EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE
SITUERING ELP
SITUERING EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
INTERNATIONAAL:
1. Piramide
WHO service organisation pyramid for an optimal
mix of services for mental health
- Breed en toegankelijk aanbod van
basispsychologische zorg
- Kwantitatief kleiner maar eveneens
toegankelijk aanbod van gespecialiseerde
psychologische zorg
→ Hoe hoger je gaat, hoe meer gespecialiseerd
→ Hoe hoger je zit, hoe hoger de kosten
Stepped care
Nulde lijn: Zelfzorg & informele zorg in en door de gemeenschap/buurt (informele zorg)
Eerste lijn: Diensten voor geestelijke gezondheid in de eerste lijn/buurt (formele zorg)
Tweede lijn: Psychiatrische diensten in algemene ziekenhuizen & ambulante diensten voor
geestelijke gezondheidszorg in de gemeenschap (formele zorg)
Derde lijn: Faciliteiten voor langdurig verblijf en gespecialiseerde psychiatrische diensten (form z)
Voorbeeld:
Mama ervaart moeilijkheden met haar zoon.
- Mama leest een boek over woede-uitbarstingen, babbel met vriendin, niet professioneel → niet
formele zorg, nulde lijn
- Ook in de schoolcontext heeft haar zoon woedeaanvallen – school verwijst door naar CLB → wel
formele zorg – eerste lijn
- CLB heeft een vermoeden van een ontwikkelingsproblematiek – verwijst door naar psychiatrische
of ambulante diensten in de geestelijke gezondheidszorg (bv: CGG) → tweede lijn
- Problemen vergroten, vanuit diagnostiek in tweede lijn wordt gemerkt dat het een complex
verhaal is, draagkracht van de ouders is op of sterk verminderd en een opname is nodig,
residentieel → derde lijn
Matched care
“De juiste hulp krijgen op de juiste plaats, op het juiste moment en door de juiste persoon”
- Als je alleen stepped care werkt – ga je alle lijnen moeten doorlopen om tot de derde lijn te geraken
- Matched care: er wordt ook gekeken naar wat het beste matcht met jou, dus de beste zorg
inschatten, altijd proberen de minst intensieve zorg aan te bieden! Maar indien nodig kan je
ineens naar een hogere lijn.
1
,2. Model van keyes
Eerstelijnspsychologische zorg is gericht op:
- Bevordering van de mentale gezondheid
- Preventie van psychologische problemen
- (vroeg)detectie van en (vroege) psychologische
interventie bij milde tot matige psychische problemen
- Aanvullende basispsychologische zorg naast
gespecialiseerde psychologische zorg bij ernstigere
problematieken
Als je spreekt over GGZ – 2 dimensies
1. Aanwezigheid psychische problematiek
(zoals depressie, bipolaire, ASS, al dan niet aanwezigheid van problematiek)
2. Aanwezigheid mentale gezondheid
(mate waarin iemand positieve relaties heeft, veerkrachtig is, in het leven dingen kan realiseren)
▪ Rechtsboven: zonder psychische aandoening + goed mentaal welzijn
▪ Linksboven: wel psychische aandoening + goed mentaal welzijn
- Bv: iemand met ADHD, botst met ADHD in aantal zaken in zijn leven, maar over algemeen
gelukkig, wel instaat om functioneren in werkcontext, aangaan van positieve relaties
▪ Rechtsonder: negatief mentaal welzijn, geen psychische aandoening
- Volwassenen met stressklachten rond zijn werk, maar er is geen sprake van depressie of
klinische burn-out
▪ Linksonder: beide aanwezig
- Iemand met een zware depressie die geïsoleerd geraakt is, niet meer instaat om te werken
NATIONAAL:
- Organisatie GGZ België omgekeerd in vergelijking met WHO-piramide
- Nood aan verbreding van de basis van de piramide
→ Vermaatschappelijking van de zorg
- Het public health perspectief als leidraad bij hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg
Public mental health vs klassieke medische benadering
2
,Interventiespectrum
Netwerken van hulpverlening
KARAKTERISTIEKEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
Definitie: “De ELP is gericht op het verhogen van de zelfredzaamheid en autonomie van de patiënt/cliënt
binnen zijn of haar context en dichtbij huis. Het is een (vroegtijdige) klinisch psychologische begeleiding,
generalistisch én kortdurend.”
- Zelfredzaamheid & autonomie: mensen zo snel mogelijk instaat te stellen om zonder je hulp verder
met leven te zijn (vaardigheden, zelfvertrouwen, omgaan met stress, emoties)
- Context en dichtbij huis: niet met opnames werken, ambulant werken, in de buurt
- Vroegtijdig: ingrijpen zo snel mogelijk, wanneer er soms nog geen problemen zijn, preventief
- Generalistisch: los van psych aandoeningen, werken met brede waaier van klachten en problemen,
maar niet gespecialiseerd (“soort huisarts van GGZ”)
1e lijn vs 2e lijn
1e lijn 2e lijn
Psychologische zorg of steun Psychotherapie
Kortdurend, afgebakend Duur zo lang als nodig
Milde, matige klachten, preventief Matige tot ernstige klachten, niet pluis
Generalistisch en transdiagnostisch Specialistisch
In settings, netwerk (ziekenhuizen, huisarts, WGC) GGZ, zelfstandige praktijk
- Geen therapie! - Geen duur, maar zo kort als mogelijk
- Niet vertrekken vanuit specifieke problematieken - Typisch geestelijke gezondheidscentra
3
, Opdrachten eerstelijnspsycholoog
• Vroegdetectie • Oriëntatie
• Vroeginterventie • Samenwerking met verschillende partners
Finaliteiten / doelstellingen eerstelijns psychische zorg
Watchful waiting: besluit kan zijn: nog even afwachten
- bv: iemand die zich zorgen maakt over zijn dochter omdat die concentratieproblemen heeft, als ELP
in kaart brengen en eigenlijk zijn ze vrij beperkt omdat het niet lijdt tot conflicten of mindere cijfers –
op dit moment ‘beetje afwachten’, maar wel nog opvolgen! Na aantal maanden terug kijken of dit
nog steeds wel/geen klachten op verschillende domeinen heeft, als dit wel is → dan doorverwijzen
naar 2e lijn indien problemen
- Realiteit: moment wel probleem – doorverwijzen naar 2e lijn, maar veel wachtlijsten, wordt moeilijk
waargemaakt
Stabiliseren: hoe de klachten stabiliseren bij bv wachtlijsten, in tussentijd, niet gespecialiseerd beginnen
werken maar stabiliseren
Profiel van eerstelijnspsycholoog
- Opleiding master in de psychologie of pedagogische wetenschappen in het domein van de klinische
psychologie of klinische orthopedagogie
- Visum en erkenning als klinisch psycholoog/orthopedagoog
- Vertrouwd met klinische beelden van brede waaier aan psychologische en psychiatrische problematieken
- Expertise in eerstelijnspsychologisch assessment en interventies
- Grondige kennis van de sociale kaart
- Vaardig in interdisciplinair communiceren en werken in geïntegreerd zorgnetwerk
Competenties
- Generalist - Zelfzorg
- Assessment en detectie - Evidence-based
o In 1 en 2e aanwezig maar, heel - Zelfhulp e-health
verschillend dan tweelijn - Psycho-educatie
- Indicatiestelling - Groepswerken, groepsessies
- Casusconceptualisatie - Met context
o In 1 en 2e aanwezig maar, heel - Public mental-health
verschillend van tweelijn - Sociale kaart
- Shared decision making - Samenwerking andere actoren
- Doelgericht, motivatie - Proactief, vindplaats
- Transdiagnostisch - Werkrelatie, kennisdeling en expertise
4
SITUERING ELP
SITUERING EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
INTERNATIONAAL:
1. Piramide
WHO service organisation pyramid for an optimal
mix of services for mental health
- Breed en toegankelijk aanbod van
basispsychologische zorg
- Kwantitatief kleiner maar eveneens
toegankelijk aanbod van gespecialiseerde
psychologische zorg
→ Hoe hoger je gaat, hoe meer gespecialiseerd
→ Hoe hoger je zit, hoe hoger de kosten
Stepped care
Nulde lijn: Zelfzorg & informele zorg in en door de gemeenschap/buurt (informele zorg)
Eerste lijn: Diensten voor geestelijke gezondheid in de eerste lijn/buurt (formele zorg)
Tweede lijn: Psychiatrische diensten in algemene ziekenhuizen & ambulante diensten voor
geestelijke gezondheidszorg in de gemeenschap (formele zorg)
Derde lijn: Faciliteiten voor langdurig verblijf en gespecialiseerde psychiatrische diensten (form z)
Voorbeeld:
Mama ervaart moeilijkheden met haar zoon.
- Mama leest een boek over woede-uitbarstingen, babbel met vriendin, niet professioneel → niet
formele zorg, nulde lijn
- Ook in de schoolcontext heeft haar zoon woedeaanvallen – school verwijst door naar CLB → wel
formele zorg – eerste lijn
- CLB heeft een vermoeden van een ontwikkelingsproblematiek – verwijst door naar psychiatrische
of ambulante diensten in de geestelijke gezondheidszorg (bv: CGG) → tweede lijn
- Problemen vergroten, vanuit diagnostiek in tweede lijn wordt gemerkt dat het een complex
verhaal is, draagkracht van de ouders is op of sterk verminderd en een opname is nodig,
residentieel → derde lijn
Matched care
“De juiste hulp krijgen op de juiste plaats, op het juiste moment en door de juiste persoon”
- Als je alleen stepped care werkt – ga je alle lijnen moeten doorlopen om tot de derde lijn te geraken
- Matched care: er wordt ook gekeken naar wat het beste matcht met jou, dus de beste zorg
inschatten, altijd proberen de minst intensieve zorg aan te bieden! Maar indien nodig kan je
ineens naar een hogere lijn.
1
,2. Model van keyes
Eerstelijnspsychologische zorg is gericht op:
- Bevordering van de mentale gezondheid
- Preventie van psychologische problemen
- (vroeg)detectie van en (vroege) psychologische
interventie bij milde tot matige psychische problemen
- Aanvullende basispsychologische zorg naast
gespecialiseerde psychologische zorg bij ernstigere
problematieken
Als je spreekt over GGZ – 2 dimensies
1. Aanwezigheid psychische problematiek
(zoals depressie, bipolaire, ASS, al dan niet aanwezigheid van problematiek)
2. Aanwezigheid mentale gezondheid
(mate waarin iemand positieve relaties heeft, veerkrachtig is, in het leven dingen kan realiseren)
▪ Rechtsboven: zonder psychische aandoening + goed mentaal welzijn
▪ Linksboven: wel psychische aandoening + goed mentaal welzijn
- Bv: iemand met ADHD, botst met ADHD in aantal zaken in zijn leven, maar over algemeen
gelukkig, wel instaat om functioneren in werkcontext, aangaan van positieve relaties
▪ Rechtsonder: negatief mentaal welzijn, geen psychische aandoening
- Volwassenen met stressklachten rond zijn werk, maar er is geen sprake van depressie of
klinische burn-out
▪ Linksonder: beide aanwezig
- Iemand met een zware depressie die geïsoleerd geraakt is, niet meer instaat om te werken
NATIONAAL:
- Organisatie GGZ België omgekeerd in vergelijking met WHO-piramide
- Nood aan verbreding van de basis van de piramide
→ Vermaatschappelijking van de zorg
- Het public health perspectief als leidraad bij hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg
Public mental health vs klassieke medische benadering
2
,Interventiespectrum
Netwerken van hulpverlening
KARAKTERISTIEKEN EERSTELIJNSPSYCHOLOGISCHE ZORG
Definitie: “De ELP is gericht op het verhogen van de zelfredzaamheid en autonomie van de patiënt/cliënt
binnen zijn of haar context en dichtbij huis. Het is een (vroegtijdige) klinisch psychologische begeleiding,
generalistisch én kortdurend.”
- Zelfredzaamheid & autonomie: mensen zo snel mogelijk instaat te stellen om zonder je hulp verder
met leven te zijn (vaardigheden, zelfvertrouwen, omgaan met stress, emoties)
- Context en dichtbij huis: niet met opnames werken, ambulant werken, in de buurt
- Vroegtijdig: ingrijpen zo snel mogelijk, wanneer er soms nog geen problemen zijn, preventief
- Generalistisch: los van psych aandoeningen, werken met brede waaier van klachten en problemen,
maar niet gespecialiseerd (“soort huisarts van GGZ”)
1e lijn vs 2e lijn
1e lijn 2e lijn
Psychologische zorg of steun Psychotherapie
Kortdurend, afgebakend Duur zo lang als nodig
Milde, matige klachten, preventief Matige tot ernstige klachten, niet pluis
Generalistisch en transdiagnostisch Specialistisch
In settings, netwerk (ziekenhuizen, huisarts, WGC) GGZ, zelfstandige praktijk
- Geen therapie! - Geen duur, maar zo kort als mogelijk
- Niet vertrekken vanuit specifieke problematieken - Typisch geestelijke gezondheidscentra
3
, Opdrachten eerstelijnspsycholoog
• Vroegdetectie • Oriëntatie
• Vroeginterventie • Samenwerking met verschillende partners
Finaliteiten / doelstellingen eerstelijns psychische zorg
Watchful waiting: besluit kan zijn: nog even afwachten
- bv: iemand die zich zorgen maakt over zijn dochter omdat die concentratieproblemen heeft, als ELP
in kaart brengen en eigenlijk zijn ze vrij beperkt omdat het niet lijdt tot conflicten of mindere cijfers –
op dit moment ‘beetje afwachten’, maar wel nog opvolgen! Na aantal maanden terug kijken of dit
nog steeds wel/geen klachten op verschillende domeinen heeft, als dit wel is → dan doorverwijzen
naar 2e lijn indien problemen
- Realiteit: moment wel probleem – doorverwijzen naar 2e lijn, maar veel wachtlijsten, wordt moeilijk
waargemaakt
Stabiliseren: hoe de klachten stabiliseren bij bv wachtlijsten, in tussentijd, niet gespecialiseerd beginnen
werken maar stabiliseren
Profiel van eerstelijnspsycholoog
- Opleiding master in de psychologie of pedagogische wetenschappen in het domein van de klinische
psychologie of klinische orthopedagogie
- Visum en erkenning als klinisch psycholoog/orthopedagoog
- Vertrouwd met klinische beelden van brede waaier aan psychologische en psychiatrische problematieken
- Expertise in eerstelijnspsychologisch assessment en interventies
- Grondige kennis van de sociale kaart
- Vaardig in interdisciplinair communiceren en werken in geïntegreerd zorgnetwerk
Competenties
- Generalist - Zelfzorg
- Assessment en detectie - Evidence-based
o In 1 en 2e aanwezig maar, heel - Zelfhulp e-health
verschillend dan tweelijn - Psycho-educatie
- Indicatiestelling - Groepswerken, groepsessies
- Casusconceptualisatie - Met context
o In 1 en 2e aanwezig maar, heel - Public mental-health
verschillend van tweelijn - Sociale kaart
- Shared decision making - Samenwerking andere actoren
- Doelgericht, motivatie - Proactief, vindplaats
- Transdiagnostisch - Werkrelatie, kennisdeling en expertise
4
