WEEK 8: BIPOLAR DISORDER
Artikel 1: Marangoni, Ciro, De Chiara, Lavinia, Faedda, Gianni L.,. (2015). Bipolar Disorder and ADHD:
Comorbidity and Diagnostic Distinctions.
INTRODUCTIE
ADHD en bipolaire stoornis (BD) zijn ontwikkelingsstoornissen die vaak in de kindertijd beginnen en
doorlopen tot in de volwassenheid. Beide veroorzaken beperkingen in dagelijks functioneren en worden
vaak verkeerd of niet gediagnosticeerd.
BD = stemmingsstoornis met afwisselende episoden van manie en depressie. Vaak gepaard met angst,
middelengebruik en verhoogd suïciderisico.
ADHD = aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit vanaf jonge leeftijd, met invloed op
functioneren in meerdere contexten.
Diagnostiek verschilt tussen landen:
In de VS mogen meerdere zorgverleners ADHD diagnosticeren → hogere cijfers.
In Europa alleen kinderpsychiaters → strengere criteria (ICD-10 vereist zowel hyperactiviteit als
aandachtsproblemen).
Beide stoornissen komen vaak samen voor en kennen veel overlap. Omdat er geen biomarker is, is
vroege en nauwkeurige onderscheiding essentieel voor goede behandeling. Dit artikel bekijkt welke
kenmerken helpen bij het stellen van de juiste diagnose bij kinderen en jongeren.
ONDERSCHEIDEN VAN ADHD EN BIPOLAIRE STOORNIS
Het onderscheid maken tussen ADHD en bipolaire stoornis bij kinderen is lastig, vooral omdat er geen
biomarkers zijn. Artsen moeten vertrouwen op klinische observatie en informatie van ouders en school.
De grootste uitdagingen:
Beide stoornissen beginnen op jonge leeftijd.
Ouders geven vaak terugblikkende informatie (die niet altijd betrouwbaar is).
Kinderen zijn vaak nog niet goed in staat om hun symptomen zelf te beschrijven.
Er is veel symptoomoverlap, zoals prikkelbaarheid, impulsiviteit en stemmingswisselingen.
Beide kunnen samengaan met andere stoornissen, zoals angst, middelengebruik of
stemmingsstoornissen.
Signalen die meer wijzen op bipolaire stoornis: Episoden met stemmingsveranderingen,
slaapproblemen en agressie + Impulsief gedrag rond geld, seks of middelengebruik.
Signalen die meer wijzen op ADHD: Aanhoudende onrust, friemelen, slordigheid en vergeetachtigheid.
Uit onderzoek blijkt dat de meeste kinderen met ADHD ook andere stoornissen hebben:
Meer dan de helft heeft ODD (oppositioneel-opstandige stoornis) of CD (gedragsstoornis).
Deze stoornissen verhogen het risico op agressie, wat de grens met manische symptomen van
BD vervaagt.
Vooral wanneer ADHD samengaat met ODD/CD, wordt het onderscheid met bipolaire stoornis extra
moeilijk.
,EPIDEMIOLOGIE
ADHD komt veel voor, met prevalentiepercentages tussen de 1,7% en 16% bij schoolgaande kinderen,
en 1–5% bij volwassenen. Het is een van de belangrijkste redenen waarom kinderen hulp krijgen in de
geestelijke gezondheidszorg of speciaal onderwijs. De stoornis blijft vaak bestaan in de volwassenheid:
Ongeveer 1/3 van de kinderen met ADHD blijft aan de volledige criteria voldoen als volwassene.
Toch ervaart bijna 2/3 nog steeds beperkingen door symptomen.
Bipolaire stoornis heeft een geschatte levensprevalentie van 2,1% bij volwassenen.
Een meta-analyse laat zien dat dit cijfer bij kinderen rond de 1,8% ligt.
Bij volwassenen met BD begon de stoornis bij minstens 2/3 vóór het 18e levensjaar.
Jongeren tonen vaak een minder duidelijk klinisch beeld, met kortere of subtielere symptomen
(soms geclassificeerd als BD-NOS).
De DSM-5 maakt geen onderscheid naar leeftijd in de manier waarop bipolaire stoornis zich uit, wat het
herkennen bij jongeren bemoeilijkt.
Geslachtsverschillen ADHD en BD-I komen vaker voor bij jongens. De inattentive subtype van
ADHD komt relatief vaker voor bij meisjes.
Comorbiditeit Jeugdige BD gaat vaak samen met:
Angststoornissen (54%)
ADHD (48%)
Gedragsstoornissen (31%)
Middelengebruik (31%)
ADHD bij kinderen met BD heeft een negatieve invloed op hun algemene functioneren.
Daarnaast blijkt:
ADHD bij adolescenten (vooral met CD, ODD, angst of SUD) verhoogt het risico op latere
ontwikkeling van BD.
ADHD verhoogt het risico op middelengebruik (sterker bij meisjes).
Stimulantia lijken dat risico niet te verhogen, tenzij er ook sprake is van CD.
In klinische studies wordt ADHD vaker gezien bij kinderen met BD, al is dat minder duidelijk in
recente onderzoeken, behalve bij kinderen van ouders met BD die niet goed reageren op
lithium.
KLINISCHE KENMERKEN
Het klinisch onderscheid tussen ADHD en een manische of gemengde episode van bipolaire stoornis is
lastig. Er zijn drie benaderingen om de verschillen beter te begrijpen:
1. Symptomen zonder overlap vergelijken. Men probeert onderscheid te maken door alleen naar
symptomen te kijken die niet overlappen tussen ADHD en BD.
Symptomen zoals opgewekte stemming, grootheidsideeën, hyperseksualiteit, minder
slaap nodig hebben, racing thoughts komen veel vaker voor bij BD dan bij ADHD.
In BD-groepen kwam ook het volgende vaak voor:
- Grandioze wanen (55%)
- Suïcidaal gedrag met plan/intentie (27%)
- Snelle of zeer snelle stemmingswisselingen (83%)
Maar: deze duidelijke symptomen komen niet bij iedereen voor, dus zijn ze niet altijd
bruikbaar voor het stellen van een diagnose.
2. Ontwikkelingslijn van symptomen volgen (longitudinale aanpak). Deze benadering kijkt naar
wanneer symptomen ontstaan en hoe ze zich ontwikkelen over de jaren.
Uit onderzoek bij kinderen met verschillende stoornissen blijkt:
, - Tussen 1–6 jaar: symptomen zoals driftbuien, lage frustratietolerantie,
impulsiviteit, agressie, hyperactiviteit en prikkelbaarheid komen vroeg op en
kunnen wijzen op BD.
- Tussen 7–12 jaar: meer typische symptomen van depressie, manie en psychose
worden pas dan duidelijker.
In een ander onderzoek onderscheidde BD zich al vanaf 3 jaar door:
- Korte of langere periodes van opgewekte stemming
- Ernstige prikkelbaarheid
- Verminderd slapen
- Ongepast seksueel gedrag
Pas vanaf ongeveer 7 jaar waren verdriet, eetlustverandering en suïcidale gedachten
bruikbaar als onderscheidende kenmerken.
Symptomen als hyperactiviteit, impulsiviteit en aandachtsproblemen kwamen in beide
stoornissen voor en waren dus niet onderscheidend.
3. CBCL-profiel (Child Behavior Checklist). Onderzoekers bekeken of de CBCL-scoreprofielen
kunnen helpen bij het onderscheiden van BD en ADHD.
Een zogenaamd dysregulatieprofiel (hoge scores op angst/depressie, agressief gedrag en
aandachtsproblemen) werd vaker gezien bij kinderen met BD dan met ADHD.
Toch is dit profiel niet specifiek genoeg voor BD, want het komt ook voor bij andere
problematiek.
VERSCHILLEN IN SPECIFIEKE SYMPTOMEN
HYPERACTIVITEIT
Bij bipolaire stoornis (BD) is hyperactiviteit vaak episodisch, intens, met hoge impulsiviteit en
soms productiviteit. Kinderen starten veel projecten en slapen weinig. Dit wisselt met perioden
van uitputting en verveling.
Bij ADHD is hyperactiviteit meer stabiel en situationeel, bijvoorbeeld versterkt in
klasomgevingen waar concentratie vereist is.
BD wordt gekenmerkt door sterke schommelingen in energie en een voorkeur voor de avond
(zogenaamde eveningness).
ADHD laat constante hoge activiteit zien over de dag.
Actimetrie (bewegingsmetingen) kan helpen bij het onderscheid.
SLAAPPATROON EN CIRCADIAANS RITME
BD gaat gepaard met verstoringen in slaapritme, waaronder ultra rapid cycling van stemming
en energie.
Slaapfragmentatie, nachtmerries, en enuresis (bedplassen) komen vaker voor bij BD.
ADHD kent ook slaapmoeilijkheden, maar midden- en late insomnia zijn meer typisch voor BD.
STEMMING, SUÏCIDALITEIT EN PSYCHOSE
Stemmingsschommelingen komen bij beide voor, maar zijn prominenter in BD en vaak ernstiger.
Bij ADHD zijn stemmingsproblemen meestal reactief op school- of sociale problemen en niet
gepaard met slaapvermindering.
Suïcidaliteit komt veel voor bij jongeren met BD en is een onderscheidend kenmerk, vooral
vanaf 9 jaar.
ADHD verhoogt ook het risico op suïcide, zelfs zonder andere stoornissen.
Psychotische symptomen (zoals wanen en hallucinaties) komen voor bij BD, niet bij ADHD.
AGRESSIE EN HYPERSEKSUALITEIT
Bij BD is agressie soms gepland, ernstig en zonder schuldgevoel.
Artikel 1: Marangoni, Ciro, De Chiara, Lavinia, Faedda, Gianni L.,. (2015). Bipolar Disorder and ADHD:
Comorbidity and Diagnostic Distinctions.
INTRODUCTIE
ADHD en bipolaire stoornis (BD) zijn ontwikkelingsstoornissen die vaak in de kindertijd beginnen en
doorlopen tot in de volwassenheid. Beide veroorzaken beperkingen in dagelijks functioneren en worden
vaak verkeerd of niet gediagnosticeerd.
BD = stemmingsstoornis met afwisselende episoden van manie en depressie. Vaak gepaard met angst,
middelengebruik en verhoogd suïciderisico.
ADHD = aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit vanaf jonge leeftijd, met invloed op
functioneren in meerdere contexten.
Diagnostiek verschilt tussen landen:
In de VS mogen meerdere zorgverleners ADHD diagnosticeren → hogere cijfers.
In Europa alleen kinderpsychiaters → strengere criteria (ICD-10 vereist zowel hyperactiviteit als
aandachtsproblemen).
Beide stoornissen komen vaak samen voor en kennen veel overlap. Omdat er geen biomarker is, is
vroege en nauwkeurige onderscheiding essentieel voor goede behandeling. Dit artikel bekijkt welke
kenmerken helpen bij het stellen van de juiste diagnose bij kinderen en jongeren.
ONDERSCHEIDEN VAN ADHD EN BIPOLAIRE STOORNIS
Het onderscheid maken tussen ADHD en bipolaire stoornis bij kinderen is lastig, vooral omdat er geen
biomarkers zijn. Artsen moeten vertrouwen op klinische observatie en informatie van ouders en school.
De grootste uitdagingen:
Beide stoornissen beginnen op jonge leeftijd.
Ouders geven vaak terugblikkende informatie (die niet altijd betrouwbaar is).
Kinderen zijn vaak nog niet goed in staat om hun symptomen zelf te beschrijven.
Er is veel symptoomoverlap, zoals prikkelbaarheid, impulsiviteit en stemmingswisselingen.
Beide kunnen samengaan met andere stoornissen, zoals angst, middelengebruik of
stemmingsstoornissen.
Signalen die meer wijzen op bipolaire stoornis: Episoden met stemmingsveranderingen,
slaapproblemen en agressie + Impulsief gedrag rond geld, seks of middelengebruik.
Signalen die meer wijzen op ADHD: Aanhoudende onrust, friemelen, slordigheid en vergeetachtigheid.
Uit onderzoek blijkt dat de meeste kinderen met ADHD ook andere stoornissen hebben:
Meer dan de helft heeft ODD (oppositioneel-opstandige stoornis) of CD (gedragsstoornis).
Deze stoornissen verhogen het risico op agressie, wat de grens met manische symptomen van
BD vervaagt.
Vooral wanneer ADHD samengaat met ODD/CD, wordt het onderscheid met bipolaire stoornis extra
moeilijk.
,EPIDEMIOLOGIE
ADHD komt veel voor, met prevalentiepercentages tussen de 1,7% en 16% bij schoolgaande kinderen,
en 1–5% bij volwassenen. Het is een van de belangrijkste redenen waarom kinderen hulp krijgen in de
geestelijke gezondheidszorg of speciaal onderwijs. De stoornis blijft vaak bestaan in de volwassenheid:
Ongeveer 1/3 van de kinderen met ADHD blijft aan de volledige criteria voldoen als volwassene.
Toch ervaart bijna 2/3 nog steeds beperkingen door symptomen.
Bipolaire stoornis heeft een geschatte levensprevalentie van 2,1% bij volwassenen.
Een meta-analyse laat zien dat dit cijfer bij kinderen rond de 1,8% ligt.
Bij volwassenen met BD begon de stoornis bij minstens 2/3 vóór het 18e levensjaar.
Jongeren tonen vaak een minder duidelijk klinisch beeld, met kortere of subtielere symptomen
(soms geclassificeerd als BD-NOS).
De DSM-5 maakt geen onderscheid naar leeftijd in de manier waarop bipolaire stoornis zich uit, wat het
herkennen bij jongeren bemoeilijkt.
Geslachtsverschillen ADHD en BD-I komen vaker voor bij jongens. De inattentive subtype van
ADHD komt relatief vaker voor bij meisjes.
Comorbiditeit Jeugdige BD gaat vaak samen met:
Angststoornissen (54%)
ADHD (48%)
Gedragsstoornissen (31%)
Middelengebruik (31%)
ADHD bij kinderen met BD heeft een negatieve invloed op hun algemene functioneren.
Daarnaast blijkt:
ADHD bij adolescenten (vooral met CD, ODD, angst of SUD) verhoogt het risico op latere
ontwikkeling van BD.
ADHD verhoogt het risico op middelengebruik (sterker bij meisjes).
Stimulantia lijken dat risico niet te verhogen, tenzij er ook sprake is van CD.
In klinische studies wordt ADHD vaker gezien bij kinderen met BD, al is dat minder duidelijk in
recente onderzoeken, behalve bij kinderen van ouders met BD die niet goed reageren op
lithium.
KLINISCHE KENMERKEN
Het klinisch onderscheid tussen ADHD en een manische of gemengde episode van bipolaire stoornis is
lastig. Er zijn drie benaderingen om de verschillen beter te begrijpen:
1. Symptomen zonder overlap vergelijken. Men probeert onderscheid te maken door alleen naar
symptomen te kijken die niet overlappen tussen ADHD en BD.
Symptomen zoals opgewekte stemming, grootheidsideeën, hyperseksualiteit, minder
slaap nodig hebben, racing thoughts komen veel vaker voor bij BD dan bij ADHD.
In BD-groepen kwam ook het volgende vaak voor:
- Grandioze wanen (55%)
- Suïcidaal gedrag met plan/intentie (27%)
- Snelle of zeer snelle stemmingswisselingen (83%)
Maar: deze duidelijke symptomen komen niet bij iedereen voor, dus zijn ze niet altijd
bruikbaar voor het stellen van een diagnose.
2. Ontwikkelingslijn van symptomen volgen (longitudinale aanpak). Deze benadering kijkt naar
wanneer symptomen ontstaan en hoe ze zich ontwikkelen over de jaren.
Uit onderzoek bij kinderen met verschillende stoornissen blijkt:
, - Tussen 1–6 jaar: symptomen zoals driftbuien, lage frustratietolerantie,
impulsiviteit, agressie, hyperactiviteit en prikkelbaarheid komen vroeg op en
kunnen wijzen op BD.
- Tussen 7–12 jaar: meer typische symptomen van depressie, manie en psychose
worden pas dan duidelijker.
In een ander onderzoek onderscheidde BD zich al vanaf 3 jaar door:
- Korte of langere periodes van opgewekte stemming
- Ernstige prikkelbaarheid
- Verminderd slapen
- Ongepast seksueel gedrag
Pas vanaf ongeveer 7 jaar waren verdriet, eetlustverandering en suïcidale gedachten
bruikbaar als onderscheidende kenmerken.
Symptomen als hyperactiviteit, impulsiviteit en aandachtsproblemen kwamen in beide
stoornissen voor en waren dus niet onderscheidend.
3. CBCL-profiel (Child Behavior Checklist). Onderzoekers bekeken of de CBCL-scoreprofielen
kunnen helpen bij het onderscheiden van BD en ADHD.
Een zogenaamd dysregulatieprofiel (hoge scores op angst/depressie, agressief gedrag en
aandachtsproblemen) werd vaker gezien bij kinderen met BD dan met ADHD.
Toch is dit profiel niet specifiek genoeg voor BD, want het komt ook voor bij andere
problematiek.
VERSCHILLEN IN SPECIFIEKE SYMPTOMEN
HYPERACTIVITEIT
Bij bipolaire stoornis (BD) is hyperactiviteit vaak episodisch, intens, met hoge impulsiviteit en
soms productiviteit. Kinderen starten veel projecten en slapen weinig. Dit wisselt met perioden
van uitputting en verveling.
Bij ADHD is hyperactiviteit meer stabiel en situationeel, bijvoorbeeld versterkt in
klasomgevingen waar concentratie vereist is.
BD wordt gekenmerkt door sterke schommelingen in energie en een voorkeur voor de avond
(zogenaamde eveningness).
ADHD laat constante hoge activiteit zien over de dag.
Actimetrie (bewegingsmetingen) kan helpen bij het onderscheid.
SLAAPPATROON EN CIRCADIAANS RITME
BD gaat gepaard met verstoringen in slaapritme, waaronder ultra rapid cycling van stemming
en energie.
Slaapfragmentatie, nachtmerries, en enuresis (bedplassen) komen vaker voor bij BD.
ADHD kent ook slaapmoeilijkheden, maar midden- en late insomnia zijn meer typisch voor BD.
STEMMING, SUÏCIDALITEIT EN PSYCHOSE
Stemmingsschommelingen komen bij beide voor, maar zijn prominenter in BD en vaak ernstiger.
Bij ADHD zijn stemmingsproblemen meestal reactief op school- of sociale problemen en niet
gepaard met slaapvermindering.
Suïcidaliteit komt veel voor bij jongeren met BD en is een onderscheidend kenmerk, vooral
vanaf 9 jaar.
ADHD verhoogt ook het risico op suïcide, zelfs zonder andere stoornissen.
Psychotische symptomen (zoals wanen en hallucinaties) komen voor bij BD, niet bij ADHD.
AGRESSIE EN HYPERSEKSUALITEIT
Bij BD is agressie soms gepland, ernstig en zonder schuldgevoel.
