FORENSISCHE WELZIJNSWERK
Les 1: Algemeen kader
Centrale vragen:
1. Wat is forensisch welzijnswerk?
o Wat is het verschil tussen autonoom en aan justitie verbonden FWZW?
o Waar komt dit verschil vandaan?
2. Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
3. Welke rol spelen de staatshervormingen hierbij?
1.Het concept
• Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
• Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, straftoemeting en strafuitvoering) = recht
• Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn = hulp-
en dienstverlening (hierna HDV)
• DUS: welzijnswerk (= essentie) binnen forensische context (= specificiteit)
Wat?
• Hulp- en dienstverlening
• aan mensen die als dader, slachtoffer of naastbestaande (“justitiabele”)
• (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus FWZW = volwassen daders/verdachten
Slachtoffers → Victimologie
Minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
̶ Voor wie? Doelgroep
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie
̶ Door wie? Aanbod
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, geestelijke gezondheidszorg, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken, …
• Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers
o Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp, Slachtofferonthaal,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Herstelbemiddeling, …
Complex gegeven:
~ wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
~ organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
onderscheid autonoom vs. aan justitie verbonden FWZW
̶ Autonoom FWZW
• Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
• Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
̶ Aan justitie verbonden FWZW
• HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
• Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
Beide: HDV aan daders in justitiële context
Oorzaak complexiteit
,1. Ontstaansgeschiedenis
• Welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-initiatief als initiatief overheid
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
• 1980: opsplitsing bevoegdheden
• Autonoom FWZW: hulp op vraag cliënt (vrijwilligheid) = gemeenschappen
• Aan justitie verbonden FWZW: hulp in nauw verband met strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke invrijheidstelling) = federaal
• 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
• Onderscheid 1980 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie
verbonden WZW) → gemeenschappen
2.Verhouding welzijnswerk – forensisch
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
̶ Fundamenteel: finaliteit
• Wat zijn onze doelstellingen? Wat willen we bereiken?
̶ Praktisch/organisatorisch
• Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
• Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na,
justitie is finaal gericht op de bescherming van de samenleving
Autonoom FWZW
̶ Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
• Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW wet 1976), óók
daders
̶ Wie is opdrachtgever? De cliënt (vrijwilligheid)
̶ Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
̶ Combinatie van individueel (HDV) én structureel–maatschappelijk perspectief
• Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
• Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
̶ Beroepsgeheim als hulpverlener
̶ Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW)
Justitieel welzijnswerk vertrekt van het principe dat ieder lid van de samenleving beschikt
over gelijke basisrechten en die moet kunnen waarmaken.
̶ Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg
̶ Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
= vanuit perspectief persoon (≠ vanuit justitie)
= vraag- & behoeftegericht werken (noden)
Aan justitie verbonden FWZW
̶ Welzijnswerk onder mandaat
• Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
• Vb: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
̶ Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
̶ Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bvb. advies)
̶ Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD)
̶ Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende straffen en maatregelen
met het oog op een optimale terugkeer in de maatschappij”
̶ Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
Spanningsveld welzijn en justitie?
Oorzaak spanningsveld?
~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke veranderingen
, Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk
Kritiek op strafrecht
̶ SR = normerend en conserverend
̶ De strafrechtsbedeling
• Niet neutraal
• Politieke, sociale, economische context bepaalt inhoud en doel
(vergelding, afschrikking, herstel, …)
̶ Pleidooi: terugkeer naar klassieke SR
DUS: forensische context komt onder druk te staan
Kritiek op welzijnswerk
̶ “What works?” (Martinson, 1974)
̶ Meta-analyse van 231 interventiestudies
̶ Gebrek aan effectiviteit van behandelingen in detentie
(en interventies in welzijnswerk algemeen)
̶ “Nothing works”
̶ Ook binnen het welzijnswerk – meer fundamenteel
̶ Inzicht in paradoxaal karakter van welzijnsinterventies
= hulpverlenend én paternalistisch (“meneer doktoor”)
̶ Welzijnswerk stelt zichzelf in vraag
̶ Professionelen, objectief en deskundigheid
̶ MAAR: interventies zijn niet neutraal want macht(spositie)
̶ Ontstaan van nieuwe initiatieven in FWZW:
onthaaltehuizen ex-gedetineerden, ambulantisering psychiatrische patiënten,
alternatief juridisch advies, belangengroepen, …
Gevolg
̶ Professionelen in forensische context
• Niet zomaar doelstelling van
justitie volgen; ook kritisch zijn
• Ontwikkelen aanbod m’ke
dienstverlening onafhankelijk
van justitie
̶ Positie van welzijnswerk wijzigt
• Méér dan instrumentele
inpassing in economische en
sociale controle
• Ook subjectief recht op
maatschappelijke
dienstverlening (~ OCMW wet ‘76)
• Consensus
̶ Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/justitie prevaleert?
‘hulp en recht’ debat
̶ Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
̶ Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm) =
‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
Welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)?
Recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
, Na jaren ‘70?
̶ Discussie over finaliteit welzijnswerk is blijven bestaan
̶ Dubbele doelstelling voor welzijnswerk:
• Individueel: verbeteren welzijn individuen (HDV)
• Structureel: promoten ‘social justice’ en hervormingen
̶ In de samenlevingscontext waarbij focus op risico(beheersing)
(Culture of control, Garland 2001)
3.Voorlopig besluit
Voorlopig besluit want zowel justitie als (F)WZW evolueren
“Zowel het justitiële als het welzijnswerk staan niet stil en worden gevat in
ontwikkelingen die een belangrijke impact hebben op organisatie en praktijk”
Autonoom FWZW
• Is een vorm van algemeen welzijnswerk
• Werkt autonoom van justitie
• En toch: ook welzijnswerk (historisch) instrumentele inpassing in economische en
sociale controle – gericht op normalisering
(vb. gedwongen opname – ‘gevaar’)
Aan justitie gebonden FWZW
• Werkt voornamelijk in functie van (doelstellingen bepaald door) Justitie
• En toch: verzoent ook finaliteit welzijn en justitie (vb. JA)
Vb: verhouding justitie-assistent (JA) en cliënt = werkalliantie
• Rol JA: toezicht houden (controle voorwaarden) én ondersteunen (HV)
= dubbele rol – vinden van balans
“maatschappelijk werk onder justitieel mandaat”
• Doelstellingen gaan voor op de vertrouwensrelatie
• Doelstellingen op voorhand bepaald (door opdrachtgever) = bepalend
• Samenwerking = zoeken van overeenkomst over de doelstellingen
• Verbinding maken tussen JA en cliënt in functie van bereiken doelstellingen
• En toch: ook gemeenschappelijke doelstellingen
• Vb. Samenwerkingsakkoord Vlaamse Gemeenschap en Federale Overheid hulp- en
dienstverlening aan gedetineerden (2024; zie reader)
Eerder sprake van een continuüm?
“Eind jaren ‘90 tekent de hulp- en dienstverlening op het raakvlak Justitie–Welzijn zich af als een
continuüm tussen enerzijds de strafrechtelijke interventie gericht op normconformiteit en
gekenmerkt door de gekanaliseerde uitoefening van maatschappelijke dwang en anderzijds de
welzijnsgerichte interventie gericht op het realiseren van de mogelijkheid voor eenieder een
menswaardig bestaan te leiden. Op dit continuüm positioneren zich verschillende
werkvormen…”
4.Zesde staatshervorming
̶ Zesde staatshervorming (2014) ~ regeerakkoord (2011, “Vlinderakkoord”)
̶ Nieuw hoofdstuk in debat verhouding hulp (welzijn) en recht (straffen)
̶ Deel bevoegdheden van justitie → gemeenschappen
• Justitiehuizen
Les 1: Algemeen kader
Centrale vragen:
1. Wat is forensisch welzijnswerk?
o Wat is het verschil tussen autonoom en aan justitie verbonden FWZW?
o Waar komt dit verschil vandaan?
2. Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
3. Welke rol spelen de staatshervormingen hierbij?
1.Het concept
• Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
• Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, straftoemeting en strafuitvoering) = recht
• Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn = hulp-
en dienstverlening (hierna HDV)
• DUS: welzijnswerk (= essentie) binnen forensische context (= specificiteit)
Wat?
• Hulp- en dienstverlening
• aan mensen die als dader, slachtoffer of naastbestaande (“justitiabele”)
• (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus FWZW = volwassen daders/verdachten
Slachtoffers → Victimologie
Minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
̶ Voor wie? Doelgroep
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie
̶ Door wie? Aanbod
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, geestelijke gezondheidszorg, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken, …
• Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers
o Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp, Slachtofferonthaal,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Herstelbemiddeling, …
Complex gegeven:
~ wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
~ organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
onderscheid autonoom vs. aan justitie verbonden FWZW
̶ Autonoom FWZW
• Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
• Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
̶ Aan justitie verbonden FWZW
• HDV in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
• Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
Beide: HDV aan daders in justitiële context
Oorzaak complexiteit
,1. Ontstaansgeschiedenis
• Welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-initiatief als initiatief overheid
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
• 1980: opsplitsing bevoegdheden
• Autonoom FWZW: hulp op vraag cliënt (vrijwilligheid) = gemeenschappen
• Aan justitie verbonden FWZW: hulp in nauw verband met strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke invrijheidstelling) = federaal
• 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
• Onderscheid 1980 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie
verbonden WZW) → gemeenschappen
2.Verhouding welzijnswerk – forensisch
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
̶ Fundamenteel: finaliteit
• Wat zijn onze doelstellingen? Wat willen we bereiken?
̶ Praktisch/organisatorisch
• Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
• Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na,
justitie is finaal gericht op de bescherming van de samenleving
Autonoom FWZW
̶ Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
• Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW wet 1976), óók
daders
̶ Wie is opdrachtgever? De cliënt (vrijwilligheid)
̶ Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
̶ Combinatie van individueel (HDV) én structureel–maatschappelijk perspectief
• Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
• Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
̶ Beroepsgeheim als hulpverlener
̶ Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW)
Justitieel welzijnswerk vertrekt van het principe dat ieder lid van de samenleving beschikt
over gelijke basisrechten en die moet kunnen waarmaken.
̶ Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg
̶ Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
= vanuit perspectief persoon (≠ vanuit justitie)
= vraag- & behoeftegericht werken (noden)
Aan justitie verbonden FWZW
̶ Welzijnswerk onder mandaat
• Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
• Vb: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
̶ Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
̶ Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bvb. advies)
̶ Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD)
̶ Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende straffen en maatregelen
met het oog op een optimale terugkeer in de maatschappij”
̶ Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
Spanningsveld welzijn en justitie?
Oorzaak spanningsveld?
~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke veranderingen
, Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk
Kritiek op strafrecht
̶ SR = normerend en conserverend
̶ De strafrechtsbedeling
• Niet neutraal
• Politieke, sociale, economische context bepaalt inhoud en doel
(vergelding, afschrikking, herstel, …)
̶ Pleidooi: terugkeer naar klassieke SR
DUS: forensische context komt onder druk te staan
Kritiek op welzijnswerk
̶ “What works?” (Martinson, 1974)
̶ Meta-analyse van 231 interventiestudies
̶ Gebrek aan effectiviteit van behandelingen in detentie
(en interventies in welzijnswerk algemeen)
̶ “Nothing works”
̶ Ook binnen het welzijnswerk – meer fundamenteel
̶ Inzicht in paradoxaal karakter van welzijnsinterventies
= hulpverlenend én paternalistisch (“meneer doktoor”)
̶ Welzijnswerk stelt zichzelf in vraag
̶ Professionelen, objectief en deskundigheid
̶ MAAR: interventies zijn niet neutraal want macht(spositie)
̶ Ontstaan van nieuwe initiatieven in FWZW:
onthaaltehuizen ex-gedetineerden, ambulantisering psychiatrische patiënten,
alternatief juridisch advies, belangengroepen, …
Gevolg
̶ Professionelen in forensische context
• Niet zomaar doelstelling van
justitie volgen; ook kritisch zijn
• Ontwikkelen aanbod m’ke
dienstverlening onafhankelijk
van justitie
̶ Positie van welzijnswerk wijzigt
• Méér dan instrumentele
inpassing in economische en
sociale controle
• Ook subjectief recht op
maatschappelijke
dienstverlening (~ OCMW wet ‘76)
• Consensus
̶ Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/justitie prevaleert?
‘hulp en recht’ debat
̶ Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
̶ Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm) =
‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
Welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)?
Recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
, Na jaren ‘70?
̶ Discussie over finaliteit welzijnswerk is blijven bestaan
̶ Dubbele doelstelling voor welzijnswerk:
• Individueel: verbeteren welzijn individuen (HDV)
• Structureel: promoten ‘social justice’ en hervormingen
̶ In de samenlevingscontext waarbij focus op risico(beheersing)
(Culture of control, Garland 2001)
3.Voorlopig besluit
Voorlopig besluit want zowel justitie als (F)WZW evolueren
“Zowel het justitiële als het welzijnswerk staan niet stil en worden gevat in
ontwikkelingen die een belangrijke impact hebben op organisatie en praktijk”
Autonoom FWZW
• Is een vorm van algemeen welzijnswerk
• Werkt autonoom van justitie
• En toch: ook welzijnswerk (historisch) instrumentele inpassing in economische en
sociale controle – gericht op normalisering
(vb. gedwongen opname – ‘gevaar’)
Aan justitie gebonden FWZW
• Werkt voornamelijk in functie van (doelstellingen bepaald door) Justitie
• En toch: verzoent ook finaliteit welzijn en justitie (vb. JA)
Vb: verhouding justitie-assistent (JA) en cliënt = werkalliantie
• Rol JA: toezicht houden (controle voorwaarden) én ondersteunen (HV)
= dubbele rol – vinden van balans
“maatschappelijk werk onder justitieel mandaat”
• Doelstellingen gaan voor op de vertrouwensrelatie
• Doelstellingen op voorhand bepaald (door opdrachtgever) = bepalend
• Samenwerking = zoeken van overeenkomst over de doelstellingen
• Verbinding maken tussen JA en cliënt in functie van bereiken doelstellingen
• En toch: ook gemeenschappelijke doelstellingen
• Vb. Samenwerkingsakkoord Vlaamse Gemeenschap en Federale Overheid hulp- en
dienstverlening aan gedetineerden (2024; zie reader)
Eerder sprake van een continuüm?
“Eind jaren ‘90 tekent de hulp- en dienstverlening op het raakvlak Justitie–Welzijn zich af als een
continuüm tussen enerzijds de strafrechtelijke interventie gericht op normconformiteit en
gekenmerkt door de gekanaliseerde uitoefening van maatschappelijke dwang en anderzijds de
welzijnsgerichte interventie gericht op het realiseren van de mogelijkheid voor eenieder een
menswaardig bestaan te leiden. Op dit continuüm positioneren zich verschillende
werkvormen…”
4.Zesde staatshervorming
̶ Zesde staatshervorming (2014) ~ regeerakkoord (2011, “Vlinderakkoord”)
̶ Nieuw hoofdstuk in debat verhouding hulp (welzijn) en recht (straffen)
̶ Deel bevoegdheden van justitie → gemeenschappen
• Justitiehuizen
