baten gelijk stellen
=Optimale efficiënte allocatie → maar dit
kan opschuiven, want houdt geen rekening
met grenzen van ecologisch systeem
Links goed
Rechts niet, want ecologisch systeem kan
dit niet aan
8
,Optimale schaal
• Economische activiteiten moeten plaatsvinden op een manier dat aan de noden
van een bevolking voldaan wordt en zonder het vermogen van de aarde om te
voorzien in hulpbronnen en het afval te verwerken, te ondermijnen.
• Beoordeeld op basis van economische, ethische, en ecologische criteria
Praktisch: enkele vuistregels:
- Hernieuwbare hulpbronnen mogen niet sneller gebruikt worden dan dat ze zich terug
kunnen herstellen.
o Vb. Je mag niet meer papier gebruiken dan dat we bomen kunnen aanplanten
voor dat papier
- Niet-hernieuwbare energiebronnen mogen ontgonnen worden, maar niet sneller dan dat
een hernieuwbaar alternatief gecreëerd kan worden
Verdeling → vertrouwen op politiek en publiek beleid
Efficiënte allocatie → vertrouwen op marktwerking
Herman Daly: Plimsoll lijn
De Plimsoll-lijn (waterlijn) is een referentiemarkering op de scheepsromp die de maximale
diepte aangeeft tot waar het schip veilig kan worden ondergedompeld wanneer het geladen is.
→Je kan meer en meer materialen en energie gebruiken zolang je de grenzen van het systeem
niet overschrijdt
→vb. je kan goed bezig zijn door containers goed te stapelen (micro-perspectief: efficiënte
allocatie), maar als je teveel lagen op elkaar zet kan de draagkracht te groot worden, waardoor
de boot zinkt (schaal)
9
, 5. Alternatieven voor de groei-economie
▪ Een economie in stationaire staat (Steady-state economy, H. Daly)
- Gebruik van lage entropie natuurlijke hulpbronnen tot een minimum
beperken
- Het uiteindelijke doel is het in stand houden en het genieten van het
leven voor een lange tijd (niet voor altijd) op een voldoende niveau van
welvaart voor een goed (geen luxueus) leven.
- Onderlinge afhankelijkheid tussen de menselijke economie en het
natuurlijke ecosysteem.
- De grens moet worden erkend en op de juiste plaats worden getekend.
- De schaal van het menselijke, economische subsysteem heeft een
optimum
- De doorstroom aan energie en materie moet ecologisch duurzaam zijn.
- Zie 10 concrete beleidsmaatregelen in bijhorende tekst
▪ Een donut-economie (a doughnut-economy, Kate Raworth)
- Verander de doelstelling. Fixeer niet langer op economische groei. We moeten als
maatschappij gedijen binnen de veilige en rechtvaardige grenzen van de donut
- Zie het grotere geheel. De economie moet hertekend
worden en ingebed in de maatschappij en de natuurlijke
omgeving
- Maak de mens groot. Het idee dat de mens zelfzuchtig,
geïsoleerd, berekend en boven de natuur staat, is te
eenzijdig. We zijn sociaal, onderling afhankelijk, onze
waarden liggen niet vast, en we zijn afhankelijk van de
natuurlijke omgeving.
- Begrijp de systemen en de relaties tussen de systemen.
Het economisch systeem staat niet op zichzelf maar in interactie met het grotere
ecosysteem. Het is belangrijk om de relaties en feedback mechanismen de
begrijpen.
- Herverdeel. Economisch groei leidt niet tot een betere verdeling van de welvaart. We
kunnen als maatschappij zelf de instrumenten creëren om te komen tot een meer
gelijke verdeling van welvaart in haar facetten (land, ondernemingen, technologie,
kennis)
- Creëer om te regenereren en maak de economie circulair
- Wees agnost als het om economische groei gaat. Laat het doel van economische
groei los. Wat we nodig hebben zijn economieën die ons laten gedijen, of ze nu
groeien of niet.
10
Duurzaamheid
Les 1: Duurzame ontwikkeling en economische groei
1. Grenzen aan de groei?
Wat is economische groei?
- Bruto binnenlands product (BBP):
o Het BBP is de marktwaarde van alle goederen en diensten die op één jaar
tijd worden geproduceerd in een bepaald land of regio. Het is een veel
gebruikte maatstaf voor de welvaartscreatie van een land of regio.
- Reële economische groei:
o De toename van het bbp, uitgedrukt in reële of constante prijzen, waarbij de
invloed van de inflatie is uitgefilterd.
Waarom is economische groei belangrijk?
- BBP kijkt naar de omvang van economische activiteiten: → economische groei = stijging
van het BBP
- Welvaart
- Inkomens, jobs,..
- Staatsschuld verkleinen
- Geld van werkende mensen nodig voor pensioenen en sociale zekerheid:
o Belgie staat aan de vooravond van een grote demografische verschuiving. Het
geboortecijfer zal dalen en de levensverwachting zal toenemen. Hierdoor zal
bijna 1 op de 3 belgen in 2050, ouder zijn dan 60 (=vergrijzing)’
o Bart De Wever wil actievatiegraad 80% (percentage van actieve bevolking die
werkt)
Wat is er mis met economische groei als maatstaf?
Het BBP meet: luchtvervuiling, reclame voor sigaretten, ambulancekosten voor ongevallen,
kosten van gevangenissen, vernietiging van natuur, … → negatieve zaken verhogen het BBP,
terwijl ze eigenlijk geen voortuitgang zijn
Het BBP meet niet: gezondheid van kinderen, kwaliteit van onderwijs, vreugde, moed, wijsheid,
kennis → alles wat het leven echt de moeite waard maakt, wordt niet opgenomen in BBP
=>Veel negatieve of schadelijke activiteiten kunnen het BBP verhogen, terwijl
waardevolle, niet-economische zaken er buiten vallen
=>Economische groei betekent slechts dat de totale waarde van finale goederen en
diensten uitbreidt
1
,Grenzen aan de groei?
- Meer productie en meer consumptie leidt tot meer welzijn
- Economische groei is geen goede indicator voor levenskwaliteit
- Economische groei kan duurzaam zijn
- Economische groei is nodig om het milieu te kunnen beschermen
- Post-groei economie
- Economische groei creeert jobs
- …
=>Verschillende citaten over economische groei: er zijn altijd pro- en contra argumenten
voor deze uitspraken: levenskwaliteit zal niet beter zijn voor iedereen, er zullen ook mensen
ongelukkig zijn op het moment van economische groei,..
Zijn er grenzen aan de groei?
modellen ontwikkeld: ‘Limits to growth’
→Onderzoek naar relaties tussen:
o Bevolkingsgroei
o Voedselproductie
o Industriële productie
o Uitputting van niet-hernieuwbare hulpbronnen
o vervuiling
bij bevolkingstoename zoveel voedsel, transport, gas etc. nodig
voor deze tijd moest men niet over grondstoffen etc. nadenken
(men had niet gedacht dat er grenzen zouden zijn aan deze
dingen)
→leidt tot exponentiele groei (bevolkingsgroei) →leidt dit tot hongersnood, problemen met
verwarmen van huizen, grondstoffentekort in de toekomst??
Model geeft geen toekomstvoorspellingen weer, maar wel toekomstscenario’s voor de
mensheid, onze planeet op basis van verschillende veronderstellingen
Conclusie: de natuurlijke hulpbronnen zijn te beperkt om aanhoudende bevolkingsgroei
en economische groei te ondersteunen, zelfs niet met geavanceerde technologie.
Model waarschuwt voor de mogelijkheid dat de mensheid in de toekomst zoveel kapitaal
en mankracht gaat nodig hebben om schaarste en vervuiling te ondervangen, dat er
onvoldoende over is om de gemiddelde levenskwaliteit van de wereldbevolking te
behouden
=>Ecologische grenzen, een ongecontroleerd streven naar economische groei en een
maatschappij die traag reageert wanneer limieten bereikt worden, maken dat een
systeem gedomineerd door groei, vatbaar is om in elkaar te storten.
2
, 2. Duurzame ontwikkeling
Brundtland Definitie : doel : het bevorderen van economische ontwikkeling zodat de veiligheid,
het welzijn, en het voortbestaan van de planeet gegarandeerd zou zijn.
Deel 1: een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de noden van het heden zonder de
behoeftevoorziening van de toekomstige generaties in het gedrang te brengen” (beroemde
definitie over duurzame ontwikkeling van het brundtland rapport)
→kritiek op Brundtlandrapport:
- Economische groei stond nog steeds centraal
- Machtsverhoudingen werden buiten beschouwing gelaten
- (brundtland was een vrouw) →doorbreekt eigenlijk de traditionele machtsstructuren,
wat als kritiek werd beschouwd: ‘macht en ongelijkheid werden buiten beschouwing
gelaten’ → haar aanwezigheid laat zien dat het anders kan
Deel 2: Een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder de
mogelijkheden tot behoeftevoorziening van toekomstige generaties in gevaar te brengen,
waarbij aandacht gegeven wordt aan desintegratie van en de synergie tussen de sociale, de
ecologische en de economische dimensie,
→3 peilers: sociale, ecologische en economische dimensie
Deel 3: en waarvan de realisatie een veranderingsproces vergt, waarin het gebruik van
hulpbronnen, de bestemming van investeringen, de gerichtheid van technologische
ontwikkeling en institutionele veranderingen worden afgestemd op zowel toekomstige als
huidige behoeften.
→verandering richting duurzaamheid
=>In de definitie zitten 3 luiken/ tijdsdimensies:
- Focus van tussengeneraties
- 3 peilers
- Veranderingsproces
Sutainable Development Goals (17 SDG’s)
3
, 3. Ecologische grenzen aan de groei
De economie is een deelsysteem van de ecosfeer
De economie is een open systeem en onderdeel van de grotere ecosfeer (ecosysteem)
De ecosfeer is eindig, niet groeiend en materieel gesloten. De ecosfeer is wel open voor een
niet-groeiende, continue doorstroom aan energie.
Wetten van de thermodynamica
~thermodynamica maakt onderdeel uit van de natuurkunde en is de studie van energie. Energie
is de mogelijkheid om arbeid te verrichten/ link tussen materialen en energiestromen
1) Kwantiteit – Behoud van Massa en Energie (eerste wet van de thermodynamica):
o Energie kan niet gemaakt of vernietigd worden. Energie wordt omgezet.
Implicaties voor de economische wetenschap: we kunnen niets vanuit het
niets maken en alles moet ergens heen
o Wat er in gaat, moet er ook uit gaan
o Wanneer de economie groeit in fysieke dimensies, dan neemt het energie en
materialen op vanuit de ecosfeer → de economie moet volgens de wet van
behoud van materie en energie, beroep doen op het ecosysteem
▪ →Meer Economie (meer mensen, meer producten, meer diensten,…)
betekent minder natuurlijke omgeving
2) Kwaliteit – Entropie (mate van orde en wanorde)
o Entropie: is de neiging van energie om zich te verspreiden van geconcentreerde
vormen naar minder geconcentreerde vormen, en om minder bruikbaar te
worden
▪ Hoge entropie = energie is verspreid, moeilijk bruikbaar (bv. Lauwe lucht)
▪ Lage entropie = energie is geconcentreerd, bruikbaar (bv. Benzine,
steenkool, voedsel)
Vb. Een brandstof zoals benzine bevat geconcentreerde energie (lage
entropie) → bij verbranding wordt deze energie verspreid als warmte, CO2,
geluid, enz. → hoge entropie → die verspreide energie is niet meer bruikbaar
voor arbeid
=>Voor alles wat we doen (bouwen, produceren, koken, rijden) hebben we
laag-entropische energie nodig (zoals olie, gas, zon) → die energie
verandert onvermijdelijk in hoog-entropische reststromen (afvalwarmte,
uitlaatgassen, afvalstoffen
o In een gesloten systeem zal alle bruikbare energie zo verspreid worden dat het
systeem uiteindelijk sterft
▪ In een gesloten systeem zal je de bruikbare energie gebruiken en
daardoor wordt deze minder tot niet meer beschikbaar
4
, o Binnen een gesloten systeem kunnen sterk geconcentreerde vormen van energie
gecreëerd worden, maar slechts voor beperkte tijd en enkel door telkens
opnieuw energie toe te voegen
▪ Je kunt tijdelijk orde scheppen:
• Een levend organisme (boom)
• Een elektrische batterij die wordt opgeladen
• Een gebouw/fabriek die efficiënt werkt
=>vb. van lage entropie: energie/materie zit in een bruikbare vorm
▪ Slechts voor beperkte tijd:
• Een boom sterft
• Een batterij loopt leeg
• Een gebouw/fabriek vervalt
=>zonder extra energie neemt entropie toe en verdwijnt orderning
▪ Enkel door telkens energie opnieuw toe te voegen
• Zonlicht voor planten
• Voedsel voor mensen
• Brandstof/elektriciteit voor machines
=>zonder nieuwe energiebronnen, loopt het systeem dood
Vgl. je kunt de binnenkant van een koelkast: koud en geordend houden, als en
slechts als je elektriciteit toevoegt. Verdwijnt de toevoer van elektriciteit, zal alles
ontdooien en bederven (=wanorde, hoge entropie)
3) Nicholas Georgescu-Roegen:
Economische activiteiten gebruiken energie die vervat zit in natuurlijke grondstoffen en
die in een toestand van lage entropie is. Economische activiteiten transformeren deze
energie tot nuttige producten en diensten.
o Economische activiteit kan geen nieuwe vormen van productieve materie of
energie creëren.
o Economische activiteit kan enkel de beschikbare materie en energie gebruiken
op een manier die onoverkomelijk deze energie omzet in een minder nuttige
vorm:
▪ Als je van lage naar hoge entropie gaat, betekent dit dat je door
economische activiteiten producten gaat genereren, waarvan de
entropie uiteindelijk in minder nuttige vorm is. Dit betekent als je dit blijft
doen, dit altijd van een nuttige naar minder nuttige vorm gaat
▪ Vb. toepassing in de keuken: Een ei (nuttige vorm) → je breekt het ei om
een omelet te maken (nuttig product) → maar je kan een gebroken ei niet
meer omzetten in een nuttige vorm
5
,=>Aarde zit in een zandlopersysteem:
- Geen zand kan erin of eruit
- Hoeveelheid zand blijft hetzelfde
- Boven: geconcentreerd/lage entropie, klaar om arbeid te verrichten
o Fixed stock/vaste voorraad van mineralen en fossielen (lage
entropie), die je kan gebruiken voor toepassingen als huis verwarmen
etc.
o Nuttig
- Midden: economisch proces: transformatie: lage entropie → hoge entropie
- Onderaan, na het vallen: verspreid, hoge entropie, niet nuttig meer
o Toepassingen leiden tot hoge vorm van entropie, waar je minder
nuttige dingen mee kunt doen (emissies, warmte,..)
o Onnuttig
Geisoleerd systeem: Gesloten systeem:
materialen noch energie stralingsenergie kan
kunnen uitgang vinden ontsnappen, maar
materialen niet
6
, - In een lege (onbelaste) wereld - We leven in een volle (overbelaste) wereld
o De economie was relatief klein o De bevolking is toegenomen. Om de
tov. het ecosysteem waarin het bevolking te onderhouden, om te
vervat zat reproduceren is er een doorstroom
o Economisch gezien, was het van natuurlijke hulpbronnen nodig
logisch te stellen dat er geen die start bij de uitputting van lage
conflict is tussen economische entropie grondstoffen uit de ecosfeer
groei en het ecosysteem, ook al en die eindigt bij het terugbrengen
is dat niet waar, in een strikte, van vervuilende, hoge entropie
natuurkundige zin afvalstoffen, terug naar diezelfde
ecosfeer
Vroeger: minder een probleem
→economisch systeem: materie, energie, producten maken etc. – materie en energie vloeiden
er doorheen, daardoor heb je heel wat afval, maar was vroeger niet heel belangrijk
Nu: komen we in een systeem waarbij we botsen op de grenzen (rechterfiguur):
- Bevolkingstoename
- Voedselnood → bemesting →impact op gezondheid vd mensen
- Afvalberg begint ons te hinderen → klimaatproblemen
7
, 4. Duurzame ontwikkeling binnen de ecologische groei: schaal,
distributie en efficiëntie
Om te komen tot duurzame ontwikkeling: schuiven Herman Daly en Joshua Farley: 3
beleidsdoelstellingen voor:
- Een uitoefening van economische activiteiten op een schaal die ecologisch duurzaam is
- Een rechtvaardige verdeling van de natuurlijke hulpbronnen (verwerkt in finale
economische goederen en diensten) binnen en tussen generaties;
- Een efficiënte toewijzing van natuurlijke hulpbronnen aan finale producten en
diensten, conform aan de voorkeuren en betalingsbereidheid van individuen
Ecologische economie: Neoklassieke economie:
- Schaal - Efficiëntie
- Verdeling - verdeling
- Efficiëntie
Efficiënte allocatie:
Verdeling:
- Allocatie: wat er geproduceerd wordt van de
- Wie ontvangt wat er geproduceerd wordt,
hulpbronnen die de economie binnenkomen
volgens de principes van rechtvaardigheid
(toewijzing)
- Rechtvaardige verdeling: alles wat het
- Efficiëntie: een criterium dat we gebruiken
resultaat is van vrije uitwisselingen binnen
om te beoordelen of een toewijzing goed is.
een open en competitieve markt?
Productiefactoren moeten toegewezen
- Rechtvaardige verdeling: een eerlijke en
worden al naargelang hun meest efficiënt
gelijke mogelijkheid om te participeren in
gebruik.
de economie
Omvat ethiek, rechtvaardigheid, en publiek beleid
Marginale kosten en baten gelijk stellen
=Optimale efficiënte allocatie → maar dit
kan opschuiven, want houdt geen rekening
met grenzen van ecologisch systeem
Links goed
Rechts niet, want ecologisch systeem kan
dit niet aan
8
,Optimale schaal
• Economische activiteiten moeten plaatsvinden op een manier dat aan de noden
van een bevolking voldaan wordt en zonder het vermogen van de aarde om te
voorzien in hulpbronnen en het afval te verwerken, te ondermijnen.
• Beoordeeld op basis van economische, ethische, en ecologische criteria
Praktisch: enkele vuistregels:
- Hernieuwbare hulpbronnen mogen niet sneller gebruikt worden dan dat ze zich terug
kunnen herstellen.
o Vb. Je mag niet meer papier gebruiken dan dat we bomen kunnen aanplanten
voor dat papier
- Niet-hernieuwbare energiebronnen mogen ontgonnen worden, maar niet sneller dan dat
een hernieuwbaar alternatief gecreëerd kan worden
Verdeling → vertrouwen op politiek en publiek beleid
Efficiënte allocatie → vertrouwen op marktwerking
Herman Daly: Plimsoll lijn
De Plimsoll-lijn (waterlijn) is een referentiemarkering op de scheepsromp die de maximale
diepte aangeeft tot waar het schip veilig kan worden ondergedompeld wanneer het geladen is.
→Je kan meer en meer materialen en energie gebruiken zolang je de grenzen van het systeem
niet overschrijdt
→vb. je kan goed bezig zijn door containers goed te stapelen (micro-perspectief: efficiënte
allocatie), maar als je teveel lagen op elkaar zet kan de draagkracht te groot worden, waardoor
de boot zinkt (schaal)
9
, 5. Alternatieven voor de groei-economie
▪ Een economie in stationaire staat (Steady-state economy, H. Daly)
- Gebruik van lage entropie natuurlijke hulpbronnen tot een minimum
beperken
- Het uiteindelijke doel is het in stand houden en het genieten van het
leven voor een lange tijd (niet voor altijd) op een voldoende niveau van
welvaart voor een goed (geen luxueus) leven.
- Onderlinge afhankelijkheid tussen de menselijke economie en het
natuurlijke ecosysteem.
- De grens moet worden erkend en op de juiste plaats worden getekend.
- De schaal van het menselijke, economische subsysteem heeft een
optimum
- De doorstroom aan energie en materie moet ecologisch duurzaam zijn.
- Zie 10 concrete beleidsmaatregelen in bijhorende tekst
▪ Een donut-economie (a doughnut-economy, Kate Raworth)
- Verander de doelstelling. Fixeer niet langer op economische groei. We moeten als
maatschappij gedijen binnen de veilige en rechtvaardige grenzen van de donut
- Zie het grotere geheel. De economie moet hertekend
worden en ingebed in de maatschappij en de natuurlijke
omgeving
- Maak de mens groot. Het idee dat de mens zelfzuchtig,
geïsoleerd, berekend en boven de natuur staat, is te
eenzijdig. We zijn sociaal, onderling afhankelijk, onze
waarden liggen niet vast, en we zijn afhankelijk van de
natuurlijke omgeving.
- Begrijp de systemen en de relaties tussen de systemen.
Het economisch systeem staat niet op zichzelf maar in interactie met het grotere
ecosysteem. Het is belangrijk om de relaties en feedback mechanismen de
begrijpen.
- Herverdeel. Economisch groei leidt niet tot een betere verdeling van de welvaart. We
kunnen als maatschappij zelf de instrumenten creëren om te komen tot een meer
gelijke verdeling van welvaart in haar facetten (land, ondernemingen, technologie,
kennis)
- Creëer om te regenereren en maak de economie circulair
- Wees agnost als het om economische groei gaat. Laat het doel van economische
groei los. Wat we nodig hebben zijn economieën die ons laten gedijen, of ze nu
groeien of niet.
10
