BIOLOGISCHE ANTROPOLOGIE
BOEK 1: MENSELIJKE EVOLUTIE EN SOCIAAL GEDRAG
INHOUDSOPGAVE
1. algemene inleidende beschouwingen ........................................................................................ 7
inleiding ........................................................................................................................................... 7
antropologie en diens subvelden ....................................................................................................... 7
de oorsprong van de moderne bio-antropologie ................................................................................. 9
2. evolutie, selectie en adaptatie .................................................................................................. 10
inleiding ......................................................................................................................................... 10
de oorsprong van het moderne evolutiedenken ................................................................................ 10
de natuurlijke classificatie van organismen volgens linnaeus ............................................................ 10
de weg naar darwiniaanse revolutie ................................................................................................. 11
de darwiniaanse revolutie ............................................................................................................... 11
de essentie van de evolutietheorie .................................................................................................. 12
de reacties op de ideEën van darwin ................................................................................................ 13
wetenschap en creationisme .......................................................................................................... 13
over adaptatie, acclimatisatie en aanpassingsvermogen .................................................................. 13
3. genetische verschijnselen op niveau van cel: kwalitatieve variatie ............................................. 15
inleiding ......................................................................................................................................... 15
genetica: een vlag met vele ladingen ............................................................................................... 15
genen liggen op chromosomen ....................................................................................................... 17
mendeliaanse genetica: de erfenis van mendel ................................................................................ 18
genen op niveau van de cel ............................................................................................................. 19
mitochondriaal dna ........................................................................................................................ 20
dna: structuur en functie................................................................................................................. 20
nieuwe genetische variatie door mutaties ........................................................................................ 25
chromosomale afwijkingen vanuit de mendeliaanse genetica ........................................................... 26
van genotype naar fenotype ............................................................................................................ 27
4. genetische verschijnselen op niveau van cel en individu: kwantitatieve variatie ......................... 28
inleiding ......................................................................................................................................... 28
, polygenen en kwantitatieve variatie ................................................................................................. 28
polygenische kenmerken, het fenotype en de omgeving ................................................................... 29
gedeelde en niet-gedeelde omgeving in tweelingstudies en adoptiestudies ....................................... 31
drie gen-omgeving correlaties en een gen-omgeving interactie ......................................................... 32
twee modellen voor g x e interacties ................................................................................................ 33
bedenkingen bij tweeling- en adoptiestudies.................................................................................... 34
ses van de ouders en ses van nakomelingen: het biopsychosociale verhaal ...................................... 35
moleculaire genetica en de zoektocht naar genen ............................................................................ 35
genoom-brede associatiestudies .................................................................................................... 37
polygenetische risicoscores ........................................................................................................... 37
epigenetica: de derde golf ............................................................................................................... 37
de epigenetica van opvoeding bij mensen ........................................................................................ 37
besluit ........................................................................................................................................... 38
5. genetische verschijnselen op populatieniveau .......................................................................... 39
1. inleiding ..................................................................................................................................... 39
2. menselijke variabiliteit op individueel en groepsniveau ................................................................. 39
3. wat is een populatie? .................................................................................................................. 40
4. hoe beïnvloedt evolutie de genetische bevolkingssamenstelling ................................................... 41
5. het soortconcept onder de loep ................................................................................................... 43
6. soortvorming of speciatie ............................................................................................................ 44
7. het tempo van soortvorming ........................................................................................................ 46
8. het hardy-weinberg evenwicht ..................................................................................................... 46
9. de demografische werktuigen van de evolutie .............................................................................. 47
10. vormen van selectie .................................................................................................................. 47
11. niveaus van selectie .................................................................................................................. 48
12. wijziging van bevolkingsstructuur ............................................................................................... 49
13. populatieverschillen en menselijke variabiliteit .......................................................................... 50
14. enkele populatieverschillen door evolutionaire lens ................................................................... 50
15. de bouw van een fylogenetische stamboom ............................................................................... 51
16. besluit ...................................................................................................................................... 52
6. evolutionaire dynamieken in het hominisatieproces .................................................................. 53
1. inleiding ..................................................................................................................................... 53
2. beperkingen van het fossiele archief ............................................................................................ 53
3. tijdschalen in de evolutiebiologie ................................................................................................. 54
, 4. ultieme functies en proximale oorzaken ....................................................................................... 55
5. enkele algemene primaatkenmerken ........................................................................................... 56
6. sociaal gedrag onder primaten: verbetering van overleving en reproductie ..................................... 57
7. klimaatveranderingen als selectiedruk ......................................................................................... 58
8. trends in de evolutie van de homininen ........................................................................................ 59
9. niet-slijpend kauwcomplex ......................................................................................................... 60
10. bipedale voortbeweging: leven op twee voeten ........................................................................... 60
11. hypothesen over het bipedalisme .............................................................................................. 61
12. bipedalisme: een evolutionair compromis .................................................................................. 62
13. seksueel dimorfisme en menselijk gedrag .................................................................................. 63
7. de evolutie van de homininen ................................................................................................... 64
1. inleiding ..................................................................................................................................... 64
2. wie waren de eerste homininen? ................................................................................................. 65
3. de eerste gereedschapsmakers en gebruikers .............................................................................. 66
4. evolutie en uitsterven van de australopithecus-groep ................................................................... 67
5. tussenbesluit.............................................................................................................................. 68
6. homo habilis: de eerste soort van het genus homo ....................................................................... 68
7. habitatveranderingen en toenemende adaptieve flexibiliteit .......................................................... 69
8. homo erectus: de vroege homo verovert de wereld ....................................................................... 69
9. evolutie van homo erectues: biologische verandering, adaptatie en verbeterde voeding ................. 70
10. h. naledi en H. floresiensis ........................................................................................................ 72
11. intermezzo- eventjes recapituleren ............................................................................................ 73
12. terminologische opmerkingen over de vroegmoderne mensen .................................................... 73
12. de homo neanderthalensis ........................................................................................................ 75
13. de lichaamsbouw van de neanderthaler ..................................................................................... 76
14. culturele patronen bij de neanderthaler ..................................................................................... 77
15. homo sapiens ........................................................................................................................... 78
16. homo sapiens bereikt australië, stille oceaan en amerika............................................................ 79
17. afrikaanse oorsprong of multiregionale continuïteit? ................................................................... 80
18. van assimilatiemodel naar multiregionale afrikaanse oorsprong .................................................. 82
19. de agrarische revolutie .............................................................................................................. 82
20. landbouw als adaptieve trade-off ............................................................................................... 83
21. lanbouw en gen-cultuur co-evolutie ........................................................................................... 84
8. altruïsme, samenwerking en de sociobiologische revolutie ....................................................... 85
, 1. inleiding ..................................................................................................................................... 85
2. coöperatie .................................................................................................................................. 85
3. waarom was amenwerking een eovlutie-biologische puzzel? ........................................................ 86
4. oplossingen op individueel niveau voor de puzzel: zelfzuchtigheid, coöperatieve voertuigen ........... 88
5. samenwerking via genetische zelfzuchtigheid (verwantschapsselectie en ‘greenbear altruïsme’) ... 88
6. samenwerking via wederzijdse voordelen (wederzijds altruïsme, indirecte wederkerigheid) ............ 90
7. samenvatting van de samenwerkingstheorieën op individueel niveau ............................................ 93
8. van groepsselectie naar multilevel selectie .................................................................................. 94
9. ouderlijke inversteringstheorie van trivers .................................................................................... 95
10. parent offspring conflict ............................................................................................................ 96
11. de evolutionaire logica van zelbedrog......................................................................................... 97
12. besluit ...................................................................................................................................... 98
9. de evolutie van moraliteit ......................................................................................................... 99
1. inleiding ..................................................................................................................................... 99
2. de wetenschappelijke studie van moraliteit .................................................................................. 99
3. vroege ideeën over moraliteit volgens smith en darwin.................................................................. 99
4. de tragedy of the commons en de tradegy of the commonsense morality......................................100
5. leven in groepen en bijhorende problemen ..................................................................................101
6. sociale selectie door bestraffing .................................................................................................102
7. moraliteit als coöperatie ............................................................................................................103
8. het empathiemodel van frans de waal .........................................................................................105
9. de onderligne afhankelijkheidshypothese van michael tomasello.................................................106
10. besluit .....................................................................................................................................107
1. VAN BIOLOGISCH POSITIVISME NAAR BIOSOCIALE CRIMINOLOGIE .................................... 108
1. inleiding ....................................................................................................................................108
2. de vroege criminele antropologie van lombroso...........................................................................109
3. de criminologie van enrico ferri (1856 – 1929) ..............................................................................110
4. de criminologie van raffaele garofalo (1851 – 1934) ......................................................................110
5. de crimineel-antropologische scholenstrijd en diens ondergang ..................................................110
6. de amerikaanse nakomelingen van het biologisch determinisme .................................................111
7. de belgische eclectische criminele antropolgie van louis vervaeck (1872 – 1943) ..........................112
8. psychologisch positivisme .........................................................................................................112
9. beleidsmatige gevolgen van het biologisch en psychologisch determinisme .................................114
10. het geval buikhuisen en disciplinaire conflicten .........................................................................114
BOEK 1: MENSELIJKE EVOLUTIE EN SOCIAAL GEDRAG
INHOUDSOPGAVE
1. algemene inleidende beschouwingen ........................................................................................ 7
inleiding ........................................................................................................................................... 7
antropologie en diens subvelden ....................................................................................................... 7
de oorsprong van de moderne bio-antropologie ................................................................................. 9
2. evolutie, selectie en adaptatie .................................................................................................. 10
inleiding ......................................................................................................................................... 10
de oorsprong van het moderne evolutiedenken ................................................................................ 10
de natuurlijke classificatie van organismen volgens linnaeus ............................................................ 10
de weg naar darwiniaanse revolutie ................................................................................................. 11
de darwiniaanse revolutie ............................................................................................................... 11
de essentie van de evolutietheorie .................................................................................................. 12
de reacties op de ideEën van darwin ................................................................................................ 13
wetenschap en creationisme .......................................................................................................... 13
over adaptatie, acclimatisatie en aanpassingsvermogen .................................................................. 13
3. genetische verschijnselen op niveau van cel: kwalitatieve variatie ............................................. 15
inleiding ......................................................................................................................................... 15
genetica: een vlag met vele ladingen ............................................................................................... 15
genen liggen op chromosomen ....................................................................................................... 17
mendeliaanse genetica: de erfenis van mendel ................................................................................ 18
genen op niveau van de cel ............................................................................................................. 19
mitochondriaal dna ........................................................................................................................ 20
dna: structuur en functie................................................................................................................. 20
nieuwe genetische variatie door mutaties ........................................................................................ 25
chromosomale afwijkingen vanuit de mendeliaanse genetica ........................................................... 26
van genotype naar fenotype ............................................................................................................ 27
4. genetische verschijnselen op niveau van cel en individu: kwantitatieve variatie ......................... 28
inleiding ......................................................................................................................................... 28
, polygenen en kwantitatieve variatie ................................................................................................. 28
polygenische kenmerken, het fenotype en de omgeving ................................................................... 29
gedeelde en niet-gedeelde omgeving in tweelingstudies en adoptiestudies ....................................... 31
drie gen-omgeving correlaties en een gen-omgeving interactie ......................................................... 32
twee modellen voor g x e interacties ................................................................................................ 33
bedenkingen bij tweeling- en adoptiestudies.................................................................................... 34
ses van de ouders en ses van nakomelingen: het biopsychosociale verhaal ...................................... 35
moleculaire genetica en de zoektocht naar genen ............................................................................ 35
genoom-brede associatiestudies .................................................................................................... 37
polygenetische risicoscores ........................................................................................................... 37
epigenetica: de derde golf ............................................................................................................... 37
de epigenetica van opvoeding bij mensen ........................................................................................ 37
besluit ........................................................................................................................................... 38
5. genetische verschijnselen op populatieniveau .......................................................................... 39
1. inleiding ..................................................................................................................................... 39
2. menselijke variabiliteit op individueel en groepsniveau ................................................................. 39
3. wat is een populatie? .................................................................................................................. 40
4. hoe beïnvloedt evolutie de genetische bevolkingssamenstelling ................................................... 41
5. het soortconcept onder de loep ................................................................................................... 43
6. soortvorming of speciatie ............................................................................................................ 44
7. het tempo van soortvorming ........................................................................................................ 46
8. het hardy-weinberg evenwicht ..................................................................................................... 46
9. de demografische werktuigen van de evolutie .............................................................................. 47
10. vormen van selectie .................................................................................................................. 47
11. niveaus van selectie .................................................................................................................. 48
12. wijziging van bevolkingsstructuur ............................................................................................... 49
13. populatieverschillen en menselijke variabiliteit .......................................................................... 50
14. enkele populatieverschillen door evolutionaire lens ................................................................... 50
15. de bouw van een fylogenetische stamboom ............................................................................... 51
16. besluit ...................................................................................................................................... 52
6. evolutionaire dynamieken in het hominisatieproces .................................................................. 53
1. inleiding ..................................................................................................................................... 53
2. beperkingen van het fossiele archief ............................................................................................ 53
3. tijdschalen in de evolutiebiologie ................................................................................................. 54
, 4. ultieme functies en proximale oorzaken ....................................................................................... 55
5. enkele algemene primaatkenmerken ........................................................................................... 56
6. sociaal gedrag onder primaten: verbetering van overleving en reproductie ..................................... 57
7. klimaatveranderingen als selectiedruk ......................................................................................... 58
8. trends in de evolutie van de homininen ........................................................................................ 59
9. niet-slijpend kauwcomplex ......................................................................................................... 60
10. bipedale voortbeweging: leven op twee voeten ........................................................................... 60
11. hypothesen over het bipedalisme .............................................................................................. 61
12. bipedalisme: een evolutionair compromis .................................................................................. 62
13. seksueel dimorfisme en menselijk gedrag .................................................................................. 63
7. de evolutie van de homininen ................................................................................................... 64
1. inleiding ..................................................................................................................................... 64
2. wie waren de eerste homininen? ................................................................................................. 65
3. de eerste gereedschapsmakers en gebruikers .............................................................................. 66
4. evolutie en uitsterven van de australopithecus-groep ................................................................... 67
5. tussenbesluit.............................................................................................................................. 68
6. homo habilis: de eerste soort van het genus homo ....................................................................... 68
7. habitatveranderingen en toenemende adaptieve flexibiliteit .......................................................... 69
8. homo erectus: de vroege homo verovert de wereld ....................................................................... 69
9. evolutie van homo erectues: biologische verandering, adaptatie en verbeterde voeding ................. 70
10. h. naledi en H. floresiensis ........................................................................................................ 72
11. intermezzo- eventjes recapituleren ............................................................................................ 73
12. terminologische opmerkingen over de vroegmoderne mensen .................................................... 73
12. de homo neanderthalensis ........................................................................................................ 75
13. de lichaamsbouw van de neanderthaler ..................................................................................... 76
14. culturele patronen bij de neanderthaler ..................................................................................... 77
15. homo sapiens ........................................................................................................................... 78
16. homo sapiens bereikt australië, stille oceaan en amerika............................................................ 79
17. afrikaanse oorsprong of multiregionale continuïteit? ................................................................... 80
18. van assimilatiemodel naar multiregionale afrikaanse oorsprong .................................................. 82
19. de agrarische revolutie .............................................................................................................. 82
20. landbouw als adaptieve trade-off ............................................................................................... 83
21. lanbouw en gen-cultuur co-evolutie ........................................................................................... 84
8. altruïsme, samenwerking en de sociobiologische revolutie ....................................................... 85
, 1. inleiding ..................................................................................................................................... 85
2. coöperatie .................................................................................................................................. 85
3. waarom was amenwerking een eovlutie-biologische puzzel? ........................................................ 86
4. oplossingen op individueel niveau voor de puzzel: zelfzuchtigheid, coöperatieve voertuigen ........... 88
5. samenwerking via genetische zelfzuchtigheid (verwantschapsselectie en ‘greenbear altruïsme’) ... 88
6. samenwerking via wederzijdse voordelen (wederzijds altruïsme, indirecte wederkerigheid) ............ 90
7. samenvatting van de samenwerkingstheorieën op individueel niveau ............................................ 93
8. van groepsselectie naar multilevel selectie .................................................................................. 94
9. ouderlijke inversteringstheorie van trivers .................................................................................... 95
10. parent offspring conflict ............................................................................................................ 96
11. de evolutionaire logica van zelbedrog......................................................................................... 97
12. besluit ...................................................................................................................................... 98
9. de evolutie van moraliteit ......................................................................................................... 99
1. inleiding ..................................................................................................................................... 99
2. de wetenschappelijke studie van moraliteit .................................................................................. 99
3. vroege ideeën over moraliteit volgens smith en darwin.................................................................. 99
4. de tragedy of the commons en de tradegy of the commonsense morality......................................100
5. leven in groepen en bijhorende problemen ..................................................................................101
6. sociale selectie door bestraffing .................................................................................................102
7. moraliteit als coöperatie ............................................................................................................103
8. het empathiemodel van frans de waal .........................................................................................105
9. de onderligne afhankelijkheidshypothese van michael tomasello.................................................106
10. besluit .....................................................................................................................................107
1. VAN BIOLOGISCH POSITIVISME NAAR BIOSOCIALE CRIMINOLOGIE .................................... 108
1. inleiding ....................................................................................................................................108
2. de vroege criminele antropologie van lombroso...........................................................................109
3. de criminologie van enrico ferri (1856 – 1929) ..............................................................................110
4. de criminologie van raffaele garofalo (1851 – 1934) ......................................................................110
5. de crimineel-antropologische scholenstrijd en diens ondergang ..................................................110
6. de amerikaanse nakomelingen van het biologisch determinisme .................................................111
7. de belgische eclectische criminele antropolgie van louis vervaeck (1872 – 1943) ..........................112
8. psychologisch positivisme .........................................................................................................112
9. beleidsmatige gevolgen van het biologisch en psychologisch determinisme .................................114
10. het geval buikhuisen en disciplinaire conflicten .........................................................................114
