Oncologie (I. De Marès)
1. Fundamentele aspecten van kanker
Cel- en tumorbiologie
Het ontstaansmechanisme van kanker:
- Mensen bestaat uit cellen die zich continu vernieuwen
o = celdeling/mitose
- De aanmaak van nieuwe cellen komt door een celdeling/mitose
o Dit is in evenwicht door een verlies van cellen door een natuurlijke
geprogrammeerde celdood
▪ = apoptose
Reguleringsmechanisme van cellen
- Dit mechanisme staat vast in onze genen/DNA
- Deze genen bepalen wanneer een cel moet delen en wanneer niet
- De DNA bevat alle info over een cel en is uniek
Hoe worden nieuwe cellen aangemaakt?
- Dit wordt gedaan door celdeling
o De cel kan zich opdelen in 2 gelijke nieuwe cellen
▪ Oorspronkelijke cel = de moedercel
▪ De nieuwe cellen = dochtercellen
• Dochtercellen moeten ook alle DNA bevatten van de moedercellen
Het celdelingsproces:
- Gaat meestal vlot
- Fouten kunnen ontstaan
o Systeem zal meestal deze fouten kunnen verbeteren
- Soms kan een fout niet worden verbeterd waardoor er een zieke cel ontstaat
o Een cel met fouten
- Zo’n cel/gemuteerde cel kan later gaan uitroeien tot een kankercel
Wanneer gebeurt apoptose/natuurlijke celdood?
- Als een cel ergens niet hoort
- Als een cel wegens gevaarlijke beschadiging beter niet verder groeit
Het ontstaan van kanker OF carcinogenese
Wat is kanker?
= een verstoring in de evenwichtssituatie tussen celgroei en celdood
- De mutaties in de genen die betrokken zijn bij de regulatie van de celgroei zullen ervoor
zorgen dat een normale cel veranderd wordt naar een tumorcel
Wat is carcinogenese?
= het proces van het ontstaan van kwaadaardige tumoren
,2 belangrijke genen bij normale celdeling:
- Oncogenen
- Tumorsuppresorgenen
Oncogenen = zorgt ervoor dat een cel groen ligt krijgt om DNA bij te maken en om te delen
- Als deze geactiveerd wordt dan zal een DNA-cel zich verdubbelen en delen
- Komt in elk gezonde cel voor
Tumorsuppresorgenen = het kan DNA gaan aanmaken en het verdubbelen gaan neerleggen
- Als deze geactiveerd wordt dan zal de cel stoppen met aanmaak van DNA en stopt het met
delen
- Komt in elk gezonde cel voor
Mutatie
- Een fout bij het overschrijven van DNA
- We noemen dit een gemuteerd gen
- Bij beperkte schade vormt dit geen probleem
Een fout/mutatie bij een oncogen:
- Er ontstaat een oncogen dat constant actief is
- Gevolg is dat er een dochtercel ontstaat dat actiever en agressiever is dan andere
dochtercellen
o Ze blijft zich constant delen in hoog tempo
Een fout/mutatie bij een tumorsuppressorgen:
- Dan ontstaat er een dochtercel die niet meer kan stoppen met delen
Besluit → beide fouten leiden tot een kankercel
Wat is een kankercel
= een ontspoorde cel met gemuteerde oncogenen en/of tumorsuppresorgenen
- Ze zullen hun eigen leven leiden
- Ze zullen ongeremd en razendsnel delen
- Trekken zich niet aan van het controlemechanisme die werkt bij de normale cellen
Het ontstaan van kanker komt door een meerstappenproces:
- Stap 1 is de eerste mutatie van de dochtercellen
o Meestal onschuldig
- Daaropvolgende probleem is dat de nieuwe dochtercellen de mutatie zullen meedragen en
zullen overschrijven naar de nieuwe dochtercellen
- Gevolg → deze mutaties zich zullen opstappelen en DNA beschadigen
o Door de beschadiging aan het DNA kan er een agressieve kankercel ontstaan
▪ Komt vooral bij oudere mensen omdat zij hun leven opgestapelde
beschadigde mutaties/DNA dragen
Carcinogenese proces
- Langdurig proces
, o De transformatie van een normale cel duurt jaren doordat er vele veranderingen
kunnen ontstaan in het genoom van de getransformeerde cel
o Een grote celdeling is nodig om klinisch een manifeste tumor te doen ontstaan
- Om dit proces te starten moet er eerst een verandering in de cel gebeuren
o = initiatie
▪ = een blootstelling aan een carcinogeen die deze verandering induceert
- Daarnaast moet de promotie volgen
o = het proces waarbij in een geïnduceerde cel een proliferatie ontstaat
Het carcinogenese proces kan positief of negatief gemoduleerd worden:
- Dit is onder invloed van modulatie door:
o Genetische, virale, chemische, fysische, hormonale immunologische factoren
▪ Zo kan een getransformeerde cel wel of niet ontwikkelen tot een autonoom
groeiende tumor
Positieve modulatie → versnelt het proces
Negatieve modulatie → vertraagt het proces
Belangrijk bij het ontstaan van kanker:
- Eiwit P53
o Iedereen heeft dit eiwit en werkt als een controlepunt
o Wanneer er schade is aan je DNA zal dit eiwit geactiveerd worden
o Enerzijds kan dit eiwit een eerste mutatie herstellen
o Anderzijds kan het ervoor zorgen dat er een bepaalde cel niet mag delen
▪ Gevolg → het zal een cel gaan doden
Hoe tumoren groeien, woekeren en zich in het lichaam verspreiden
- Wanneer een kankercel ontstaat zal deze snel gaan groeien op de plaats waar de eerste
kankercel ontstaan is
- Er zullen daar veel kankercellen ophopen en een gezwel/tumor vormen
o Tumor in het begin zullen geen symptomen vertonen (mm groot)
o De patiënt zal iets merken wanneer de tumor 1cm is
▪ = de tumordetectiegrens
Preklinische periode = de tijd tussen het ontstaan van de tumor en de tumordetectiegrens
Benigne VS maligne tumoren
Benigne = goedaardige tumoren
Maligne = kwaadaardige tumoren
Kanker manifesteert zich als een tastbaar gezwel MAAR:
- Niet alle vormen van kanker doen zich voor als een tastbaar gezwel
o Bv. bloedkankers: leukemie en lymfomen
- Niet alle tastbare gezwellen zijn kwaadaardig
o Ze kunnen ook goedaardig zijn
Wanneer spreken we van een benigne/goedaardige tumor?
- Deze tumoren hebben een mooiere/afgelijnde vorm
, o Bv. een knobbel dat je voelt kan bewegen en is een vermoeden van een goedaardige
Wanneer spreken we van een maligne/kwaadaardige tumoren?
- Deze tumoren hebben meer een grillige vorm
- De tumor groeit door naar het omliggend weefsel
- Ze gaan metastaseren
o = het moment waarbij enkele stukjes van de tumor kan vrijkomen
▪ Dat stukje voert zich mee via de lymfevaten en komt vast te zitten in een
bloedvat/lymfevat en op deze plek zal er een nieuwe tumor ontstaan
Wat is angiogenese?
= de vorming van nieuwe bloedvaten uit bestaande bloedvaten
- Als kankercellen zich willen vermeerderen hebben deze
cellen voedingsstoffen en zuurstof nodig en daarom zal de
tumor nieuwe bloedvaten aanmaken
Tumorimmunologie: de afweer van de tumoren
Kan ons immuunsysteem ook kankercellen herkennen en aanvallen?
- Een kankercel kan niet zomaar vernietigd worden door ons afweersysteem
- Een kankercel is een ontspoorde del die ontstaat door ons normaal, lichaamseigen weefsel
o Waardoor er geen vreemde antigenen op zo’n kankercel verwacht wordt
Wat bij tumorafweer?
- Men ziet in de praktijk bij veel tumoren actieve afweersysteemcellen in de buurt van
kankercellen
o Duidt op een afweerreactie
- Bij ontstekingsreacties zoals bij borst- en darmkanker zal het afweersysteem proberen een
aantal kankercellen afweren
- Maar ons afweerreactie is onvoldoende sterk om de kanker volledig te onderdrukken
Tumorantigenen/tumor specifieke/tumorgeassocieerde antigenen
- Door wetenschappelijk onderzoek ziet men dat er een aantal antigenen bestaan die specifiek
zijn voor bepaalde tumorcellen
- Met een ontwikkelde immunotherapie probeert men het afweersysteem te versterken
o Om kankercellen gerichter en efficiënter aan te kunnen vallen
1. Fundamentele aspecten van kanker
Cel- en tumorbiologie
Het ontstaansmechanisme van kanker:
- Mensen bestaat uit cellen die zich continu vernieuwen
o = celdeling/mitose
- De aanmaak van nieuwe cellen komt door een celdeling/mitose
o Dit is in evenwicht door een verlies van cellen door een natuurlijke
geprogrammeerde celdood
▪ = apoptose
Reguleringsmechanisme van cellen
- Dit mechanisme staat vast in onze genen/DNA
- Deze genen bepalen wanneer een cel moet delen en wanneer niet
- De DNA bevat alle info over een cel en is uniek
Hoe worden nieuwe cellen aangemaakt?
- Dit wordt gedaan door celdeling
o De cel kan zich opdelen in 2 gelijke nieuwe cellen
▪ Oorspronkelijke cel = de moedercel
▪ De nieuwe cellen = dochtercellen
• Dochtercellen moeten ook alle DNA bevatten van de moedercellen
Het celdelingsproces:
- Gaat meestal vlot
- Fouten kunnen ontstaan
o Systeem zal meestal deze fouten kunnen verbeteren
- Soms kan een fout niet worden verbeterd waardoor er een zieke cel ontstaat
o Een cel met fouten
- Zo’n cel/gemuteerde cel kan later gaan uitroeien tot een kankercel
Wanneer gebeurt apoptose/natuurlijke celdood?
- Als een cel ergens niet hoort
- Als een cel wegens gevaarlijke beschadiging beter niet verder groeit
Het ontstaan van kanker OF carcinogenese
Wat is kanker?
= een verstoring in de evenwichtssituatie tussen celgroei en celdood
- De mutaties in de genen die betrokken zijn bij de regulatie van de celgroei zullen ervoor
zorgen dat een normale cel veranderd wordt naar een tumorcel
Wat is carcinogenese?
= het proces van het ontstaan van kwaadaardige tumoren
,2 belangrijke genen bij normale celdeling:
- Oncogenen
- Tumorsuppresorgenen
Oncogenen = zorgt ervoor dat een cel groen ligt krijgt om DNA bij te maken en om te delen
- Als deze geactiveerd wordt dan zal een DNA-cel zich verdubbelen en delen
- Komt in elk gezonde cel voor
Tumorsuppresorgenen = het kan DNA gaan aanmaken en het verdubbelen gaan neerleggen
- Als deze geactiveerd wordt dan zal de cel stoppen met aanmaak van DNA en stopt het met
delen
- Komt in elk gezonde cel voor
Mutatie
- Een fout bij het overschrijven van DNA
- We noemen dit een gemuteerd gen
- Bij beperkte schade vormt dit geen probleem
Een fout/mutatie bij een oncogen:
- Er ontstaat een oncogen dat constant actief is
- Gevolg is dat er een dochtercel ontstaat dat actiever en agressiever is dan andere
dochtercellen
o Ze blijft zich constant delen in hoog tempo
Een fout/mutatie bij een tumorsuppressorgen:
- Dan ontstaat er een dochtercel die niet meer kan stoppen met delen
Besluit → beide fouten leiden tot een kankercel
Wat is een kankercel
= een ontspoorde cel met gemuteerde oncogenen en/of tumorsuppresorgenen
- Ze zullen hun eigen leven leiden
- Ze zullen ongeremd en razendsnel delen
- Trekken zich niet aan van het controlemechanisme die werkt bij de normale cellen
Het ontstaan van kanker komt door een meerstappenproces:
- Stap 1 is de eerste mutatie van de dochtercellen
o Meestal onschuldig
- Daaropvolgende probleem is dat de nieuwe dochtercellen de mutatie zullen meedragen en
zullen overschrijven naar de nieuwe dochtercellen
- Gevolg → deze mutaties zich zullen opstappelen en DNA beschadigen
o Door de beschadiging aan het DNA kan er een agressieve kankercel ontstaan
▪ Komt vooral bij oudere mensen omdat zij hun leven opgestapelde
beschadigde mutaties/DNA dragen
Carcinogenese proces
- Langdurig proces
, o De transformatie van een normale cel duurt jaren doordat er vele veranderingen
kunnen ontstaan in het genoom van de getransformeerde cel
o Een grote celdeling is nodig om klinisch een manifeste tumor te doen ontstaan
- Om dit proces te starten moet er eerst een verandering in de cel gebeuren
o = initiatie
▪ = een blootstelling aan een carcinogeen die deze verandering induceert
- Daarnaast moet de promotie volgen
o = het proces waarbij in een geïnduceerde cel een proliferatie ontstaat
Het carcinogenese proces kan positief of negatief gemoduleerd worden:
- Dit is onder invloed van modulatie door:
o Genetische, virale, chemische, fysische, hormonale immunologische factoren
▪ Zo kan een getransformeerde cel wel of niet ontwikkelen tot een autonoom
groeiende tumor
Positieve modulatie → versnelt het proces
Negatieve modulatie → vertraagt het proces
Belangrijk bij het ontstaan van kanker:
- Eiwit P53
o Iedereen heeft dit eiwit en werkt als een controlepunt
o Wanneer er schade is aan je DNA zal dit eiwit geactiveerd worden
o Enerzijds kan dit eiwit een eerste mutatie herstellen
o Anderzijds kan het ervoor zorgen dat er een bepaalde cel niet mag delen
▪ Gevolg → het zal een cel gaan doden
Hoe tumoren groeien, woekeren en zich in het lichaam verspreiden
- Wanneer een kankercel ontstaat zal deze snel gaan groeien op de plaats waar de eerste
kankercel ontstaan is
- Er zullen daar veel kankercellen ophopen en een gezwel/tumor vormen
o Tumor in het begin zullen geen symptomen vertonen (mm groot)
o De patiënt zal iets merken wanneer de tumor 1cm is
▪ = de tumordetectiegrens
Preklinische periode = de tijd tussen het ontstaan van de tumor en de tumordetectiegrens
Benigne VS maligne tumoren
Benigne = goedaardige tumoren
Maligne = kwaadaardige tumoren
Kanker manifesteert zich als een tastbaar gezwel MAAR:
- Niet alle vormen van kanker doen zich voor als een tastbaar gezwel
o Bv. bloedkankers: leukemie en lymfomen
- Niet alle tastbare gezwellen zijn kwaadaardig
o Ze kunnen ook goedaardig zijn
Wanneer spreken we van een benigne/goedaardige tumor?
- Deze tumoren hebben een mooiere/afgelijnde vorm
, o Bv. een knobbel dat je voelt kan bewegen en is een vermoeden van een goedaardige
Wanneer spreken we van een maligne/kwaadaardige tumoren?
- Deze tumoren hebben meer een grillige vorm
- De tumor groeit door naar het omliggend weefsel
- Ze gaan metastaseren
o = het moment waarbij enkele stukjes van de tumor kan vrijkomen
▪ Dat stukje voert zich mee via de lymfevaten en komt vast te zitten in een
bloedvat/lymfevat en op deze plek zal er een nieuwe tumor ontstaan
Wat is angiogenese?
= de vorming van nieuwe bloedvaten uit bestaande bloedvaten
- Als kankercellen zich willen vermeerderen hebben deze
cellen voedingsstoffen en zuurstof nodig en daarom zal de
tumor nieuwe bloedvaten aanmaken
Tumorimmunologie: de afweer van de tumoren
Kan ons immuunsysteem ook kankercellen herkennen en aanvallen?
- Een kankercel kan niet zomaar vernietigd worden door ons afweersysteem
- Een kankercel is een ontspoorde del die ontstaat door ons normaal, lichaamseigen weefsel
o Waardoor er geen vreemde antigenen op zo’n kankercel verwacht wordt
Wat bij tumorafweer?
- Men ziet in de praktijk bij veel tumoren actieve afweersysteemcellen in de buurt van
kankercellen
o Duidt op een afweerreactie
- Bij ontstekingsreacties zoals bij borst- en darmkanker zal het afweersysteem proberen een
aantal kankercellen afweren
- Maar ons afweerreactie is onvoldoende sterk om de kanker volledig te onderdrukken
Tumorantigenen/tumor specifieke/tumorgeassocieerde antigenen
- Door wetenschappelijk onderzoek ziet men dat er een aantal antigenen bestaan die specifiek
zijn voor bepaalde tumorcellen
- Met een ontwikkelde immunotherapie probeert men het afweersysteem te versterken
o Om kankercellen gerichter en efficiënter aan te kunnen vallen
